نگاهی به سینمای عامه پسند جهان عرب

به روز شده:  19:29 گرينويچ - 30 سپتامبر 2012 - 09 مهر 1391
سینمای عرب

"سفری به درون سینمای عامه پسند عرب"، نام برنامه ای بود که مرکز عربی بریتانیا با همکاری انیستیتوی هنرهای معاصر لندن (ICA) و جشنواره فیلم دوبی، در لندن برگزار کرد و در آن، مجموعه ای از فیلم های عامه پسند سینمای عرب و آثار فیلمسازانی از کشورهای مختلف عربی مثل مصر، لبنان، تونس و اردن به نمایش درآمد. در میان آنها فیلم هایی از برخی کارگردان های سرشناس سینمای عرب مثل یوسف شاهین و صالح ابوسیف وجود داشت.

در کنار نمایش فیلم ها، بحث ها و نشست هایی نیز در مورد سینمای عامه پسند عرب و تنوع مضامین آن برپا شد که در آنها برخی از منتقدان سینمایی مثل علی جعفر (منتقد سایت اند ساوند)، اساتید دانشگاهی مثل دکتر ویولا شفیق (نویسنده کتاب "سینمای عرب: تاریخ و هویت فرهنگی" و "سینمای عامه پسند مصر: جنسیت، طبقه و ملت")، دکتر دینا متر رئیس مرکز مطالعات فیلم و رسانه دانشگاه سواس لندن، برایان ویتکر ادیتور خاورمیانه روزنامه گاردین و بازیگران و سینماگرانی چون حسین فهمی بازیگر سرشناس مصری، فیلیپ اراکتینگی کارگردان لبنانی و سازنده فیلم های "بوستا" و "زیر بمب ها" و خالد عبدالله بازیگر مصری تبار هالیوود و بازیگر فیلم های "یونایتد ۹۳" و "بادبادک باز" حضور داشتند.

در این برنامه از سینمای مصر، فیلم های "آغاز و پایان" (۱۹۶۰) ساخته صلاح ابوسیف، "عمارت یعقوبیان" ساخته مروان حامد (۲۰۰۶)، "یک-صفر" ساخته کامله ابوذکری (۲۰۰۹)، "تروریسم و کباب" ساخته شریف عرفه (۱۹۹۳)، "مراقب زوزو باش" ساخته حسن الامام (۱۹۷۱) و "اسکندریه چرا؟" ساخته سینماگر برجسته مصری، یوسف شاهین، در این برنامه به نمایش درآمد.

"کاپیتان ابو رائد" (۲۰۰۷) ساخته امین مطالقه از اردن و "گلوله پوشالی" (۲۰۰۵) ساخته ژرژ هاشم از لبنان، نمونه های دیگری از فیلم های عامه پسند سینمای عرب بود که در این برنامه، نمایش داده شد.

تحول سینمای عرب زبان

"سینما در آغاز قرن، اگرچه برای طبقات ضعیف و محروم جوامع عرب، وسیله ای برای تفریح و سرگرمی بود اما همانند جامعه ایران، هیچ ارتباطی با شکل های سنتی سرگرمی اعراب در اوقات فراغت نداشت."

با این که نحوه پیدایش و تحول سینما در کشورهای عرب عینا شبیه آنچه که در ایران روی داد نبود اما از بسیاری جهات، سرگذشت سینما در کشورهایی چون مصر، تونس، الجزایر و عراق، بی شباهت به سرگذشت سینما در ایران نیست. بازرگانانی چون البر سمامه معروف به شیکلی، در سینمای تونس، همان نقشی را ایفا کردند که افرادی چون صحاف باشی و اردشیر خان در آغاز شکل گیری سینما در ایران. شیکلی، تاجری بود که قبل از وارد کردن دستگاه سینماتوگراف به تونس، ابزار مدرنی چون گرامافون، دوربین عکاسی و دوچرخه را نیز وارد این کشور کرده بود. نمایش فیلم ها در شهرهایی چون قاهره، الجزیره و بغداد، همانند تهران در اتاق های پشتی کافه ها آغاز شد. سینما در آغاز قرن، اگرچه برای طبقات ضعیف و محروم جوامع عرب، وسیله ای برای تفریح و سرگرمی بود اما همانند جامعه ایران، هیچ ارتباطی با شکل های سنتی سرگرمی اعراب در اوقات فراغت نداشت.

بسیاری از مورخان سینما از جمله روی آرمز، فیلم لیلا به کارگردانی استفان روستی و وداد عرفی با بازی عزیزه امیر، ستاره تئاتر ملی مصر در سال ۱۹۳۰ را نخستین محصول ملی سینمای مصر می دانند اگرچه اکثرا بر این گمان اند که فیلم "زینب" به کارگردانی محمدخان از روی رمان محمدحسین هیکل، مهم ترین فیلم سینمای مصر در آغاز پیدایش سینما در این کشور است.

همزمان سینمای ملی در لبنان نیز با فیلم ماجراهای الیاس مبروک در سال ۱۹۲۹ آغاز شد اما سینما در این کشور که به گفته "روی آرمز" مورخ سینما، بیشترین بیننده سینما در جهان عرب را داشت، در طی سال ها پیشرفت چندانی نکرد و پیش از ۱۹۵۲ تنها هفت فیلم بلند در این کشور ساخته شد که هیچ کدام دارای اهمیت سینمایی نبودند. در کشورهای سوریه و عراق نیز قبل از ۱۹۴۵، هیچ فیلمی تولید نشد. صنعت سینما در عراق تنها بعد از جنگ و با تولید محصولات مشترک با سینمای مصر شروع شد. سوریه نیز همانند لبنان در دهه شصت، مکان فعالیت سینماگران مهاجر مصری بود و از سینمای ملی این کشور خبری نبود. تنها در دهه هشتاد است که سینمای سوریه با ظهور فیلمسازان تحصیل کرده در روسیه شوروی مثل سمیر ذکرا و محمد ملص، هویت مستقل خود را می یابد.

سال های اواسط دهه شصت، شاهد ظهور سینماگران مستعد در کشورهای مختلف عربی از جمله مصر، الجزایر، مراکش و تونس است. اغلب این فیلمسازان در کشورهای اروپایی مثل فرانسه تحصیل کرده بودند و تاثیر سینمای روشنفکری اروپا و دیدگاه های چپ در آثارشان مشهود بود.

سینمای ملی الجزایر در جریان مبارزه آزادیبخش الجزایر و با ظهور فیلمسازان نوگرایی چون یوسف سعدی، احمد راشدی و محمد لخدر حمینه شکل گرفت. محمد لخدر حمینه با ساختن فیلم هایی چون "باد اورس"، "دسامبر" و "وقایع نگاری سال های آتش زیر خاکستر"، و احمد راشدی نیز با ساختن فیلم هایی مثل "فجر نفرین شدگان" و "تریاک و باتون"، روایت گر جنبش ضد استعماری مردم الجزایر علیه استعمار شدند.
در تونس نیز شکل گیری جشنواره فیلم عرب وفعالیت های سینماگران پیشرویی چون فرید بوغدیر، عبدالطیف بن عمار و مفیده تلاتلی (سازنده فیلم درخشان سکوت قصرها)، جنبش تازه ای در سینمای عرب ایجاد کرد.

سینمای عامه پسند مصر، سینمای مسلط عربی

"نزدیکی و شباهت های زندگی قهرمانان فیلم های مصری به زندگی ایرانی و حضور خوانندگان محبوب و سرشناس مصری چون محمد عبدالوهاب، فریدالاطرش و ام کلثوم که در میان مردم ایران نیز محبوبیت فراوانی داشتند، در فیلم های موزیکال این دوره، عامل مهمی برای جذابیت این فیلم ها در نزد تماشاگران ایرانی بود."

اما این تنها سینمای عامه پسند مصر بود که مترادف با سینمای عرب تلقی شد و تولیدات آن (نزدیک به ۵۰ فیلم در سال تا دهه ۱۹۹۰)، بازارهای فیلم در جهان عرب را تسخیر کرد و به فیلم های محبوب تماشاگران عرب زبان تبدیل شد. صنعت سینمای مصر در سال ۱۹۶۱ با تثبیت سازمان کل سینمای مصر ملی شد و دولت نقش مهمی در تولید و حمایت از آثار سینمایی به عهده گرفت اما این حمایت مدت زیادی دوام نیافت و صنعت ملی فیلم مصر در سال ۱۹۷۲ منحل شد و موسسه عالی سینما در قاهره جای آن را گرفت.

سینمای عامه پسند مصر، ترکیبی از ژانرهای مختلف ملودرام، کمدی های سبک و موزیکال بود که با چاشنی رقص و آواز آمیخته بود. در این میان فیلم های موزیکال مصری، به عنوان ژانر غالب، نه تنها در دنیای عرب جذابیت داشتند و پرفروش بودند بلکه مورد توجه تماشاگران سینما در کشورهای غیرعربی مثل ایران نیز قرار گرفتند و تاثیر فراوانی بر سینمای عامه پسند در ایران گذاشتند. نزدیکی و شباهت های زندگی قهرمانان فیلم های مصری به زندگی ایرانی و حضور خوانندگان محبوب و سرشناس مصری چون محمد عبدالوهاب، فریدالاطرش و ام کلثوم که در میان مردم ایران نیز محبوبیت فراوانی داشتند، در فیلم های موزیکال این دوره، عامل مهمی برای جذابیت این فیلم ها در نزد تماشاگران ایرانی بود.


این ژانرها آن چنان پرطرفدار و محبوب بودند که سینماگران روشنفکر و رئالیست مصری مثل یوسف شاهین، توفیق صالح و صلاح ابوسیف را نیز جذب خود می کردند. در این میان نقش یوسف شاهین، از بقیه شاخص تر و برجسته تر بود.

یوسف شاهین، محبوب ترین سینماگر جهان عرب

آغاز و پایان

یوسف شاهین، عمر شریف را به دنیای سینما معرفی کرد

یوسف شاهین، فیلم‌ساز مؤلف و برجسته‌ مصری و از چهره‌های پیشگام سینمای مدرن مصر و یکی از رساترین صداهای مستقل و تأثیرگذار دنیای عرب بود. شاهین در تمام طول عمرش برای آزادی بیان مبارزه کرد و با استبداد، دیکتاتوری و سانسور در همه اشکالش از شکل حکومتی و دولتی آن گرفته تا گرایش‌های بنیادگرایانه و تعصب‌آمیز مذهبی در جامعه‌ مصر، شجاعانه جنگید. شاهین در طی نیم قرن، بیش از ۴۰ فیلم ساخت و یکی از شناخته‌شده‌ترین فیلم‌سازان عرب در دنیای غرب بود. فیلم‌های شاهین؛ به دلیل داشتن صراحت بیانی در تصویر کردن مسائل جنسی سرکوب ‌شده در جامعه‌ اسلامی مصر و رویکرد انتقادی تند و تیزش علیه سرکوب و فساد سیاسی حکومت این کشور، مخالفت زیادی را در حکومت و در میان بنیادگرایان اسلامی برانگیخت.

شاهین، کارش را در دهه پنجاه یعنی در دوره‌ای شروع کرد که در واقع دوران طلایی سینمای مصر است و این سینما در داخل کشور و کشورهای خاورمیانه از جمله ایران محبوبیت بسیاری دارد و فیلم‌ها و بازیگران مصری، مانند فریدالاطرش و عبدالوهاب، الگوی سازندگان فیلم های فارسی در دهه‌ی سی است.

اما سینمای شاهین از جنس دیگری بود و با سینمای ملودرام و سطحی‌نگر مصری آن زمان به کلی فرق داشت. فیلم‌های اولیه شاهین با سبکی رئالیستی بیانگر امیدها و ناکامی‌های طبقات محروم جامعه‌ی مصر بود و مبارزه مردم برای برقراری عدالت اجتماعی در آن به شدت جریان داشت.

شاهین در سال ۱۹۵۳ فیلم "آسمان جهنم" را ساخت که درباره مبارزه یک دهقان روستایی با یک زمین‌دار فئودال بود. موضوعی که درون‌مایه بسیاری از فیلم‌های بعدی او از جمله فیلم زمین شد. با این فیلم یوسف شاهین، بازیگری به نام عمر شریف را به دینای سینما معرفی کرد.

اما فیلمی که نام شاهین را بر سر زبان‌ها انداخت، فیلمی بود با نام "ایستگاه مرکزی" (۱۹۵۸) که در بردارنده‌ ویژگی‌های اصلی سبک فیلم‌سازی او بود. در این فیلم شاهین خود نقش یک روزنامه‌فروش ساده و فقیر را بازی می‌کرد که به زنی که در ایستگاه قطار شربت می‌فروشد، علاقمند می شود.

در میان کارهای شاهین، "سه‌گانه اسکندریه" شهرت بسیاری دارد. فیلم "اسکندریه؛ چرا؟" نخستین قسمت از این تریلوژی بود که شاهین در سال ۱۹۷۸ درباره‌ زادگاهش اسکندریه ساخت و جایزه‌ خرس نقره‌ای برلین را در سال ۱۹۷۹ به دست آورد. فیلمی اتوبیوگرافیک درباره‌ دانشجویی مصری به نام یحیی که عاشق هالیوود است و رویای بازیگر شدن و ساختن فیلم را در سر می‌پروراند.

سه‌گانه‌ اسکندریه، روایت‌های نیمه اتوبیوگرافیک از زندگی یوسف شاهین و خاطرات کودکی و جوانی‌اش در اسکندریه بود؛ دوران عشقش به سینمای هالیوود و آمریکا. در این باره می‌گوید: "من آمریکا را خیلی دوست داشتم. چون در آنجا درس خواندم و نخستین عشقم در آنجا بود. برخی فکر می‌کنند که من از آمریکا نفرت دارم که صحت ندارد؛ اما به آن سمپاتی هم ندارم."

سه‌گانه‌ اسکندریه، از نظر سبکی با بقیه آثار رئالیستی و یا سیاسی و حماسی شاهین تفاوت داشت و رویکرد فانتزی، موزیکال و سوررئالیستی آن خیلی شبیه آثار فدریکو فلینی بود. به علاوه درون‌مایه آنها نیز در جامعه‌ متعصب و سنتی مصر، نوعی تابوشکنی محسوب می‌شد: تابوی عشق جنسی یک مرد مصری به سربازی انگلیسی از یک سو و عشق یک مرد مسلمان به یک زن یهودی از سوی دیگر.

"خداحافظ بناپارت" از جمله معدود فیلم‌هایی از یوسف شاهین و سینمای معاصر مصر بود که در سال ۱۳۶۵ در جشنواره فیلم فجر تهران به نمایش درآمد و بسیاری از علاقه‌مندان جدی سینما در ایران را که با سینمای نوین مصر و آثار یوسف شاهین آشنایی نداشتند، به خود جلب کرد. بعد از این دوره نیز به دلیل قطع رابطه سیاسی ایران و مصر، ارتباط تماشاگران ایرانی با سینمای مصر و آثار یوسف شاهین به کلی قطع شد.

نگاهی به برخی از فیلم های به نمایش درآمده در این برنامه:

عمارت یعقوبیان

عمارت یعقوبی

عمارت یعقوبی از بناهای مهم قدیمی در شهر قاهره است که روزگاری مکانی زیبا و پر رونق بوده اما امروز ساختمانی زهوار دررفته و رو به نابودی است.

مروان حامد کارگردان فیلم "عمارت یعقوبی" (۲۰۰۶)، بر اساس سناریویی از پدرش وحید حامد، از طریق روایت های موازی، به زندگی چند خانواده ساکن این عمارت پرداخته و تصویری رئالیستی و انتقادی از جامعه مصر در اواخر دوران مبارک به دست می دهد که می تواند تماشاگر را به برخی از مهم ترین ریشه های تحولات سیاسی اخیر مصر و سقوط رژیم مبارک برساند، مسائلی چون فساد مالی، فحشا، بنیادگرایی و مواد مخدر. این فیلم در زمان ساخت آن یکی از پرخرج ترین محصولات سینمایی مصر و دنیای عرب بوده و فروش قابل توجهی هم داشته است.

"یک-صفر"

"یک-صفر" ساخته کامله ابوذکری از مصر (محصول ۲۰۰۹)، از معدود فیلم های مصری است که جز بازیگران، همه عوامل تولید آن از کارگردان و فیلمنامه نویس گرفته تا فیلمبردار و تدوین گر، زن بوده اند. فیلمی که مثل اغلب فیلم های مصری، ملودرامی با چاشنی طنز و کمدی بود اما در عین حال، نگاهی انتقادی به واقعیت های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی مصر داشته است. این فیلم، هشت شخصیت مختلف را در آستانه برگزاری مسابقات فوتبال جام ملت های آفریقا دنبال می کند.

"تروریسم و کباب"

"تروریسم و کباب" ساخته شریف عرفه از مصر (محصول ۱۹۹۳)، یکی از مشهورترین فیلم های عامه پسند سینمای مصر در دهه نود است که عادل امام، کمدین برجسته مصری که منتقدان مصری او را چارلی چاپلین سینمای مصر می خوانند در آن بازی می کند. شریف عرفه در این فیلم با لحنی طنزآمیز و تا حدی ابسورد، به انتقاد از بوروکراسی حاکم بر نظام اداری مصر معاصر پرداخته است. عادل امام در این فیلم نقش پدری را بازی می کند که می خواهد بچه اش را در مدرسه ای که نزدیک خانه اش باشد، ثبت نام کند اما در نظام اداری پیچیده و هزارتوی قاهره گیر کرده و مجبور می شود با مقامات اداری این شهر درگیری فیزیکی پیدا کند و بعد از گروگان گرفتن وزیر کشور مصر، به عنوان تروریست شناخته شود. فیلم از نظر طرح داستانی، لحن و موقعیت کمدی، بسیار شبیه فیلم "بورژوای کوچک کوچک" ماریو مونیچلی است.
عادل امام به خاطر ایفای این نقش، از سوی مسلمانان تندروی مصری به کفرگویی متهم شد.

"اسکندریه چرا؟"

اسکندریه چرا؟

"اسکندریه چرا؟" ساخته یوسف شاهین، (۱۹۷۸)، با بازی درخشان فرید شوقی و احمد زکی فیلمی است که نقطه عطفی در کارنامه سینمایی یوسف شاهین محسوب شده و گسست او از سینمای موزیکال و ملودراماتیک دهه پنجاه و فیلم های حماسی و سیاسی او به حساب می آید. این فیلم، قسمت اول از اتوبیوگرافی شاهین است که به دوران کودکی او و آرزویش برای بازیگر سینما شدن در فضای تاریخی دوران جنگ جهانی دوم می پردازد. "اسکندریه چرا؟"، فیلمی نوستالژیک و بسیار عاطفی و اثری در ستایش سینمای موزیکال هالیوود است. ویژگی مهم این فیلم روایت اول شخص آن بود که شاهین از طریق او، به مسئله هویت فرهنگی در میان کشورهای عربی می‌پرداخت.

"آغاز و پایان"

"آغاز و پایان" (۱۹۶۰) ساخته صلاح ابوسیف از مصر، آخرین فیلم عمر شریف بازیگر توانای مصری در سرزمین خود قبل از ورودش به هالیوود بود، پیش از آن که عمر شریف با بازی در فیلم "لورنس عربستان"، به هنرپیشه ای جهانی تبدیل شود.

این فیلم بر اساس رمانی از نجیب محفوظ ساخته شد که رمان هایش از دهه پنجاه به بعد، دستمایه های خوبی برای اقتباس سینماگران مصری بوده است.

صلاح ابوسیف را باید یکی از رئالیست ترین سینماگران مصری دانست. او در این فیلم، زندگی یک خانواده فقیر مصری را که در عین فقر، سعی دارند غرور و عزت خود را حفظ کنند، تصویر کرده است.

"مراقب زوزو باش"

مراقب زوزو باش (۱۹۷۱) ساخته حسن الامام از مصر، مشهورترین فیلم سعود حسنی، ستاره افسانه ای سینمای مصر است. بازیگری که در آن زمان به مریلین مونروی سینمای مصر شهرت یافته بود.

در این فیلم، زوزو دانشجویی است که برای تامین شهریه دانشگاه و گذران زندگی، مخفیانه رقص شکم می کند اما بعد از آن که عاشق استاد داشنگاهش می شود، تصمیم می گیرد این کار را رها کند و مشکلاتی برای او پیش می آید.

"گلوله پوشالی"

گلوله های پوشالی

"گلوله پوشالی" (۲۰۰۵) ساخته ژرژ هاشم از لبنان، ملودرامی خانوادگی است که داستان آن در اواخر تابستان ۱۹۷۶ و درست در آستانه شروع جنگ داخلی طولانی و فرسایشی در لبنان روی می دهد. در این فیلم، نادین لبکی، بازیگر و کارگردان سرشناس لبنانی در نقش دختری بازی می کند که در تدارک عروسی است اما بعد از دیدن حادثه ای، تصمیمش تغییر می کند.

"کاپیتان ابورائد"

"کاپیتان ابورائد" ساخته امین مطالقه از اردن (۲۰۰۷)، نخستین محصول سینمایی کشور اردن در طی پنجاه سال است. ابو رائد، رفتگر فرودگاه است که همیشه سودای خلبان شدن و گشتن گرد جهان را در سر داشته. فیلم از دریچه ذهن خلبان جوانی روایت می شود که در روزگار کودکی، شنونده ماجراهای هیجان انگیز ابورائد و روایت های او از پروازهای تخیلی اش بوده و به مرور خاطرات گذشته می پردازد.

ابورائد با داستان هایش، کودکان کنجکاو را از واقعیت های سخت پیرامونشان جدا کرده و به جهان خیال انگیز سرزمین های دیگر می برد. سرزمین هایی که خود هرگز در عمرش ندیده و تنها آنها را لابلای کتاب ها جستجو و تخیل کرده است.

کاپیتان ابورائد، فیلمی درباره حسرت ها، ناکامی های جهان واقعی و زیبایی جهان خیالی و قدرت روایت و افسانه و افسون است.

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.