خاطراتی از شب‌های شعر گوته

به روز شده:  18:20 گرينويچ - شنبه 20 اکتبر 2012 - 29 مهر 1391

ده شب شعر و سخنرانی کانون نویسندگان ایران که در پاییز ۵۶ در انستیتو گوته تهران برگزار شد

فریدون تنکابنی، نویسنده، در ده شب شعر و سخنرانی کانون نویسندگان ایران که در پاییز ۵۶ در انستیتو گوته تهران برگزار شد شرکت داشت و در شب نهم، داستان "هذیان های دیوانه ای گرفتار در قفس تنگ آهنین داغ" را برای حاضران در باغ انجمن روابط فرهنگی ایران و آلمان خواند. آنچه در پی می آید گزیده سخنان اوست در گفت و گو با شمیم دوستدار که در شهریور ۱۳۹۱ در کلن انجام شده است.

شب های کانون نویسندگان یا شب های انستیتو گوته در سال ۵۶، یک اتفاق استثنایی و فوق العاده بود. برای همین فکر می کنم در ذهن همه آنهایی که در برگزاری این شب ها نقش داشتند، مانده باشد. خلاصه ای می گویم از تاریخچه آن شب ها.

انستیتو گوته هر سال یک شب شعر برگزار می کرد و یک شاعر را دعوت می کرد؛ مثلا یک سال احمد شاملو بود. یک سال مهدی اخوان ثالث بود. سال ۵۶ می خواست باز همین کار را بکند. نمی دانم چه شده بود که دوست ما، جلال سرفراز، که نویسنده کیهان بود در جریان قرار می گیرد و می گوید چرا می خواهید یک شاعر را دعوت بکنید؟ بیایید عده بیشتری را دعوت کنید و آنها می گویند باشد و می پرسند تو چه کار می توانی بکنی؟ و جلال سرفراز هم آمد با اعضای کانون نویسندگان و آقای به آذین، که عضو هیات دبیران بود صحبت کرد و قرار شد به صورت ده شب برگزار شود و اولش یک نویسنده درباره موضوعی سخنرانی بکند، بعد در قسمت دوم، شاعران شعرهایشان را بخوانند. به این ترتیب شروع شد. البته ما انتظار داشتیم که استقبال بشود و عده زیادی بیایند ولی استقبالی که شد برای ما غیرمنتظره بود. یعنی هر شب ده دوزاده هزار نفر به خصوص بیشتر از جوانان و دانشجویان می آمدند و روی زمین چمن انجمن ایران و آلمان می نشستند و بعد برای این که هیچ صحبتی پیش نیاید و نگویند که ما به انستیتو گوته یا آلمانی ها وابسته هستیم- البته آلمانی ها آن سابقه سوء مثلا انگلیس را نداشتند- ما خودمان همه کارها را مستقل انجام دادیم.

مثلاً باغ انجمن را برای آن ده شب اجاره کردیم. کانون که چنین پولی نداشت ولی مسئله را با حاضران مطرح کردیم و آنها استقبال خوبی کردند و پول زیادی جمع آوری شد و ما کرایه انجمن ایران و آلمان را دادیم. برای این که مثلاً رستورانی در محل انجمن بود که پول درمی آورد و در این ده شب عملاً تعطیل شده بود. این کار را برای این که جبران خسارت آنها بشود کردیم. و یک نکته دیگر این که، این شب ها به نام کانون نویسندگان بود.

 ده شب

بسیاری از حاضران در "ده شب" دانشجو بودند

اگر به نام یک شاعر یا نویسنده بود، مسئولیتش با خودش بود ولی چون به نام کانون نویسندگان بود هیات دبیران گفت که ما این سخنرانی ها را که قرار است آن جا ایراد بشود، قبلا ببینیم. عده ای خواستند این را حمل بر یک نوع سانسور بکنند، در صورتی که کانون اولین هدفش مبارزه با سانسور بود. چون هیات دبیران ملاحظاتی داشت؛ می گفت ما می خواهیم از این فرصتی که به دست ما افتاده بهره برداری کنیم تا آخر نه این که مثلاً بیاییم شب اول تندروی کنیم و دستگاه هم بیاید کاسه و کوزه ما را به هم بریزد. این مسئله ای انضباطی بود.

برخی این مسئله انضباطی را حمل بر سانسور کردند. من خودم مطلبم را به هیات دبیران دادم و خواندند و یکی دو تغییر خیلی جزئی دادند. یا مثلاً قرار گذاشته بودیم که در آن شب ها کلمه سانسور را که برای هیات حاکمه حساسیت انگیز بود، به کار نبریم و کلمه ای را که در قانون اساسی مشروطه بود، یعنی ممیزی، به کار ببریم ولی بعضی ها آمدند که بیشتر هم انگیزه شان خودنمایی بود- مثل شمس آل احمد که می خواست ادای برادرش جلال را در بیاورد یا اسلام کاظمیه که: «ما می گوییم سانسور!»

حالا چه فرقی می کرد؟ بالاخره این شب ها به خوبی و خوشی برگزار شد و اگرچه پلیس و حتما مقامات امنیتی آن بیرون بودند ولی دخالتی نکردند.

حرف محمد قاضی

شب اول سیمین دانشور سخنرانی کرد و شب های بعد همین طور به ترتب دیگران. یک شب هم محمد قاضی، مترجم معروف آمد که تازه رفته بود آلمان و حنجره اش را عمل کرده بود و به قول دوستان با آن قارقارک حرف می زد. او آمد و چیزی نوشته بود و داد یکی از دوستان آن را خواند. جزو خاطراتش، چیز بامزه ای که گفت این بود که «پزشک به من گفت: اگر حنجره ات را عمل کنیم تو دیگر نمی توانی حرف بزنی. من گفتم که چه خوب! چون من از جایی می آیم که آدم هر چه حرف نزند بهتر است.» این صحبت قاضی با استقبال شنوندگان روبه رو شد.

"محمد قاضی گفت: "پزشک به من گفت: اگر حنجره ات را عمل کنیم تو دیگر نمی توانی حرف بزنی. من گفتم که چه خوب! چون من از جایی می آیم که آدم هر چه حرف نزند بهتر است." "

چیز دیگری که در آن شب ها اتفاق افتاد و سرپیچی از انضباطی بود که مقرر شده بود، این بود که در قسمت دوم شب ها که چند شاعر شعر می خواندند، هر کدامشان باید یکی دو تا شعر می خواندند که وقت به آنهای دیگر برسد. نوبت دوست ما، سعید سلطانپور که شد شروع کرد شعرهایش را خواندن. همه شعرهایش هم چریکی بود و بمب و انفجار و نارنجک و از این چیزها. آن جماعت هم خوب مستعد بودند و هر شعری که او می خواند دست می زدند و تشویقش می کردند. بالاخره از وقتش خیلی هم تجاوز کرده بود و نوبت به شاعران دیگر نمی رسید. دوست ما، منوچهر هزار خانی که عضو هیات دبیران بود رفت و گوشه کتش را کشید و گفت: "سعید جان وقتت تمام شده."

او اصلا توجهی نکرد و بعد آن طور که هزارخانی تعریف می کرد با پایش می زد به هزارخانی. هزارخانی آمد گفت من از پسش برنمی آیم. بالاخره به آذین رفت و با هزار خواهش و تمنا او را از تریبون یا به قول معروف از خر شیطان پیاده کرد.

از این اتفاق های فرعی هم می افتاد ولی در مجموع، خیلی موفقیت آمیز بود و می شود گفت که از آن سری تظاهراتی و گردهمایی هایی که بعد ادامه پیدا کرد تا زمان انقلاب مثلاً دانشکده ها و اداره ها و جاهای دیگر این اولینش و بزرگترینش بود و همین جا بگویم: تحت تاثیر این محیط، به کانون نویسندگان ایران که کانونی صنفی بود، عملاً وظیفه یک حزب سیاسی را تحمیل کردند.

یعنی چون حزب سیاسی دیگری نبود همه ازش انتظار داشتند که این وظیفه را انجام بدهد و از اعضای کانون هم برای سلسله سخنرانی هایی که گفتم -در دانشگاه ها و ادارات و جاهایی که اعتصاب می کردند- دعوت می کردند که سخنرانی کنند.

"کانون نویسندگان،‌ همیشه یک حرکت جمعی بود. نمونه اش هیات دبیران کانون بود که همیشه سعی می شد از گرایش های مختلف فکری باشد و در انحصار یک فکر خاص نباشد. مثلا سیمین دانشور بود، منوچهر هزار خانی بود، به آذین بود، کسرایی بود، حاج سید جوادی بود، باقر پرهام بود و همین طور از طیف های مختلف فکری."

کانون نویسندگان،‌ همیشه یک حرکت جمعی بود. نمونه اش هیات دبیران کانون بود که همیشه سعی می شد از گرایش های مختلف فکری باشد و در انحصار یک فکر خاص نباشد. مثلا خانم دانشور بود، دکتر هزار خانی بود، به آذین بود، سیاوش کسرایی بود، حاج سید جوادی بود، باقر پرهام بود و همین طور از طیف های مختلف فکری.

چون این کار برگزاری ده شب سپرده شد به کانون، گفتند که نمی شود که یکی شعر بخواند یکی نخواند. یکی سخنرانی بکند یکی نکند. بنابراین ما کاری بکنیم که همه این امکان را داشته باشند که حرفشان را بزنند و البته تم اصلی سخنرانی سخنرانان هم همان مسئله آزادی، آزادی بیان و مبارزه با سانسور بود و بعد طبیعتاً شعرهایی که شاعران می خوانند همین طور از طیف های مختلف بود.

مثلاً از آن طرف، سعید سلطانپور بود و از طرف دیگر آقای موسوی گرمارودی بود که به طیف مذهبی وابسته بود و به این ترتیب بود که این فکر نشأت گرفت و به این صورت برگزار شد.

برای این مراسم از همه قشری و از تمام تهران و حتی یک عده از شهرستان ها آمده بودند و البته طبیعی است که آن موقع بیشتر دانشجوها بودند که چنین علاقه و شوری داشتند. اسم کانون کافی بود که همه را به محل برگزاری این ده شب بکشاند.

من در مقدمه صحبتم در شب نهم، در اشاره به سانسور از نویسنده طنزنویس روسی، سادریکوف شچتدرین مثال آوردم که گفت: "خوانندگان من را از من گرفته اند."

من هم گفتم حالا این بلا سر من هم آمده. خوانندگان من را هم از من گرفته اند یعنی به کتاب های من اجازه نمی دهند چاپ شوند. حالا من شنوندگان را جانشین خوانندگان می کنم و این داستان را می خوانم و علت این که این داستان را خواندم این بود که داستان طنزآمیزی بود و مسايل اجتماعی را به صورت طنز مطرح کرده بودم و هم اینکه آخرین داستانی بود که تا ان موقع من نوشته بودم.

اجازه برگزاری

"همان زمان قدرقدرتی شاه و ساواک، مردم به نظر من، در ذهنیتشان خیلی مستبدتر از ساواک و شاه بودند و می گفتند: "چرا اجازه دادند؟ حتما کاسه ای زیر نیم کاسه است.""

یادم می آید همان موقع هم مردم می پرسیدند که دستگاه چه طور به شما اجازه برگزاری این ده شب را داد؟

همان زمان قدرقدرتی شاه و ساواک، مردم به نظر من، در ذهنیتشان خیلی مستبدتر از ساواک و شاه بودند و می گفتند: "چرا اجازه دادند؟ حتما کاسه ای زیر نیم کاسه است."

مثلا من یادم است «یادداشت های شهر شلوغ» من که منتشر شد و با اجازه اداره نگارش اداره فرهنگ هنر هم بود، مرا بردند دادگاه نظامی محاکمه کردند. همه می پرسیدند چرا اصلا اجازه انتشار دادند؟ ولی آن موقع همه خیلی سلیقگی عمل می کردند. دستور کلی ای نبود.

روزنامه های رسمی، اطلاعات و کیهان، خبر این شب ها را منتشر نمی کردند. فقط در یکی از همین روزنامه ها، مقاله ای آمد که به ما نیش زده بودند که اینها یعنی ما در کانون نویسندگان به سفارت آلمان پناه برده ایم.

به هر حال بهانه ای برای برخورد نبود. یک گردهمایی بود که شاعران و نویسندگانی می خواستند شعرهایشان را بخوانند و حرف هایشان را بزنند. بعد هم که فضای سیاسی به فرموده کارتر، آزادتر شد. به هر حال کانون از این موقعیت مناسب به سود خودش بهره برداری کرد، بدون این که به حاکمیت امتیازی داده باشد.

در این زمینه بیشتر بخوانید

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.