فیلم‌هایی که خون مؤمنان را به جوش آوردند

به روز شده:  09:37 گرينويچ - پنج شنبه 27 سپتامبر 2012 - 06 مهر 1391

در تمام طول تاریخ سینما فیلم‌های فراوانی با طرح مسائل جدل‌انگیز، اعتراض پیروان سخت‌گیر آیین‌های گوناگون را برانگیخته‌اند، و این واکنش‌ها در مواردی به خشونت نیز کشیده شده است.

برخی از فیلم‌ها با زیر پا گذاشتن عقاید دینی یا حتی توهین به مقدسات، باعث آزار کسانی شده‌اند که به مبانی و اصول دین خود ایمان راسخ دارند. سازندگان آثار معمولا قصد آزار مؤمنان یا توهین به مقدسات آنها را ندارند، بلکه به سادگی از حقی ابتدایی یعنی حق آزادی بیان استفاده می‌کنند، که برخی آن را با ایمان دینی در تضاد می‌بینند.

فیلم‌هایی که احساسات مؤمنان را جریحه‌دار کرده‌اند و محافل دینی کوشیده‌اند از نمایش آنها جلوگیری کنند، کم نیستند؛ در اینجا تنها از برخی نمونه‌های بسیار مشهور یاد می‌شود. باید به خاطر داشت که این برداشت نیز نسبی است: فیلمی هست که در شرایطی و از نظر کسانی کفرآمیز تلقی می‌شود، در حالی که کسانی دیگر هیچ ایرادی در آن فیلم نمی‌بینند.

راهبه (La Réligieuse)

فیلم "راهبه" بر پایه داستانی معروف از دنی دیدرو، از پیش‌آهنگان پرآوازه جنبش روشنگری فرانسه، اثری جسورانه در انتقاد از آموزه‌های مسیحی است. فیلم روایتگر زندگی راهبه‌ای جوان است که نخست به دیری "سنتی" وارد می‌شود، در آنجا با اجرای احکام سخت و ریاضت‌های شدید، فشار وحشتناکی بر جسم و جان او وارد می‌آید. اما چندی بعد از این بدبختی نجات می‌یابد و به دیری دیگر منتقل می‌شود که در آن همه، از کشیش و راهبه، سرگرم کامروایی و خوش‌گذرانی و به عبارت دیگر "فسق و فجور" هستند!

این فیلم به کارگردانی ژاک ریوت، سینماگر نامی "موج نو" نخست در مه ۱۹۶۶ در جشنواره سینمایی کن به نمایش در آمد و غوغا به پا کرد. دولت فرانسه بی‌درنگ فیلم را غیرقابل نمایش دانست. در استدلال وزارت اطلاعات فرانسه آمده بود: «این فیلم احساسات و اعتقادات هم‌میهنان کاتولیک را جریحه‌دار کرده است.» فیلم تنها ۱۴ ماه بعد در ژوئیه ۱۹۶۷ با حذف صحنه‌هایی به نمایش عمومی گذاشته شد.

در زمان تولید فیلم "راهبه"، در فرانسه هنوز مقرراتی محافظه‌کارانه وجود داشت. توقیف این فیلم هنرمندانه در شرایط امروز غیرقابل تصور است. در سال ۲۰۰۹ فیلم "ضدمسیح" به کارگردانی لارس فون تریه، در جشنواره کن به نمایش در آمد و تنها با انتقاداتی سبک روبرو شد، درحالیکه پرده‌دری آن نسبت به فیلم "راهبه" خیلی بیشتر بود.

زندگی برایان (Life of Brian)

زندگی مسیح زیر طعن و تمسخر

فیلم "زندگی برایان" محصول سال ۱۹۷۹ روایتی هجوآمیز از زندگی عیسی مسیح است که به وسیله گروه کمدی "مانتی پایتون" تهیه شد.

در روز تولد عیسای ناصری، پسری یهودی به نام برایان کوهن به دنیا می‌آید که بسیاری او را با حضرت مسیح عوضی می‌گیرند.

در بسیاری از صحنه‌های فیلم، تقلید مضحک ماجراهای زندگی عیسی مسیح، طبق روایت رسمی اناجیل، مورد تمسخر قرار می‌گیرد.

برایان سرانجام با مرگی بیهوده و البته مضحک به صلیب آویخته می‌شود.

هم محافل مسیحی و هم گروه‌های کلیمی به فیلم اعتراض کردند و آن را مصداق توهین به باورهای دینی دانستند.

فیلم در برخی از کشورها مانند امریکا، بریتانیا و نروژ ممنوع شد. اما همین امر برای کشورهای دیگر دستمایه‌ای شد برای تبلیغ فیلم! در سوئد فیلم با این شعار به روی پرده رفت: "فیلمی بی‌نهایت خنده‌دار که در نروژ ممنوع شد!"

آخرین وسوسه مسیح (The Last Temptation of Christ)

مسیح انسانی عادی

"آخرین وسوسه مسیح" فیلمی به کارگردانی مارتین اسکورسیزی، سینماگر امریکایی است که در سال ۱۹۸۸ جنجال زیادی برانگیخت.

فیلم بر پایه داستانی از نیکوس کازانتزاکیس، نویسنده نامی یونان، ساخته شده است.

رمان کازانتزاکیس را صالح حسینی به فارسی ترجمه کرده و انتشارات نیلوفر در سال ۱۳۶۰ منتشر کرده است.

در این اثر مسیح نه به عنوان موجودی مقدس، "فرزند خدا" یا پیامبری معصوم، بلکه همچون انسانی عادی، با غرایز طبیعی تصویر شده است که دایم با "وسوسه‌های شهوانی" و "نفس اماره" درگیر است و از درد و شکنجه نیز سخت هراس دارد.

فیلم به خاطر ارائه تصویری متفاوت از حضرت عیسی، خشم ارباب کلیسا را برانگیخت.

در آمریکا یک انجمن مسیحی به کمپانی اونیورسال، شرکت سازنده فیلم، پیشنهاد کرد آماده است تمام نسخه‌های فیلم را بخرد و نابود کند.

فیلم در کشورهایی مانند ترکیه، شیلی، مکزیک، فیلی‌پین و سنگاپور ممنوع شد و در امریکا تنها پس از حذف چند صحنه به روی اکران رفت.

در اکتبر سال ۱۹۸۸ گروهی از مسیحیان متعصب به داخل سینمایی در پاریس که این فیلم را نمایش می‌داد، کوکتل مولوتوف انداختند. بر اثر آتش‌سوزی در سینما ۱۳ نفر زخمی شدند. دولت فرانسه حمله به سینما را محکوم کرد و بر تعهد خود به "دفاع از آزادی بیان" تأکید کرد.

دگما (Dogma)

دستکاری در اساطیر دینی

فیلم دگما (۱۹۹۹) به کارگردانی کوین اسمیت به خاطر نگاهی تازه و بدعت‌آمیز به بنیادهای مسیحیت، با مخالفت محافل کاتولیک روبرو شد. فیلم با روایتی خیالی از باورها و آموزه‌های سنتی، به دنبال یافتن رد پایی از عیسی مسیح در دنیای معاصر است.

فیلم برخی از اساطیر کهن را با برداشتی تازه به تصویر می‌کشد، وقایع و چهره‌های مقدس را با تأویلی تازه ترسیم می‌کند و حتی شخص خداوند را از بارگاه ملکوت به میان بندگانش به روی زمین می‌آورد و سیمای او را به زنی جوان و زیبا می‌دهد با نقش‌آفرینی آلانیس موریست، خواننده معروف کانادایی!

مصایب مسیح (Passion of the Christ)

فیلم "مصایب مسیح" (۲۰۰۴) به کارگردانی مل گیبسون، ماجرای دستگیری، محاکمه و مصلوب شدن عیسی مسیح را به تفصیل و با تأکید بر جزئیاتی رقت‌آور و سوزناک تصویر می‌کند.

فیلم به خاطر تأکید بر مسئولیت یهودیان در به صلیب کشیدن مسیح، با اعتراض محافل و گروه‌های کلیمی روبرو شد.

آنها علیه فیلم به دادگاه شکایت بردند و کوشیدند از نمایش آن جلوگیری کنند، اما فیلم با تغییراتی اندک به روی اکران رفت و به فروش بسیار بالایی هم دست یافت.

کد داوینچی (Da Vinci Code)

دن براون، نویسنده پرطرفدار امریکایی در سال ۲۰۰۳ رمانی با رگه‌های تاریخی منتشر کرد به نام "رمز داوینچی" که با استقبال و فروش بسیار بالایی روبرو شد. کتاب به دهها زبان، از جمله به زبان فارسی ترجمه شد.

"رمز داوینچی" در فضایی خیالی و افسانه‌ای ادعا می‌کند آنچه به عنوان "جام مقدس" در آیین مسیحیت مطرح است، بر پیوند زناشویی حضرت مسیح با مریم مجدلیه دلالت دارد، زنی روسپی، که طبق روایت انجیل، عیسی مسیح باعث رهایی و رستگاری او شد.

فیلم با تکرار مضمونی که پیشتر در "آخرین وسوسه مسیح" مطرح شده بود، مدعی است که از زناشویی عیسی و مریم مجدلیه، فرزندانی پدید آمدند که اعقاب آنها تا امروز به زندگی ادامه می‌دهند، اما کلیسای کاتولیک بنا به منافعی تا امروز از برملا شدن این راز جلوگیری کرده است.

هم رمان و هم فیلمی که در سال ۲۰۰۶ بر پایه آن به کارگردانی ران هوارد به بازار آمد، با اعتراضات شدید روبرو شدند. واتیکان فیلم را اثری کفرآمیز دانست و خواهان توقیف آن شد، اما این خواست تنها در مواردی اندکی عملی شد.

در مرداد ۱۳۸۵ "وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی" از تجدید چاپ کتاب در ایران جلوگیری کرد. گفته شد که این تصمیم به تقاضای چند روحانی مسیحی گرفته شد.

آب (Water)

در دنیای مشرق

در سالهای گذشته یک فیلم با اعتراض شدید پیروان کیش هندو روبرو شد. فیلم آب (۲۰۰۵) به کارگردانی دیپا مهتا، سینماگر هندی‌تبار کانادایی.

فیلم "آب" با نگاهی جسورانه و انتقادی از ظلمی پرده بر می‌دارد که نهاد روحانی آیین هندو بر زنان بیوه روا می‌دارد. فیلم به سرنوشت چند زن در اوایل دهه ۱۹۴۰ میلادی می‌پردازد. زنان پس از فوت همسران خود، به خدمت یک معبد (آشرام) در می‌آیند. این زنان، که برخی از آنها دختربچه هستند، ناچارند پس از فوت همسر از زندگی واقعی دست بشویند، باقی زندگی خود را در خدمت به دیر بگذرانند و حتی برای کسب درآمد برای دیر، تن‌فروشی کنند.

خانم مهتا فیلم را نخست در سال ۲۰۰۰ در شهر مقدس واراناسی جلوی دوربین برد. اما هندوهای متعصب که از راه رسانه‌ها از درونمایه فیلم باخبر شده بودند، به محل فیلمبرداری حمله کردند و دم و دستگاه فیلم را درهم کوبیدند. کار تولید فیلم متوقف شد.

چند سال بعد خانم مهتا با یافتن تهیه‌کنندگان و امکاناتی تازه، تولید فیلم را در سریلانکا از سر گرفت. فیلم که نخست در هند توقیف شده بود، پس از دو سال پروانه پخش گرفت، اما نمایش آن همواره با جنجال و اعتراضات همراه بود.

تسلیم (Submission)

اجرای "حکم" یک سینماگر

فیلم یازده دقیقه‌ای "تسلیم" را در سال ۲۰۰۴ تئو وان گوگ، فیلمساز هلندی کارگردانی کرد.

فیلم، که امروزه در یوتیوب قابل مشاهده است، زنی نیمه برهنه را نشان می‌دهد که بر سجاده نماز با خداوند سخن می‌گوید و از او می‌پرسد که چرا زن را یک "برده جنسی" برای مرد آفریده است. فیلم مدعی است که طبق گفته اسلام، اگر زنی در برابر تمایلات جنسی مردان مقاومت کند، مرد حق دارد او را کتک بزند.

فیلم که عنوان آن طعنه‌ای به کیش اسلام است، نخستین بار در تلویزیون هلندی VPRO به نمایش در آمد و با اعتراض شدید اسلامگرایان روبرو شد.

تئو وان گوگ روز دوم نوامبر ۲۰۰۴ در خیابان به قتل رسید. قاتل که اسلام‌گرایی از اصل مراکشی بود، پس از تیراندازی به فیلمساز، سر او را با شمشیر از بدن جدا کرد. این قتل بیرحمانه جنجال زیادی در هلند به پا کرد.

ایان هرسی علی، خانم نویسنده سومالی‌تبار، که به خاطر همکاری در تولید فیلم "تسلیم"، جان خود را در خطر می‌دید، از هلند به امریکا گریخت و زندگی مخفی در پیش گرفت.

قوانین ضدکفر

در گذشته در بسیاری از کشورها قوانین روشن و مدونی برای منع آثار کفرآمیز وجود داشت، اما بسیاری از این قوانین به تدریج و با مبارزه طرفداران آزادی بیان لغو شدند.

در اسپانیا در دوران حکومت راستگرای ژنرال فرانکو اعتقادات و بنیادهای کاتولیک "مقدس" شمرده می‌شد و اظهارات کفرآمیز در هر شکلی به شدت مورد مجازات قرار می‌گرفت.

در قوانین جزایی ایتالیا از سال ۱۹۳۰ و حکومت فاشیستی موسولینی، ماده ۷۲۴ وجود داشت که دعاوی کفرآمیز، به ویژه علیه "اولیای مقدس" را قابل تعقیب می‌دانست. پیر پائولو پازولینی، سینماگر نامی، چند بار بر پایه همین ماده قانونی مورد تعقیب قرار گرفت.

قانون یادشده در سال ۱۹۹۹ کنار گذاشته شد. اما هنوز هم برخی از دادگاه‌های ایتالیا، به ویژه با حمایت واتیکان، به سانسور یا توقیف آثار ضددینی دست می‌زنند و سینماگران را به "اصلاح" فیلم‌های خود وادار می‌کنند.

در بریتانیا از دیرباز قانون تعقیب جرایم کفرآمیز در حمایت از کیش مسیحیت وجود داشت، اما تنها در مواردی بسیاری محدود و به شرط داشتن شاکی خصوصی به اجرا گذاشته شد.

آخرین مورد موفق از اعمال این قانون در سال ۱۹۷۷ بود که مجله‌ای وابسته به همجنس‌گرایان، شعری کفرآمیز را منتشر کرد و دادگاه سردبیر نشریه را به پرداخت ۵۰۰ پاوند محکوم کرد. شعر یادشده پس از آن بارها به چاپ رسید و به مرور "قبح" آن از بین رفت.

یکی از آخرین نمونه‌های استناد به قانون ضدکفر در سال ۲۰۰۷ پیش آمد. یک گروه بنیادگرای مسیحی از تلویزیون بی‌بی‌سی به خاطر پخش یک نمایش "ضدمسیحی" شکایت کرد، اما دادگاه این شکایت را رد کرد.

فیلم "مناظر خلسه" (Visions of Ecstasy) محصول سال ۱۹۸۹ تنها فیلمی است که در تاریخ کشور بریتانیا به خاطر درونمایه کفرآمیز توقیف شد.

پس از آن که در سال ۲۰۰۸ طبق یک اقدام پارلمانی، "قانون ضدکفر" لغو شد، به سازندگان فیلم "مناظر خلسه" اطلاع داده شد که می‌توانند برای فیلم خود پروانه نمایش تقاضا کنند. فیلم در سال ۲۰۱۲ به نمایش عمومی در آمد.

قانون اساسی مصوبه اتحادیه اروپا، کشورهای عضو را موظف می‌کند که با برداشتن موانع حقوقی، از "آزادی بیان در تمام اشکال آن" حمایت کنند.

مراجع الأزهر

سینمای مصر از مهمترین پایگاه‌های فرهنگی در جهان اسلام است. این سینما با وجود سانسور و محدودیت‌های سیاسی، در صد سال گذشته در تکوین هویت فرهنگی و بالا بردن آگاهی اجتماعی مردم مصر نقش مهمی ایفا کرده است. اما مرجعیت دینی، که در اختیار الأزهر است، سینما را به ویژه از ورود به دو عرصه منع می‌کند: یکی نقد خرافات و تعصبات دینی که گاه به فاجعه‌هایی بزرگ می‌انجامد و دیگر نمایش وضعیت ناگوار زنان زیر فشار تبعیضات و نابرابری‌ها.

الأزهر همچنین با تمسک به فتوائی در منع "تجسید" (نمایش چهره و بدن) افراد مقدس، از تولید بسیاری از فیلم‌های تاریخی جلوگیری کرده است. زمانی که سینمای نوپای مصر قصد داشت برخی از داستان‌های تاریخ اسلام را به فیلم برگرداند، علمای "الازهر" در سال ۱۹۲۶ میلادی، با صدور فتوایی، نشان دادن سیمای پیامبر و یاران او را، برابر "شرک" و خلاف شرع دانستند.

مصطفی عقاد، کارگردان سرشناس سوری تبعه امریکا، در فیلم "الرساله" (۱۹۷۶) سرگذشت پیامبر اسلام را از چهل سالگی تا مرگ او تصویر کرد، اما هرگز سیمای او و یاران نزدیکش را نشان نداد. با وجود این، الأزهر فیلم را "خلاف اسلام" دانست، زیرا برای ایفای نقش برخی از بزرگان اسلام، مانند حمزه عموی پیامبر، از هنرپیشه‌های غیرمسلمان استفاده شده بود.

فیلم "الرساله" با این که به ۱۲ زبان دوبله شد و پخش جهانی آن با موفقیت همراه بود، نمایش آن در مصر و چند کشور اسلامی دیگر ممنوع شد. مصطفی عقاد در نوامبر ۲۰۰۵ به همراه عده‌ای دیگر در جریان حمله‌ای تروریستی در هتلی در پایتخت اردن کشته شد.

یکی از آخرین نمونه‌های اعتراض به فیلمی سینمایی با استناد به ناروا بودن "تجسید" در برخورد با فیلم کارتونی 'پرسپولیس'، به کارگردانی مشترک مرجان ساتراپی، نویسنده و فیلم‌ساز ایرانی پیش آمد. اسلام‌گرایان متعصب، که به ویژه در تونس کارزاری علیه فیلم به راه انداختند، "پرسپولیس" را فیلمی شرک‌آلود دانستند، زیرا در صحنه‌ای از فیلم، سیمای خداوند، البته با نقاشی کارتونی، تصویر شده است.

در جریان موج تحولات معروف به "بهار عربی" برخی از سینماگران مصر از الأزهر تقاضا کردند که در حکم مربوط به "منع تجسید" تجدید نظر کند. به این درخواست هنوز پاسخی داده نشده است.

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.