هشتادوپنج سالگی حسین دهلوی؛ جانبدار نوآوری در موسیقی ملی

به روز شده:  17:48 گرينويچ - شنبه 29 سپتامبر 2012 - 08 مهر 1391

تجلیل از حسین دهلوی در سال ۱۳۸۹ در تالار وحدت با حضور محمدرضا شجریان

حسین دهلوی، آهنگساز پیشرو ایرانی، به هشتاد و پنجمین سال زندگی خود رسیده است. دهلوی دو سه سالی است که به بیماری فراموشی گرفتار شده و از کار و فعالیت بازمانده است، ولی کمبودی در کار نیست؛ چرا که زندگی او تا امروز به حد کافی بارآور بوده است. این مطلب مروری است بر کارنامه و دیدگاه های هنری او.

حسین دهلوی از جمله آهنگسازانی است که علاوه بر موازین علمی موسیقی بین المللی با موسیقی سنتی ایران و کیفیت های عاطفی آن آشنائی دارد و بهتر می تواند توازن میان محتوا و تکنیک را برقرار کند.

حسین دهلوی، در سال ۱۳۰۶ در تهران زاده شد و از یازده سالگی آموزش موسیقی را نزد پدر خود آغاز کرد که از شاگردان علی اکبر خان شهنازی بوده است. ولی آن چه آینده او را ساخته، بهره گیری از کلاس ابوالحسن صبا، آموزگار بزرگ موسیقی سنتی بوده است. صبا، شاگرد و بعدها همکار و همراه علینقی وزیری بود و آموزه های او را به شاگردان خود منتقل می کرد. حسین دهلوی با همه بهره هائی که از دانش و تجربه صبا می گرفت، از همان سال های نوجوانی فکر می کرد که باید بیش از این ها پیش رفت، بیش از این ها آموخت و آموخته ها را بیش از این ها به کار بست.

او از سال ۱۳۳۶، با آن که پس از مرگ صبا به رهبری ارکستر شماره یک هنرهای زیبای کشور برگزیده شده بود و نیز به کار تدریس در هنرستان موسیقی ملی می پرداخت، تصمیم گرفت همزمان در هنرستان عالی موسیقی، در رشته آهنگسازی به تحصیل بپردازد. حسین ناصحی نخستین استاد او در زمینه آهنگسازی بود. علاوه بر آن او از توماس کریستیان داوید موسیقیدان اتریشی که در آن سال ها در ایران می زیست، بسیار چیزها آموخت و سرانجام در سال ۱۳۳۹ با موفقیت تحصیل خود را به پایان برد.

دهلوی دو سال بعد، یعنی در سال ۱۳۴۱، به ریاست هنرستان موسیقی ملی برگزیده شد و این مسئولیت را تا سال ۱۳۵۰ عهده دار بود. او در این میان در سال ۱۳۴۷ ارکستر موسیقی ایرانی تالار رودکی را به وجود آورد. دهلوی به یاری دو ارکستر صبا و رودکی، توانست کنسرت های گوناگونی را در تهران و شهرستان ها و نیز در سرزمین های همسایه برگزار کند و آفریده های خود را به اجرا بگذارد. او در این کنسرت ها، شاید برای نخستین بار، سازهای مضرابی سنتی را نیز در کنار سازهای زهی و بادی نشانید و از این راه بر رنگ و بوی ملی اجراهای خود افزود.

توفیق در این کار سبب شد که دهلوی، سال ها بعد ارکستر بزرگ سازهای مضرابی را به وجود آورد. ارکستری که نخستین- و شاید آخرین- کنسرت خود را در سال ۱۳۷۲ در تالار رودکی عرضه کرد.

آفریده ها

حسین دهلوی همواره جانبدار نوآوری در موسیقی ملی بوده است

سبکبال، نخستین کار ارکستری حسین دهلوی است که آن را در بیست و شش سالگی، در سال ۱۳۳۲ آفریده و همان نیز نخستین سنگ بنای شهرتش شده است. "موتیف" کوتاهی از رقص پر شور قاسم آبادی به روایت صبا، الهام بخش سبکبال بوده است که نام با مسمائی نیز دارد. گفتگوی دل، قطعه دیگری است از او در دستگاه شور که در سال ۱۳۳۶، زیر تاثیر چند دو بیتی از بابا طاهر عریان برای آواز و ارکستر نوشته شده است.

دوستی دیرینه میان حسین دهلوی و فرامرز پایور انگیزه آفرینش اثری شد به نام کنسرتینو برای سنتور و ارکستر، در سال ۱۳۳۷، که پایور خود نیز در شکل گیری آن نقشی مهم ایفا کرد. کنسرتینو برای سنتور و ارکستر را می توان نخستین قطعه ای به شمار آورد که برای جلوه گری های سنتور در برابر ارکستر نوشته شده است. هر بخش از این کنسرتینو، در یکی از مایه های موسیقی ملی جریان پیدامی کند.

شوشتری برای ویولن و ارکستر نیز، از کارهای برجسته دهلوی است که با الهام از یک چهار مضراب معروف صبا به وجود آمده و در آن از همه امکانات بالقوه ویولن بهره گیری شده است.

کار درخشان دیگر دهلوی، فانتزی برای گروه تنبک و ارکستر است که در سال ۱۳۳۷ بر اساس بخشی از ابتکارات ضربی استاد از دست رفته تنبک حسین تهرانی و شاگرد برجسته اش محمد اسماعیلی آفریده شده و در نخستین اجرای آن در تالار فرهنگ، تهرانی خود تکنوازی تنبک را بر عهده داشته است. سرود گل، به یاد صبا، نغمه ترک، فانتزی برای تار و ارکستر، با الهام پذیری از قطعه معروف بندباز، آفریده علینقی وزیری و فروغ عشق، قطعه ای بر روی شعری دل انگیز از عطار نیشابوری و...از جمله قطعات دیگری است که دهلوی برای ساز و آواز و ارکستر نوشته است.

و اما از این ها گذشته، او در زمینه موسیقی صحنه ای نیز کار کرده است. نخستین دستاورد او در این زمینه اپرای خسرو و شیرین با تکیه بر منظومه عاشقانه نظامی گنجوی است، که پیش از انقلاب یکی دو بار در تالار بزرگ رودکی به روی صحنه رفته است.

دومین کار صحنه ای دهلوی، باله ای است که بر اساس داستان بیژن و منیژه در شاهنامه فردوسی آفریده شده است. از آن جا که پس از انقلاب، سخن گفتن از رقص و باله گناه کبیره محسوب می شد، به جای باله بر آن نام سوئیت نهادند تا دست کم بشود آن را بر روی دیسک به ضبط درآورد.

تنها کار صحنه ای دهلوی که در سال های اخیر آفریده شده و هنوز امکان اجرا نیافته، اپرائی است به نام مانا و مانی برای کودکان.

با این همه بخشی از موسیقی ارکستری این اپرا در سال ۱۳۷۹ به همت علی رهبری، رهبر و آهنگساز معروف ایرانی و به یاری ارکستر فیلارمونیک براتیسلاوا به اجرا و ضبط در آمده است.

انتشار آفریده ها

"در سال های اخیر دو کاست و سی دی از آفریده های دهلوی به بازار آمده و سخت مورد استقبال قرار گرفته است. اولی باله یا سوئیت بیژن و منیژه است و دومی گزیده ای از آفریده های ارکستری او."

حسین دهلوی علاوه بر آفرینش موسیقی در سال های پس از انقلاب کوشیده است بیشتر آفریده های خود را به چاپ برساند و انتشار دهد؛ شاید با این نیت که حال که شرایط اجرا دشوار است، نیندیشند که او از موسیقی کناره گرفته است!

با این همه، در سال های اخیر دو کاست و سی دی از آفریده های دهلوی به بازار آمده و سخت مورد استقبال قرار گرفته است. اولی باله یا سوئیت بیژن و منیژه است و دومی گزیده ای از آفریده های ارکستری او که از آن ها یاد کردیم. پیوند شعر و موسیقی آوازی نیز عنوان کتاب بسیار سودمندی است که از حسین دهلوی در سال ۱۳۷۹ انتشار یافته است. او در این کتاب بر روی مسئله پیچیده ای انگشت نهاده که به گفته خودش حتی عنوان آن با باورهای بعضی از موسیقیدانان ایران غریبه است! «آن ها که گمان می کنند شعر و کلام را به هر شکلی می توان برای موسیقی آوازی نوشت. غافل اند از این که پیوند شعر و موسیقی آوازی متکی بر اصولی است که ناشناخته مانده است.»

دهلوی در این کتاب پژوهشی، در هفده گفتار و دو پیوست و با ارائه نمونه های بی شمار شعر و آواز و آهنگ، همه جوانب پیوند شعر و موسیقی را زیر ذره بین می گذارد و بهترین راه ها را برای رسیدن به کمال مطلوب در این پیوند پیشنهاد می کند.

نوآوری

حسین دهلوی همواره جانبدار نوآوری در موسیقی ملی بوده است. نه تنها در حرف و نظر که در اجرا و عمل نیز پایبندی های نوآورانه خود را نشان داده است. با این همه او از جمله آهنگسازانی است که در وهله نخست برا ی محتوای موسیقی ملی اهمیت قائل می شوند و بعد به سراغ گونه هائی ازشگردهای موسیقی نویسی بین المللی می روند که آن محتوا را جلوه بیشتر ببخشد، نه آن که آن را از میان ببرد یا آسیب برساند. وسیله باید رسیدن به هدف را آسان کند، بی آن که خود تبدیل به هدف شود. در آهنگسازی نیز تکنیک، وسیله ای است برای رسیدن به موسیقی برتر و پرورده تر.

دهلوی می گوید: «ما نباید با تکرار بیش از حد موسیقی، به صورت خام، آن را به مرور کم رنگ و فرسوده سازیم. این تکرارها علاوه بر آن که چیزی تازه ای به وجود نمی آورد، سبب دلزدگی جامعه از موسیقی سنتی نیز خواهد شد. البته باید از آن بخش از تکنیک بین المللی استفاده کرد که سازگار با جوهر موسیقی ملی باشد.»

دهلوی می افزاید: «باید آگاهانه عمل کرد و از ترکیبات خشن در چند صدائی کردن موسیقی ملی پرهیز داشت. نباید گذاشت محتوای موسیقی ملی زیر تاثیر کاربرد عوامل تکنیکی قرار گیرد. همان طور که در ادبیات هم کسی موافق نیست که لفظ بر معنا پیشی بگیرد.»

به گفته دهلوی همین پیشی گرفتن تکنیک بر محتواست که سبب می شود سنت گرایان با هر گونه چند صدائی شدن موسیقی ایران مخالفت کنند. البته او خود می داند که سنت گرایان نه تنها چند صدائی شدن که هیچ گونه تغییری را در اجراهای سنتی تاب نمی آورند. آن ها حتی نت نویسی یا بهره گیری از سازهای غیر سنتی را در کارهای گروهی، برای موسیقی سنتی زیان آور می دانند. دهلوی خود در سال های اخیر در مقالات مختلف کوشیده است با طرح منطقی این مسائل استادان سنتی را پذیرای بهره گیری از امکانات بین المللی سازد.

برخی از استادان سنتی در بیان مخالفت خود با به کارگیری الفبای بین المللی در ثبت موسیقی سنتی، این گونه استدلال می کنند که این الفبا قادر نیست همه زخمه ها و ظرافت های اجرائی موسیقی را بازبتاباند. پاسخ دهلوی به این استدلال این است که: «هیچ خطی در دنیا وجود ندارد که بتواند کلیه احساساتی را که ما از طریق بیان کلمات عرضه می کنیم، به دقت به کتابت در آورد...پس چرا از خط موسیقی چنین انتظاری را داریم؟ اگر ما شعر یا کلامی را با رعایت کلیه ویژگی های بیانی از روی نوشته ای می خوانیم، این خط نیست که ما را به طرز بیان درست آن هدایت می کند، بلکه آگاهی و سابقه قبلی ما در تکلم آن زبان است که ما را به رعایت کوتاهی یا بلندی هجاها، تکیه ها، تاکید ها و دیگر ویژگی های کلمات ملزم می کند.»

"همان طور که در زمینه ورزش علاوه بر آن چه که سنتی و باستانی و ملی است از بازی های بین المللی مثل فوتبال و هند بال و والیبال و بسکتبال استفاده می شود، در موسیقی هم باید تنگ نظری را کنار گذاشت و از همه انواع موسیقی بهره گرفت"

حسین دهلوی

دهلوی سپس می گوید: «ما به سبب نبودن خط موسیقی از تصنیفات موسیقائی بزرگانی چون فارابی، ابن سینا، اُرموی، عبدالقادر مراغی و بسیار کسان دیگر بی خبر و محروم مانده ایم. آیا باید تاریخ بی ثمر گذشته باز هم تکرار شود و از همین هم که داریم چیزی برای ارتباط هنری و تغذیه فکری آیندگان به جای نماند؟ همین ردیف هائی که امروز از بزرگان موسیقی سنتی به دست ما رسیده حاصل کوشش کسانی است که آن ها را نت نگاری کرده اند.»

حسین دهلوی، حرفی منطقی نیز با مخالفان حضور سازهای بین المللی در گروه های موسیقی ملی دارد. می گوید: «این گونه سازها مانند ابزار مربوط به شیمی و فیزیک و ریاضی و هزاران پدیده علمی و هنری دیگر جنبه جهانی دارند. مگر از رادیو، تلویزیون و تلفن در تمام جهان استفاده نمی شود؟ به جای نگرانِ سازها بودن، که ابزار کار هستند، باید بیشتر به محتوای موسیقی توجه کرد.»

دهلوی در توجیه ضرورت وجود انواع مختلف موسیقی در جامعه، ورزش را مثال می آورد. «همان طور که در زمینه ورزش علاوه بر آن چه که سنتی و باستانی و ملی است از بازی های بین المللی مثل فوتبال و هند بال و والیبال و بسکتبال استفاده می شود، در موسیقی هم باید تنگ نظری را کنار گذاشت و از همه انواع موسیقی بهره گرفت.»

در باور دهلوی، «سنت هم مانند هر موجود زنده ای، زاده می شود، زندگی می کند و در دراز مدت تغییر شکل می دهد و یا به مرور از بین می رود و جای خود را به سنت دیگری می سپارد. ما نباید برده سنت باشیم. آزادگی هم در محدوده رفع نیازهای جامعه، خود سنت با ارزشی است!...»

دهلوی درباره وضعیت موسیقی در جامعه امروز ایران گفته است: «هرج و مرج غریبی است. اشخاص درست سر جای خود ننشسته اند. به عنوان مثال مسئولیت موسیقی رادیو تلویزیون را به یک شاعر سپرده اند. به تخصص اهمیت نمی دهند. فقط به تعهد فکر می کنند. من می گویم وقتی شاعری مسئولیت موسیقی را بر عهده می گیرد، معنایش این است که علاوه بر تخصص، تعهد هم ندارد! کسی که می گوید صدای زن در موسیقی او را تحریک می کند بیمار است و باید به دکتر مراجعه کند.»

پیشنهاد غمگنانه دهلوی آن است که یا باید مثل طالبان موسیقی را به طور کلی حذف کنند، یا "به این بیمار بی کس و کار برسند!"

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.