تصویر یک فاجعه؛ یازده سال پس از یازده سپتامبر

به روز شده:  11:03 گرينويچ - سه شنبه 11 سپتامبر 2012 - 21 شهریور 1391

وحشتناک‌ترین رویداد آغاز قرن بیست و یکم میلادی در دوران تسلط رسانه‌های ماهواره‌ای و گسترش فضای مجازی رخ داد، به گونه‌ای که واقعه، در سراسر جهان جلوی چشم میلیون‌ها بیننده شکل گرفت.

گفته شده است که یازدهم سپتامبر جهان را از بنیاد دگرگون کرد و یک دوران تاریخی را برای همیشه پشت سر گذاشت. اما با وجود انباشت عکس و فوران تصویر، که تا مدتها ادامه داشت، بسیاری از مردم به زمانی دراز نیاز داشتند تا بتوانند ماجرا را هضم کنند و "تصویر خود" را از ماجرا بسازند.

تماشاگران بهت‌زده و ناباور به تصاویر خیره می‌شدند و چه بسا همه چیز را همچون فیلمی تخیلی می‌دیدند. تنها با گذشت زمان و فراهم آمدن تصاویر پیوسته و چند جانبه بود که همه باور کردند به راستی در عالم واقع چیزی با این هیبت روی داده است.

کندوکاوهای مستند

انبوه فیلم‌های آماتوری یا حرفه‌ای و گزارش‌های مستقیم خبری، تنها تصاویری محدود و پراکنده پخش کردند. مدتی بعد دهها فیلم مستند ابعاد و لایه‌های گوناگون ماجرا را به تماشا گذاشتند و این فرصتی بود برای تأمل و احتمالا درک و تحلیل آنچه روی داده بود.

در خیلی از فیلم‌های خبرگزاری‌ها و آژانس‌ها مواد تصویری و ساختاری تکراری هستند، اما در میان آنها آثار بدیع و تأمل‌انگیز نیز بسیار است.

در اولین سالگرد یازدهم سپتامبر فیلم برادران نوده به نمایش در آمد. ژول و ژدون، دو مستندساز فرانسوی، که در زمان واقعه در نیویورک بودند، از اولین لحظات در جریان حملات قرار گرفتند، به ساختمان برج‌ها راه یافتند، فاجعه را از نزدیک دنبال کردند و سپس با عده‌ای از گواهان و بازماندگان به گفت‌وگو نشستند. فیلم مستند "۹/۱۱" به زودی به اثری کلاسیک درباره یازدهم سپتامبر بدل شد که پایه بسیاری از آثار بعدی قرار گرفت.

مایکل مور

جنجالی‌ترین فیلم درباره انفجارهای نیویورک را مایکل مور با نام "فارنهایت ۹/۱۱" تهیه کرد

بعدها در دهمین سالگرد یازدهم سپتامبر فیلم‌های زیادی به نمایش در آمد که ماجرا را از زوایای کاملا متفاوت گزارش یا بررسی می‌کردند: از "روزی که دنیا را تغییر داد" و "اعلام جنگ به امریکا" تا مستندهایی مانند "نجات‌یافته" که به سرنوشت چند حیوان خانگی، بازمانده از قربانیان ماجرا، پرداخته است. یا فیلم "تولد دوباره" Rebirth که سرنوشت پنج نفر از بازماندگان فاجعه را دنبال می‌کند. سازندگان فیلم طی ده سال مداوم در روز یازدهم سپتامبر با بازماندگان گفت‌وگو کرده‌اند.

مفصل‌ترین مستند درباره یازدهم سپتامبر، فیلم شش ساعته‌ایست که استیون اسپیلبرگ تهیه کرد و در سپتامبر ۲۰۱۱ در شش قسمت پیاپی از چند کانال تلویزیونی پخش شد. فیلم "بازسازی مرکز تجارت جهانی" را محور قرار داده است. در جایگاه برج‌های دوقلو در "نقطه صفر" بنای یادبود پرشکوهی ساخته شده است که نقشه آن را دانیل لیبسکیند طراحی کرده است. فیلم با نگاهی خوش‌بینانه، از سازندگی و امید به آینده سخن می‌گوید.

اما جنجالی‌ترین فیلم درباره انفجارهای نیویورک را مایکل مور به عنوان "فارنهایت ۹/۱۱" تهیه کرد. فیلم که نخست در امریکا ممنوع شده بود، سرانجام با جار و جنجال فراوان به روی پرده آمد.

فیلم مایکل مور، اثری بحث‌انگیز است و از چند نظر فیلمی استثنائی شناخته شد. این نخستین فیلم مستند بود که در نمایش عمومی با استقبال زیادی روبرو شد و به فروشی بسیار بالا دست یافت. همچنین نخستین فیلم مستند بود که در جشنواره جهانی کن سال ۲۰۰۴ جایزه اصلی فستیوال (نخل طلایی) را به دست آورد.

فیلم مایکل مور یک فیلم مستند متعارف نیست. فیلمی "افشاگرانه" و جدل‌آمیز است که می‌توان آن را به سبک "مقاله‌های سینماوریته" دانست. فیلم هیئت حاکمه جورج بوش، رئیس جمهور وقت، را متهم می‌کند که از یازدهم سپتامبر دستاویزی ساخت برای حمله به افغانستان و سپس عراق، به نام "مبارزه با تروریسم" اما در اصل با اهداف جهان‌گشایانه.

مایکل مور، نام فیلم خود را از رمان و فیلم معروف "فارنهایت ۴۵۱" برگرفته است. در اثر یادشده "۴۵۱ درجه فارنهایت" دمای مناسب برای سوختن کتاب است و مایکل مور در فیلم خود این ایده را القا می‌کند که ۹/۱۱ همان دمایی است که دموکراسی در آن بخار می‌شود.

در قلمرو داستان

یازدهم سپتامبر ابعادی چنان شگرف و مهیب داشت، که بسیاری از سینماگران آن را از اندازه هر تروکاژ و حقه سینمایی برتر دانستند، و در نتیجه از نزدیک شدن به آن پرهیز کردند.

"یازدهم سپتامبر ابعادی چنان شگرف و مهیب داشت، که بسیاری از سینماگران آن را از اندازه هر تروکاژ و حقه سینمایی برتر دانستند، و در نتیجه از نزدیک شدن به آن پرهیز کردند."

برخی از فیلمسازان آشکارا گفتند که مایل نیستند به این ماجرا بپردازند، زیرا خود حادثه از هر درک و تصوری قوی‌تر است. بعدها روشن شد که تماشاگران عادی نیز به روبرو شدن با یازدهم سپتامبر علاقه چندانی ندارند. تاکنون هیچ فیلم هالیوودی درباره این ماجرا با اقبال زیادی روبرو نشده است. شاید تماشاگر مبهوت و وحشت‌زده از تصاویر تلویزیونی، مایل نیست همان تصاویر را در ابعادی بزرگتر و مهیب‌تر روی پرده بزرگ ببیند.

با وجود این در سالهای گذشته، دهها فیلم سینمایی مستقیم یا غیرمستقیم به یازده سپتامبر پرداخته‌اند.

یازده سینماگر از یازده کشور

یکی از اولین فیلم‌های سینمایی اثری جمعی بود در یازده اپیزود که در نخستین سالگرد یازدهم سپتامبر عرضه شد. آلن بریگان تهیه‌کننده فرانسوی، از یازده سینماگر سرشناس از کشورهای گوناگون دعوت کرد که هر یک فیلمی ۱۱ دقیقه‌ای درباره انفجارهای نیویورک بسازند.
سینماگران در تهیه فیلم‌های خود از "آزادی کامل" برخوردار بودند و هیچ محدودیتی نداشتند. برخی از فیلم‌ها تنها با پیوندی دور به یازدهم سپتامبر مربوط می‌شوند.

یوسف شاهین، سینماگر پرآوازه مصری، در داستانی کوتاه و فشرده با نگاهی جسورانه ریشه تروریسم را در بیداد و ستمی می‌بیند که فرسنگ‌ها دور از نیویورک، در خاورمیانه بر مردم فلسطین رفته است. فیلم کن لوچ، سینماگر بریتانیایی، یکسره به یازدهم سپتامبر سال ۱۹۷۳ پرداخته است. طعنه‌ای به زمامداران ایالات متحده که با کودتایی خونین در شیلی به حکومت دموکراتیک سالوادور آلنده پایان دادند.

در فیلم شتابی آشکار دیده می‌شود و برخی از ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌"سفارش‌ها" ناپخته از آب درآمده‌اند. برای نمونه کاری که سمیرا مخملباف ارائه داده، ضعیف‌ترین بخش فیلم است. ماجرا در کوره‌پزخانه‌ای در شرق ایران می‌گذرد. خانم معلمی قصد دارد انفجارهای نیویورک را به کودکان افغانی توضیح دهد. داستانی سطحی که به طرزی ناشیانه سرهم بندی شده است.

حرفه‌ای‌های هالیوود

درباره یازدهم سپتامبر فیلم‌هایی ساخته شده است که بیش از پای‌بندی به جزئیات واقعی، بر تخیل و خلاقیت سینماگران تکیه دارند.

"کاری که سمیرا مخملباف ارائه داد، ضعیف‌ترین بخش فیلمی است که توسط یازده کارگردان درباره یازده سپتامبر ساخته شده است. ماجرا در کوره‌پزخانه‌ای در شرق ایران می‌گذرد. خانم معلمی قصد دارد انفجارهای نیویورک را به کودکان افغانی توضیح دهد. داستانی سطحی که به طرزی ناشیانه سرهم بندی شده است."

فیلم سینمایی "مرکز تجارت جهانی" (۲۰۰۵) از الیور استون، نخستین محصول مهم هالیوود درباره یازدهم سپتامبر بود. فیلم به عملیات گروهی از امدادگران به رهبری مأموری فداکار با نقش‌آفرینی نیکلاس کیج می‌پردازد که بلافاصله پس از حملات و قبل از فرو ریختن برج‌ها وارد ساختمان می‌شوند و تلاش می‌کنند مردم را از ساختمان خارج کنند، اما خود در زیر آوار ساختمان گرفتار می‌شوند.

پل گرین‌گرس در سال ۲۰۰۶ فیلمی پرهیجان به نام "یونایتد ۹۳" کارگردانی کرد که بیان فشرده و ریتم نیرومند آن چشمگیر است. فیلم با لحنی مستندگون ماجراهای احتمالی یک هواپیماربایی را ترسیم می‌کند. از چهار هواپیمایی که روز یازدهم سپتامبر ربوده شدند، یکی از آنها به هدف مورد نظر اصابت نکرد و در پنسیلوانیا سقوط کرد. تمام ۴۰ نفر سرنشین این هواپیما جان سپردند اما آنها با شجاعت و فداکاری جلوی اقدام تروریست‌ها را گرفتند.

عاملان وحشت و ترور

امروزه ماجرای یازدهم سپتامبر، کمابیش مانند جنگ ویتنام، یکی از مضمون‌های مهم سینمای هالیوود شده است. از آن زمان فیلم‌های بیشماری درباره عملیات انتحاری، فعالیت تروریست‌ها و "جنگ با تروریسم" تولید شده است. در میان برخی فیلم‌های "اکشن" پرحادثه و سطحی، می‌توان آثاری دیدنی یافت:فیلم "بهشت همین حالا" (۲۰۰۵) را هانی ابواسعد، سینماگر فلسطینی‌تبار هلندی، ساخته و بیشتر صحنه‌های آن در کرانه باختری رود اردن فیلمبرداری شده است.

فیلم زندگی دو جوان فلسطینی را روایت می‌کند که برای انجام عملیات انتحاری راهی تل آویو می‌شوند. آنها دو جوان عادی هستند که به امید "شهادت" و رفتن به بهشت، این مأموریت خطرناک را قبول می‌کنند. پس از آن که نخستین اقدام آنها با ناکامی روبرو می‌شود، فرصتی پیش می‌آید تا پیش از اقدام بعدی، درباره ماهیت عملیات خود بیشتر فکر کنند. یکی از آنها به تردید جدی می‌افتد، درحالیکه دومی همچنان مصمم به اجرای عملیات است. فیلم بر بیهودگی و "بی‌ثمر" بودن اقدامات تروریستی تأکید می‌کند. برخی از منتقدان به فیلم خرده گرفتند که در همدردی با دو جوان، تا توجیه عملیات انتحاری پیش رفته است.

فیلم "روز شب روز شب" (دو روز و دو شب، محصول ۲۰۰۶) به کارگردانی جولیا لوکتف، فیلمساز روس‌تبار امریکایی، فیلمی ساده و مؤثر در تصویر انگیزه‌های تروریسم و شناخت روحیات و خلق و خوی تروریست‌هاست. فیلم با دیدی مستند ۴۸ ساعت از زندگی زنی جوان را تصویر می‌کند که قصد دارد در میدان تایمز نیویورک عملیات انتحاری انجام دهد، اما سرانجام ناکام می‌ماند. فیلم در انتقال اضطراب، نگرانی، یأس‌ها و تردیدهای دختر جوان بسیار موفق است.

مایکل وینترباتم، فیلمساز بریتانیایی، در رابطه با تروریسم و پیامدهای آن دو فیلم تأمل‌انگیز ساخته است.

فیلم "راهی به گوانتانامو" (۲۰۰۶) بر پایه داستانی واقعی است و لحنی مستندگون دارد. فیلم سرگذشت تلخ چهار جوان مسلمان تبعه انگلستان را بازگو می‌کند که در گیرودار "جنگ با تروریسم" به پاکستان سفر می‌کنند و به خاطر خطایی کودکانه، مورد سوءظن قرار می‌گیرند و به گوانتانامو اعزام می‌شوند. آنها پس از دو سال زندان و تحمل سختی‌های توصیف‌ناپذیر آزاد می‌شوند، بی آن که برایشان پرونده قضایی تشکیل شده باشد.

گلشیفته فراهانی

گلشیفته فراهانی در فیلم "مجموعه دروغ ها" نقش پرستاری به نام عایشه را ایفا کرد

فیلم "راه دلیرانه" یا "قلبی توانا" (محصول ۲۰۰۸) به یکی از غم‌انگیزترین سرگذشت‌ها در درگیری‌های تروریستی پرداخته است. در ۲۳ ژانویه ۲۰۰۲ خبرنگاری به نام دانیل پرل که برای تهیه گزارش به پاکستان رفته بود، به دست تروریست‌ها گرفتار شد و چیزی نگذشت که به شکل فجیعی به دست آنها کشته شد. همسر او (با نقش‌آفرینی آنجلینا جولی) به تلاشی پرشور و خستگی‌ناپذیر دست می‌زند تا شاید رد پایی از او بیابد. او برای نوزادی که تازه به دنیا آورده، خاطراتی می‌نویسد که دستمایه فیلم مایکل وینترباتم شده است.

جنگ با تروریست‌ها

در کنار فیلم‌های جاسوسی که در دوران "جنگ سرد" رواج داشت، در بیشتر فیلم‌های سینمایی، عملیات ماجراجویانه و خرابکارانه مانند هواپیماربایی و گروگان‌گیری، معمولا با انگیزه‌های شخصی صورت می‌گرفت. با ورود به "دوران پس از یازده سپتامبر"، انگیزه‌ها و اهداف تروریستی به درونمایه‌ای پراهمیت بدل شده است.

انبان دروغ (۲۰۰۸) یا "مجموعه دروغ‌ها" به کارگردانی ریدلی اسکات با هنرنمایی لئوناردو دی‌کاپریو و راسل کرو حواشی و لایه‌های پنهان "جنگ با تروریسم" را دستمایه قرار داده است. مأمور سازمان اطلاعاتی سیا که برای کشتن یکی از سران شبکه القاعده به خاورمیانه فرستاده شده، خود را در کلاف توطئه‌ها و نیرنگ‌های مرگبار اسیر می‌بیند. گلشیفته فراهانی در این فیلم نقش پرستاری به نام عایشه را ایفا کرده است.

استیون اسپیلبرگ در فیلم سینمایی "مونیخ" محصول ۲۰۰۵ یک حادثه تاریخی را دستمایه‌ای ساخته است برای یک "تریلر سیاسی". او گفته است که برای ساختن این فیلم از انفجارهای یازدهم سپتامبر الهام گرفته است. در جریان المپیک سال ۱۹۷۲ پیکارجویان فلسطینی یازده ورزشکار اسرائیلی را به گروگان گرفتند و سپس به قتل رساندند.

فیلم "مونیخ" عملیات پرهیجان مأموران سازمان امنیتی اسرائیل (موساد) را در انتقام‌جویی از اعضای گروه "سپتامبر سیاه" تصویر کرده است.

از درد بازماندگان

درباره یازده سپتامبر به عنوان مصیبتی انسانی که در هزاران خانواده درد و اندوهی سنگین به جا گذاشت، چند فیلم تکان‌دهنده ساخته شده است.

فیلم "به شدت بلند و بی‌نهایت نزدیک" (۲۰۱۱) ساخته استیفن دالدری، فاجعه را در ابعاد شخصی یک سرنوشت انسانی تصویر کرده است. پسربچه‌ای با هوش و حساس، با پدری مهربان که در انفجارها کشته شده، پیوند عاطفی نزدیکی داشته که در هیچ کلامی نمی‌گنجد. اکنون در تمام لحظات فیلم، در جای خالی پدر، اندوهی جانکاه نشسته که قلب بیننده را می‌فشارد.

فیلم "سرزمین وفور نعمت" به کارگردانی ویم وندرس، سینماگر نامی آلمان، فیلم تأمل‌انگیزی است که از نگاه یک شهروند خارجی به امریکا، این غول زخمی، می‌نگرد. فیلم قرار بود با نام "ترس و بیگانگی در امریکا" به نمایش درآید که درونمایه آن را به روشنی بازتاب می‌دهد. فیلم نگاهی موشکافانه به روحیه امریکایی، به خوش‌بینی و امیدواری مألوفی است که امروز پارانویایی غم‌انگیز جای آن را گرفته است.

میرا نایر به همراه بازیگران فیلم بنیادگرای ناراضی

آخرین نمونه از نگاه انتقادی را می‌توان در فیلم "بنیادگرای ناراضی" به کارگردانی میرا نایر سراغ گرفت که جشنواره ونیز امسال با آن گشایش یافت

فیلم ویم وندرس رابطه پیچیده و پرتلاطم مردی میان‌سال را با برادرزاده جوانش تصویر می‌کند. مرد با ذهنی سیاه و روحی زخمی، کهنه سربازی از جنگ ویتنام است که به دنبال حوادث یازدهم سپتامبر به هیستری ضداسلامی دچار شده. او هر بیگانه‌ای را دشمن و هر حرکت غیرعادی را توطئه می‌گیرد. در برابر او برادرزاده‌اش قرار دارد: دختری سالم و جوان که در زندگی فرصتی برای شادی و سرخوشی می‌بیند. نگاه وندرس، سینماگری که زمانی شیفته امریکا بود، در این فیلم سرشار از نکوهش از "سرزمین نعمت" است که زندگی را به ترس و نفرت آلوده است.


آخرین نمونه از این نگاه انتقادی را می‌توان در فیلم "بنیادگرای ناراضی" به کارگردانی میرا نایر سراغ گرفت که امسال جشنواره ونیز با آن گشایش یافت. فیلم خانم سینماگر هندی که بر پایه رمانی موفق ساخته شده، سرنوشت واقعی یک شهروند مسلمان امریکایی را بازگو می‌کند که هیستری اسلام‌ستیزی دامن او را می‌گیرد.

فیلمی درباره قتل بن لادن

اسامه بن لادن در مه ۲۰۱۱ طی عملیاتی مرموز و پیچیده در ابوت آباد (پاکستان) به دست مأموران امریکایی به قتل رسید. پیرامون ماجرای کشته شدن رهبر شبکه القاعده، دهها گزارش و مقاله و کتاب متنوع و گاه پرتضاد منتشر شده است. اکنون هالیوود دست در کار تولید فیلمی درباره این ماجراست که کارگردانی آن را کاترین بیگلو، به عهده دارد.

خانم بیگلو که برای فیلم "مهلکه" جایزه اسکار را به دست آورد، برای نوشتن فیلمنامه آخرین فیلم خود، از یاری سرویس‌های سیاسی و اطلاعاتی ایالات متحده بهره برده است. بیشتر صحنه‌های فیلم در مراکش فیلمبرداری می‌شود و فیلم قرار است ژانویه سال آینده به روی پرده بیاید.

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.