جیوان گاسپاریان و زردآلویی از بهشت

نوای دودوک، ساز قدیمی ارمنستان را خیلی ها غمگین ترین نوای موسیقی در جهان می دانند اما برای ارمنی ها این ساز معنی دیگری دارد؛ تاریخ پر فراز و نشیب آنها با نغمه های این ساز پیوند خورده و سالهاست که این ساز کوچک را در دل موسیقی کلاسیک و ارکستر سمفونی هایشان جا داده اند.

همانطور که تار را از درخت توت و کمانچه را از درخت گلابی می سازند، دودوک هم از شاخه درخت زردالو ساخته می‌شود. این ساز قدمتی چند هزار ساله دارد و دارای سه اندازه کوچک ۲۸ سانتیمتر، متوسط ۳۳ سانتیمتر و بزرگ ۴۰ سانتیمتر است. صدا دهی دودوک فقط یک اکتاو است و دو گام و دو نت دارد.

یکی از کسانی که بیشترین سهم را در معرفی این ساز به دنیای خارج از ارمنستان دارد، جیوان گاسپاریان است- نوازنده سرشناس ارمنی که روز ۲۱ مهر ماه، ۸۵ ساله شد.

حق نشر عکس nocrdit
Image caption ساز دادوک را از شاخه درخت زردآلو می سازند

او در سال ۱۳۰۷ در روستای سولاق در اطراف ایروان، پایتخت ارمنستان متولد شد و از۶ سالگی شروع به نواختن دودوک کرد. جیوان نخستین اجرای حرفه ای خود را در سال ۱۳۲۷ به عنوان تکنواز در ارکستر سمفونیک ایروان انجام داد. او در گفت وگویی که پیش از شروع کنسرت اخیرش در سالن باربیکن لندن با بی بی سی داشت درباره آن دوران گفت:

"مادرم فوت کرده بود، پدرم هم به جنگ رفته بود. آن موقع جاهایی بود که فیلم نشان می دادند و سه نفر هم جلو می نشستند و دودوک می زدند. اولین بار که صدایش را شنیدم خیلی خوشم آمد. استادی بود به نام مارکار مارکاریان که به او گفتم یک دودوک بده بزنم. خیلی خشن جواب داد که می خواهی چی کار. برو درس ات را بخوان. مگه پدر و مادر نداری؟ وقتی متوجه وضعیت من شد از جیبش یک دودوک در آورد و به من داد."

او گفت: "من تمام زمستان دودوک زدم و یاد گرفتم که آهنگ "دلی یامان" را بزنم. بهار به او گفتم گوش کنید من دودوک بزنم. گوش کرد و اشک از چشمهاش سرازیر شد. یک دودوک بهتر به من داد و گفت برو بزن، تو نوازنده چیره دستی خواهی شد. این حرفش منو تشویق کرد. سال ۱۹۴۵ من خیلی خوب دودوک می زدم."

جیوان گاسپاریان به نواختن دودوک ادامه داد و در سال ۱۹۴۷ وقتی که نوزده سال داشت از دست استالین یک ساعت مچی پابدا جایزه گرفت. بعد از آن تاریخ، گروه های مختلف روسی از او دعوت به همکاری کردند و جیوان موفق شد که صدای سازش را به گوش مردم بیشتری در خارج از مرزهای ارمنستان برساند.

از دهه هشتاد میلادی به بعد گاسپاریان با هنرمندان شناخته شده فراوانی همچون برایان انو، پیتر گابریل، مایکل بروک، برایان می، لایونل ریچی و حسین علیزاده همکاری داشته است که آلبوم مشترک او با علیزاده نامزد جایزه گرمی در رشته "موسیقی جهان" در سال ۱۳۸۵ شد.

ساخت موسیقی برای فیلمهایی مثل "آخرین وسوسه مسیح"، "راه رفتن مرد مرده" و "گلادیاتور" هم نمونه هایی از همکاری‌ موفق و مستمر او با آهنگسازان سرشناس سینما به شمار می رود.

جیوان درباره اینکه چطور ساز کوچک محلی اش را در دل ژانرهای مختلف موسیقی جا می دهد، به بی بی سی گفت:

"ژانرهای موسیقی بسیارند و تطبیق پیدا کردن با آنها کار آسانی نیست. قبل از همه باید خوش سلیقه بود. باید بفهمی چکار داری می کنی. بداهه نوازی ات باید درست باشد. باید درست یاد گرفته باشی. باید خیلی خوب بلد باشی تا از عهده اش بر بیایی. خیلی سخت است. یعنی اگر بلد باشید سخت نیست اما اگر بلد نباشید کار را خراب می کنید."

او گفت: "الان دودوک نوازان زیادی هستند که در ترانه های روسی و آمریکایی دودوک می زنند که وقتی می شنوی می بینی اصلا با آن نوع موسیقی جور در نمی آید. شاید برای من یک چیز خدادادی بوده است، چون که بارها اتفاق افتاده که گروههای راک از من خواستند روی صحنه با آنها بنوازم. موقع کنسرت بوده، گفتند پاشو بیا بزن. جواب دادم که نمی خواهم. اصرار کردند که بیا بزن. من را به زور روی صحنه بردند و من زدم و مردم تعجب کردند. خودم هم نمی دانم چطور توضیح بدهم. ولی برای من خیلی طبیعی اتفاق افتاده است."

Image caption گاسپاریان و حسین علیزاده در سالن باربیکن لندن به اجرای آواز و موسیقی پرداختند

جیوان تاکنون چهار بار برنده مدال های یونسکو شده و اولین کسی است که موفق به کسب نشان افتخاری "هنرمند مردمی ارمنستان" شده است. او همچنین در سال ۱۳۸۱، به دلیل یک عمر خدمت به موسیقی جایزه معتبر وومکس را دریافت کرد.

گاسپاریان علاقه قراوانی به امر تدریس دارد، او که سال های سال، نت نمی دانست و با دلش ساز می زد، در ۵۲ سالگی به دانشگاه رفت و پس از فارغ التحصیل شدن، شروع به آموزش کرد و به عنوان استاد دانشگاه موسیقی ارمنستان تاکنون بیش از ۷۰ نوازنده دودوک را برای اجراهای حرفه ای تعلیم داده است.

یکی از مهمترین نکات درباره جیوان گاسپاریان این است که او با اینکه در کشوری زندگی می کند که فراز و نشیب های سیاسی فراوانی را پشت سر گذاشته، اما تقریبا هیچ وقت درگیر سیاست نشده است. او در این باره به بی بی سی می گوید:

"من با سیاست درگیر نمی شوم. فقط با هنر خودم مشغولم و الان ۷۳ سال است که به طور حرفه ای می نوازم. من با الیم قاسمف، اهل آذربایجان، نواختم. در گذشته هم وقتی که به باکو می رفتم با بیلبولا، خانشوشینسکی، سید رستمف، شوکت خانم و بقیه می نواختم. ما ملت های خیلی نزدیکی بودیم."

او می گوید: "این روزهای اخیر است که اتفاقات بد افتاده و به ضرر مردم تمام شده. هنرمند نباید در این کارها دخالت کند و کلا مردم باید همدیگر را دوست داشته باشند. نه اینکه همدیگر را بکشند… ما چه ربطی به تفنگ داریم. ما عاشق صلحیم. اینکه با هم آواز بخوانیم و برقصیم و شراب بخوریم."

.

مطالب مرتبط