نگاهی به 'حکومت زمان خان'؛ نمایش ایرانی صد ساله در لندن

به روز شده:  11:55 گرينويچ - شنبه 22 سپتامبر 2012 - 01 مهر 1391

از میرزاآقا تبریزی پنج نمایشنامه به جا مانده که هیچ کدام در زمان ناصرالدین و مظفرالدین شاه قاجار منتشر نشدند.

اجرایی تازه از "حکومت زمان خان" در شهر لندن، ایرانیان مقیم این شهر را به تماشای این نمایش بسیار قدیمی ایرانی تشویق می کند.

نمایشنامه "حکومت زمان خان" بیش از صدسال پیش توسط میرزاآقا تبریزی نوشته شد و امروز توسط سوسن فرخ نیا بازیگر ایرانی مقیم بریتانیا (البته این بار در مقام کارگردان) با بازی عده ای از علاقمندان به هنر تئاتر در ماه سپتامبر امسال به صحنه آمده و همچنان درحال اجراست.

انتخاب این نمایشنامه برای ایرانیان خارج از ایران، انتخاب هوشمندانه ای است. بیرون کشیدن آثار با ارزش ایرانی از قفسه سالهای غبارآلود و آوردن آنها زیر نور صحنه و عرضه کردنشان به ایرانیان امروز، کار فرهنگی جذاب و قابل ستایشی است. آشنا کردن ایرانیان با نویسندگان فرهیخته در تاریخ معاصر ایران به ویژه آن نویسندگانی که در زمان حیات حتی نتوانستند نام خود را پای آثارشان بگذارند، چنان که مردم هم عصر آنان نیز آنها را نشناختند، ارزشمند است.

"حکومت زمان خان" یکی از بهترین نمایشنامه های ایرانی است و جالب اینکه یکی از اولین نمایشنامه های تحریر شده است که سالها بعد بدون ذکر نام نمایشنامه نویس در مطبوعات زمانه اش انتشار یافت.

ماجرای نمایش از این قرار است که خزانه والی شهر خالی شده و کیسه به ته رسیده، پس باید فکری کرد و از جایی مقدار پولی برای عیش و نوش دم و دستگاه والی یافت.

یکی از درباریان وظیفه یافتن این پول را به عهده می گیرد. فاحشه شهر هم به همکاری برای تهیه این پول انتخاب می شود. ماموران دربار والی، فاحشه را که زن دلربا و سرشناس شهر است، وادار می کنند تا شبی یکی از کاسبکاران پولدار را به خانه خود دعوت کند و سرگرمش کند تا نیمه شب، ماموران والی به خانه فاحشه هجوم بیاورند و کاسبکار را دستگیر کنند و به اداره امنیه ببرند. آن وقت او که برای حیثت و آبروی خود اهمیت زیادی قائل است و نمی خواهد آبروریزی شود و این خرابکاری در کسب و کار او تاثیر بد بگذارد، مجبور به پرداخت پول می شود؛ اما باقی نمایش به همین سادگی نیست و اتفاقات مضحک دیگری در نمایش پیش می آید.

قاجار در آینه آثار میرزاآقا تبریزی

نگاهی به شرح حال مختصر میرزا آقا تبریزی نکات جالبی از اوضاع و احوال هنر در حکومت دوره قاجار را نشان می دهد و این که چگونه اشخاصی ممکن بود به هنر، آن هم هنر نمایشنامه نویسی تمایل پیدا کنند، زیرا یکصد سال پیش نمایشنامه نویسی در ایران هنوز ناشناخته بود و در تاریخ هنر ایران تا آن زمان، تجربه ای وجود نداشت؛ بنابراین فقط کسانی با آن آشنا بودند که فرهنگ و هنر معاصر غرب را می شناختند و می دانستند در آن سوی آبها چه خبر هست.

تشابه فساد و رشوه خواری در دستگاه های حاکمیت آن زمان با امروز از نکته های جذاب نمایش است

میرزا آقا تبریزی می نویسد: "این بنده اسمم میرزاآقا ست و از اهالی تبریز هستم. از طفولیت به آموختن زبان فرانسه و روسی شوق کردم. بعد از خدمات چند ساله در معلم خانه پادشاهی و ماموریت در بغداد و استانبول قریب هفت سال است که به اذن اولیای دولت، در سفارت دولت فخیمه فرانسه مقیم تهران منشی اول هستم."

بدیهی است که آشنایی چنین روشنفکرانی در آن زمان با فرهنگ و هنر غرب تاثیر بسیار زیادی بر آنها بگذارد و جنبه های هنری ذهن آنان را فعال کند. نتیجه این آشناییها باعث شکوفایی و خلاقیت در بعضی از روشنفکران ایرانی آن زمان شده است. جالب است که روشنفکر هنرمندی مثل میرزا آقا، برای شهرت شخص خود هیچ تلاش نکرد اما برای جا انداختن هنر نمایشنامه نویسی در ایران کوشش زیاد و به یاد ماندنی کرد، به طوری که می توان او را مهمترین شخص در نمایشنامه نویسی ایران در آن زمان دانست.

از میرزاآقا تبریزی پنج نمایشنامه به جا مانده که هیچ کدام در زمان ناصرالدین و مظفرالدین شاه قاجار منتشر نشدند. شروع نهضت مشروطیت اما این امکان را به وجود آورد که نمایشنامه "حکومت زمان خان" به صورت پاورقی در مجله ای منتشر شود. بعد نمایشنامه دیگر او به نام "حکایت کربلا رفتن شاه قلی میرزا" آن هم بدون ذکر نام نویسنده انتشار یافت. بعدها معلوم شد که او سه نمایشنامه دیگر که به دستخط خودش نوشته شده در صندوقچه دارد: "حکایت اشرف خان"، "حکایت حاجی احمد" و "حکایت عشقبازی آقاهاشم خلخالی."

تا مدت های زیاد پس از مرگ میرزاآقا تبریزی همه خیال می کردند که نویسنده این نمایشنامه ها شخص دیگری بوده است.

از نکته های جذاب "حکومت زمان خان" یکی نوع تشابه فساد و رشوه خواری در دستگاههای حاکمیت آن زمان با امروز است. نمایشنامه با استفاده از شکل ترکیب طنز و کمدی نوشته شده و قرار است که در همه جا تماشاگر را بخنداند اما پاره زیادی از این خنده ها برای مسخره کردن دستگاههای مربوط به رژیم حاکم است و تمسخر زبان بازیهای نوکر صفتان مقیم دربار است که در همه رژیمها شبیه همند اما در لباسهای متفاوت ظاهر می شوند.

نمایش "حکومت زمان خان" قرار است چند بار دیگر در لندن اجرا شود و ایرانیان را با یکی از قدیمی ترین نمایشنامه های مکتوب ایرانی آشنا کند. اثری که بیش از یک قرن پیش نوشته شده اما تکنیکی کاملا امروزی دارد. شیوه ای چنان آزاد که دست کارگردان را برای خلاقیتهای اجرایی باز می گذارد تا بر ارزش آن اضافه کند. اما همه انتظارها در این اجرای اخیر برآورده نمی شود. برای اجرای بهتر این گونه نمایشها به امکانات بیشتری نیاز است. صحنه های زیادی در نمایشنامه هست و اتفاقات در مکانهای فراوان و متفاوت رخ می دهند. نمایشنامه نویس اشخاص نمایش را در یک جا محبوس نکرده و آنها را به جاهای متفاوت می برد، از عمارتهای با شکوه و جلال درباری تا اتاق کوچک فاحشه ای در شهر.

بنابراین تنوع در طراحی صحنه و بازیهای جالب برای نمایش دادن لوکشینهای متفاوت می توانست نقش مهمی در اجرای بهتر این نمایش داشته باشد. باری اگرچه همه انتظارها، به دلیل کمبود امکانات در اجرای این نمایش برآورده نشده، اما نشان می دهد تئاتر ایرانی خارج از ایران چه چیزهایی نیاز دارد تا با استفاده از ارزشهای واقعی موجود در فرهنگ ایرانی، به قلب ایرانیان نفوذ کند.

در این زمینه بیشتر بخوانید

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.