آنتیگونه، چاوشی اخوان و انتخابات آمریکا؛ گفتگو با محمود کریمی حکاک

به روز شده:  13:05 گرينويچ - شنبه 10 نوامبر 2012 - 20 آبان 1391

نمایی از تئاتر آنتیگونه: امروز

برداشت جدیدی از نمایشنامه «آنتیگونه» سوفکل به نام «آنتیگونه: امروز» بر اساس شعر «چاووشی» مهدی اخوان ثالث، تازه ترین اثر نمایشی محمود کریمی حکاک، کارگردان، نمایشنامه نویس، طراح رقص و استاد رشته تئاتر دانشگاه «سی ینا» در نیویورک است که همزمان با انتخابات ریاست جمهوری آمریکا در شرق آمریکا به عنوان بخشی از «جشنواره مرکز فرهنگی و هنری جان اف کندی» بر روی صحنه آمده است و اجرای آن تا تاریخ ۱۷ نوامبر ادامه خواهد داشت.

در بخش هایی از این اثر، از زبان بازیگران دیالوگ ها می شنویم که «آنتیگونه مظهر کسانی است در بین ما که هنوز روح خود را نفروخته اند»، نماد انسان هایی است که «گول جاه طلبی های اغواگرانه را نخورده اند» و روح کسانی است که «در راه حقانیت تا پای جان ایستادگی می کنند. کسانی که هنوز به چیزهایی که افتخارآمیز است افتخار می کنند. آنهایی که برای حفظ عدالت به دنیا آمده اند و به جای نفرت، عشق و دوستی را ترویج می کنند.»

«آنتیگونه» سوفوکل، دختر جوانی است که بیش از ۲۵ قرن پیش، قوانین وضع شده توسط دولت وقت را بر نمی تابد و در عوض به دنبال حق و حقیقت راه دیگری را بر می گزیند. در این برداشت تازه، همان دختر جوان یک بار دیگر برای دفاع از مسائلی که در جهان امروز اهمیت دارد برخاسته است: دموکراسی، محیط زیست و حقوق بشر.

معاصرسازی اسطوره ها

محمود کریمی حکاک که بیش از سه دهه پیش برای نخستین بار اجرایی از داستان «ماهی سیاه کوچولو» اثر صمد بهرنگی را به زبان انگلیسی در نیویورک بر روی صحنه آورده بود، در مورد ارتباط این اثر (آنتیگونه: امروز) با جریان انتخابات ریاست جمهوری آمریکا می گوید: «در این کار یک بار دیگر مسئله انتخاب و آگاهانه به سراغ چیزی رفتن موضوع محوری نمایش است.»

کریمی حکاک معتقد است که وقتی هنرمند با خودش صادق باشد، چه آگاه، چه ناخود آگاه، خط درونی خود را پیدا می کند: «من در ۲۵ سال گذشته تصمیم گرفتم کارهای خودم را در مسیری که دوست دارم آن را «معاصرسازی اسطوره ها» بخوانم پیش ببرم. در این راه طبیعتا مهم ترین مسئله ایجاد یک گفت و شنود دائمی بین هنرمند و دنیای بیرون از خودش است. وقتی من به آنتیگونه نگاه می کنم، می بینم همین دیالوگ در وجود این دختر ۱۴ ساله ادیپ هم وجود دارد. یعنی جایی او می گوید: من می دانم راه راست چیست و رئیس هیچ دولتی نمی تواند برای من تعیین تکلیف کند.»

«چاووشی» اثر مهدی اخوان ثالث هم درباره انتخاب بین دو راه « شور و شهوت و شادی» و راهی بی برگشت و بی فرجام یا «راه هنرمند » است: «جوانی که علیه پدر بلند می شود می داند که این راه به کجا خواهد کشید. آگاهی چیزی است که امروزه بر جوان ما مستولی شده و جوان جهانی آنتیگونه هم آگاهانه به سوی نیستی می رود.»

آقای کریمی حکاک می گوید: «شعر چاووشی اخوان راجع به یک سفر درونی است. سفر انسان به درون خودش. همان سفر به درونی که در آغاز مثنوی مولوی هم می بینیم. بشنو از نی چون حکایت می کند در واقع آهی است که از درون انسان بیرون می آید. آنتیگونه هم از خودش می پرسد آیا این کاری که می کنم درست است؟ آیا به بی فرجام خواهم رسید؟ مهدی اخوان ثالث با رسیدن به درون، آن را کاملا خالی می یابد: هیچ چیزی دیگر درون مرا پر نمی کند و در نتیجه باید به دنبال راه بی برگشت باشم!»

درباره محمود کریمی حکاک

محمود کریمی حکاک، کارگردان هنری گروه بین المللی «محک»، مدیر «فستیوال سینمایی اینویزیبل» در مونترال کانادا، «هنر خلاق و تئاترخیابانی» و «آنسامبل بین المللی فروغ» است. او به عنوان استاد رشته تئاتر در دانشگاه تهران، کالج آموزشی معلمان و «انستیوی هنرهای سوره» در ایران، در دانشگاه ها و کالج هایی در بلژیک و شهرهای مختلف آمریکا از جمله دالاس و مریلند به تدریس اشتغال داشته است.

او در بیش از ۷۰ کار نمایشی، اجرایی و فیلم های کوتاه، بلند و مستند به عنوان نویسنده، کارگردان، طراح صحنه، طراح رقص و بازیگر شرکت داشته و آثار او در جشنواره های فیلم و تئاتر جهانی از جمله «فستیوال ادینبورگ»، لس آنجلس و جشنواره «فجر» در تهران شرکت داشته اند.

محمود کریمی حکاک برنده جوایز متعددی بوده است از جمله نمایش «بندیکتوس» نوشته موتی لرنر نمایشنامه نویس اسرائیلی تبار به کارگردانی او در سال ۲۰۰۷ جایزه نمایش برگزیده فستیوال تئاترلس آنجلس را به دست آورد.

«من اینجا بس دلم تنگ است

و هر سازی که می بینم بد آهنگ است

بیا ره توشه برداریم

قدم در راه بی برگشت بگذاریم

ببینیم آسمان هر کجا آیا همین رنگ است ؟»

پیش از حمله

در اواخر ماه اوت گذشته، کریمی حکاک در دومین «فستیوال هنری میان دریاها» - جشنواره ای برای انعکاس رویدادهای هنری و فرهنگی معاصر کشورهای اطراف دریای مدیترانه در شهر نیویورک - نمایشنامه «بندیکتوس» را برای نمایشنامه خوانی روی صحنه کارگردانی کرد و توانست گروهی از هنرمندان ایرانی، اسرائیلی و آمریکایی، از جمله «روبرتا لویتو» یکی از پایه گذاران «تئاتر بدون مرز» را زیر یک سقف گردهم آورد.

داستان نمایش «بندیکتوس»، ۷۲ ساعت پیش از حمله آمریکا به ایران اتفاق می افتد. دو دوست دوران کودکی و همشهری سابق که یکی مسلمان و دیگری یهودی است، در یک صومعه در شهر رم به صورت مخفیانه ای با هم ملاقات می کنند تا به عنوان دو سیاستمدار ایرانی و اسرائیلی درباره بهای امنیت و آزادی وارد مذاکره شوند.

«هملت – ایران » و هنر سبز

«هملت – ایران»، یکی دیگر از آثار نمایش محمود کریمی حکاک و خوانش تازه ای از تراژدی شکسپیر، برگرفته از وقایع پس از انتخابات ۱۳۸۸ ریاست جمهوری در ایران در سال ۲۰۱۱ به زبان انگلیسی در نیویورک بر روی صحنه رفت.

محمود کریمی حکاک معتقد است: « نسل جوانی که ما اکنون در ایران شاهد آن هستیم یک نسل استثنایی با قابلیت های باور نکردنی برای به کرسی نشاندن حرف و سخن خود است. نسلی که هر دری را به رویش ببندند از دری دیگر وارد می شود. تیغ تحمیل و سانسور بر آن کارایی ندارد و طبیعی است هنری که از ذهن این نسل زاییده می شود هم هنری خاص باشد.»

نمایی از تئاتر بندیکتوس

آقای حکاک می گوید: «از جنبه هنری نیز تولیداتی که در پیوند با تحولات اخیر ایران انجام شده، هرچند در برخی زمینه ها کافی نبوده اما آنها هم خاص هستند. من در حوزه کاری خودم یعنی تئاتر شاهد این مساله هستم. در ایران به دلیل فضای سانسور برای هنرمندان امکان تولید مستقل در این زمینه وجود ندارد و در خارج از کشور هم کارهای تئاتری قابل توجهی انجام نشده است. یعنی تئاتر حرفه ای با موضوع جنبش سبز که به زبان انگلیسی باشد و در صدد جذب مخاطب غیر ایرانی برآید واقعا کم بوده است.»

آقای حکاک این خاص بودن هنر نسل جوان را صرفا مربوط به جنبه های سیاسی آن نمی داند: «به نظر من اشکال در این است که ما حافظه تاریخی مان خیلی کم است. مثلا چون یک موقعی سبز به «سیدی» منصوب بوده و سیدی به آقای موسوی، ما فکر می کنیم جنبش سبزیک جنبش به اصطلاح سیدی است. درحالی که اگر به ادبیات خودمان و به شاهنامه نگاه کنیم می بینم درلحظه ای که سهراب از بالای تپه ها به لشگر ایران نگاه می کند و از پیران می خواهد که یک یک پهلوانان را نام ببرد، در آنجا اشاره شده به خرگاه یا خیمه گاهی سرسبز که جایگاه رستم بوده است.»

او می گوید:« از لحاظ روحانی و عرفانی هم سبز به حضرت خضر برمی گردد. اما برای من سبز یک تحول جهانی خیلی فراتر از این حرف هاست که هیچ ارتباطی با دنباله روی موسوی و کروبی و غیره ندارد. این درواقع تولد دوباره ای است که کل انسانیت دارد با آن برخورد می کند.»

حادثه تئاتر

محمود کریمی حکاک می گوید: «به باور من تئاتر، حادثه ای است که ضمن ترک سالن نمایش در ذهن تماشاگر به وقوع می پیوندد. من همواره کوشیده ام تا دیالوگ را از صحنه و بازیگر به سالن و تماشاگربرسانم با این امید که آن ها هم یافته های خود را در جامعه و نهایتا درسطح جهان پخش کنند.»

کریمی حکاک در نمایش های خود غالبا مسائلی چون صلح، بردباری و همزیستی را از طریق اجراهایی مدرنی از نمایشنامه های کلاسیک و سنتی، قصه ها و اسطوره ها مطرح می کند. او هم چنین با خلق آثاری تازه، زمینه هایی برای همکاری هنرمندان از فرهنگ های گوناگون بوجود می آورد.

او می گوید: «آثار ادبی و پژوهش های منتشر شده من هم همیشه با همین هدف همراه بوده و همواره کوشیده ام تا درهر فرصتی که امکان پذیر باشد این موارد را در آموزش به شاگردانم به کار ببرم. بنا بر این درطول سال ها ضمن تدریس هنرها به کار «ساختمان صلح» نیز اشتغال داشته ام.»

دیوار شیشه ای

کریمی حکاک در سال ۲۰۰۹ به مدت یک سال با هدف تهیه و اجرای نمایشی با مشارکت بازیگران اسرائیلی و فلسطینی به این مناطق سفر کرد.

او می گوید دراین سفر، نخستین موضوعی که توجه او را جلب کرد دیوار سیمانی به طول ۷۶۰ کیلومتر بود. دیواری که بنا برگفته او هرگونه همکاری هنری بین دو طرف این منازعات چند دهه ای بین اسرائیل و فلسطین را بی معنی، بیهوده و حتی غیرممکن می نمایاند.

نتیجه اقامت یک ساله آقای کریمی حکاک و تلاش های او برای به روی صحنه آوردن یک نمایش با بازیگران فلسطینی و اسرائیلی، فیلم مستندی به نام «دیوار شیشه ای» بود.

در این فیلم که روز ۲۲ اوت ۲۰۱۲ در فستیوال هنری "میان دریاها" به نمایش گذاشته شد، بازیگران و دست اندرکاران تئاتر از هر دو سوی «دیوار» دعوت شده اند تا نظرات و احساسات خود را نسبت به حصار سیمانی که بین دو منطقه حائل شده ابراز و اثرات آن را بر روند خلاقیت خود به عنوان یک هنرمند بیان کنند.

کریمی حکاک ضمن انجام مصاحبه هایی با این بازیگران و دست اندرکاران تئاتر، بین تمرین های نمایش، از آنها خواست تا تصور کنند که دیوار قطور، بلند و جداسازنده حاضر، به شفافیت شیشه است. او سپس از آنها خواست تا هر چه را در ذهن خود از آن سوی دیوار می بینند تصویر کنند.

فیلم «دیوار شیشه ای» شامل مصاحبه های بی طرفانه ای است که در نهایت تماشاگر را به عمق یکی از تاثربرانگیزترین جداسازی های فرهنگی زمان ما می برد.

کریمی حکاک همزمان با اجرای نمایش «آنتیگونه: امروز» خود را برای پنج سخنرانی مختلف در مرکز فرهنگی «امریتوس» با عنوان «هنرمند و جامعه : ترمیم چهل تکه زمان از طریق همبستگی فرهنگی و ایجاد دیالوگ» آماده می سازد. کتاب «شکسپیر در تهران» او به تازگی طبق قراردادی در اختیار انتشارات «ادوین ملن پرس» قرار گرفته است.

در این زمینه بیشتر بخوانید

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.