شیعیان عرب و این‌ جهانی کردن سیاست

به روز شده:  19:05 گرينويچ - سه شنبه 27 نوامبر 2012 - 07 آذر 1391

شیعیان عرب، برای روزگار درازی، اغلب زیر سلطه‌ امپراتوری سنی‌ مذهب عثمانی تحت تبعیض‌های سیاسی و اجتماعی بودند. در سده‌ بیستم، هم حکومت‌های پادشاهی عرب هم دولت‌های ناسیونالیست عربی به اعمال تبعیض علیه آنان ادامه دادند.

چند دهه است که شیعیان در قالب هویت‌های سیاسی سازمان‌دهی تازه‌ای یافته‌اند و نقشی مهم در معادلات منطقه‌ خاورمیانه بازی می‌کنند؛ حزب الله لبنان، احزاب شیعی در عراق، کویت، عربستان سعودی، بحرین و نیز گروهی که در یمن گروه حوثی خوانده می‌شود از این دست هویت‌هایند.

پژوهش‌گران طی دهه‌ اخیر بیشتر به موضوع شیعیان عرب توجه کرده‌اند. پیش از آن، این شیعیان حتی از عرصه‌ پژوهش‌های دانشگاهی و خاورشناختی نیز کمابیش غایب بوده‌اند. لورانس لوئه، پژوهش‌گری فرانسوی، یکی از برجسته‌ترین کسانی است که در این زمینه آثاری را پدید آورده است.

نخستین کتاب او "سیاست فراملی شیعه؛ شبکه‌ مذهبی و سیاسی در خلیج" نام داشت (انتشارات دانشگاه کلمبیا، ۲۰۰۸). کتاب تازه‌ او "تشیع و سیاست در خاورمیانه"(همان ناشر، ۲۰۱۲) نسخه‌ روزآمد شده و اصلاح شده نسخه‌ای فرانسوی است که در سال ۲۰۰۸ به چاپ رسیده است.

برخلاف کتاب نخست، این کتاب برای خواننده‌ غیرمتخصص نوشته شده و از نظر حجم، جمع و جورتر است. کتاب شرحی است بلیغ از چگونگی شکل‌گیری گروه‌ها و احزاب سیاسی شیعه در کشورهای عربستان سعودی، لبنان، عراق، کویت و بحرین و نیز تطور فکری و سیاسی و سازمانی آن‌ها در سال‌های اخیر.

روحانیت، هسته‌ مرکزی سیاست شیعی

"وقتی آیت الله خمینی به نجف رفت، نه تنها مراجع شیعه‌ نجف استقبال گرمی از او نکردند که حزب الدعوة نیز به دلیل رابطه‌ حسنه‌اش با شاه، از حضور آقای خمینی در نجف چندان خرسند نبود. بسیاری از چهره‌های شاخص حزب الدعوة مثل محمدباقر صدر و شاگردش سید محمود هاشمی (شاهرودی) از کسانی بودند که آشکارا علیه آیت الله خمینی تبلیغ می‌کردند."

خانم لوئه فصل نخست کتاب را به نقش روحانیت در شکل‌گیری هویت‌ها، گروه‌ها و احزاب شیعی از دهه‌ شصت میلادی به این سو اختصاص داده است. برخلاف گروه‌های سیاسی سنی، روحانیان شیعه نقشی بنیادی در سازمان‌دهی سیاسی جماعت شیعه داشته‌اند.

در جهان عرب سنی، احزاب و سازمان‌های سیاسی مانند اخوان المسملین، معمولاً خارج از شبکه‌ روحانیان پدید آمدند و حتا گاه در تعارض‌های فکری و تقابل‌های سیاسی با روحانیت سنی‌مذهب قرار گرفتند.

از یک سو، روحانیت اهل تسنن، فاقد جایگاه الاهیاتی روحانیت شیعه است؛ چون روحانیت شیعه در چند سده‌ اخیر اهمیتی مانند روحانیت مسیحی در کاتولیسیسم یافته است. از سوی دیگر، روحانیت شیعه منابع مالی مستقل از دولت‌ها داشته و این امر رابطه‌ی آن را با قدرت سیاسی پیچیده کرده است. روحانیت سنی از نظر مالی معمولاً تحت کنترل دولت و حامی سیاسی آن بوده است.

در دهه‌ شصت، نفوذ کمونیسم و سوسیالیسم در عراق، حتی در میان خانواده‌های روحانی نجف و کربلا، اوج گرفت.

آیت الله سید محسن حکیم، مرجع تقلید شیعه، سازمانی سیاسی را به نام حزب الدعوة تأسیس کرد. او بدون آن‌که مستقیماً عضو حزب باشد، رهبری معنوی و فراهم کردن منابع مالی این حزب را به عهده گرفت تا با بسیج جوانان‌های شیعه، سدی در برابر تبلیغات کمونیستی و بعثی ساخته شود. دو پسر او و نیز محمدباقر صدر به طور مستقیم در کارهای اجرایی و فکری این حزب درگیر بودند. اما حزب رابطه‌ای کمابیش خوب با دولت محمدرضاشاه پهلوی داشت. ایران و عراق در آن روزگار رابطه‌ای پرتنش با هم داشتند و حزب الدعوه نیرویی داخلی بود که در جهت تضعیف ایدئولوژیک حزب بعث فعالیت می‌کرد و بنابراین به نوعی کار و بقای آن به سود ایران بود.

"آیت الله سید محسن حکیم، مرجع تقلید شیعه، سازمانی سیاسی را به نام حزب الدعوة تأسیس کرد. او بدون آن‌که مستقیماً عضو حزب باشد، رهبری معنوی و فراهم کردن منابع مالی این حزب را به عهده گرفت تا با بسیج جوانان‌های شیعه، سدی در برابر تبلیغات کمونیستی و بعثی ساخته شود. این حزب رابطه‌ای کمابیش خوب با دولت محمدرضاشاه پهلوی داشت."

وقتی آیت الله خمینی به نجف رفت، نه تنها مراجع شیعه‌ نجف استقبال گرمی از او نکردند که حزب الدعوة نیز به دلیل رابطه‌ حسنه‌اش با شاه، از حضور آقای خمینی در نجف چندان خرسند نبود. بسیاری از چهره‌های شاخص حزب الدعوة مثل محمدباقر صدر و شاگردش سیدمحمود هاشمی (شاهرودی) از کسانی بودند که آشکارا علیه آیت الله خمینی تبلیغ می‌کردند. محمدباقر صدر در اواخر عمرش، پس از فشار شدید صدام حسین بر شیعیان، منش خصمانه‌اش را نسبت به آیت الله خمینی تغییر داد. سیدمحمود هاشمی نیز پس از درگذشت آیت الله خمینی به آیت الله خامنه‌ای نزدیک شد و هویت عراقی خود را وانهاد و از نردبان قدرت بالا رفت.

حزب الدعوة از آن‌جا که در دهه‌های آغازین کار خود زیر سلطه‌ مرجعیت بود، مانند خود مرجعیت فراملی بود. با گسیل کردن افراد وفادار به کشورهای گوناگون حزب الدعوة کوشید شبکه‌ حزبی خود را گسترش دهد. سیدمحمد حسین فضل الله از نزدیکان حزب الدعوة بود که به لبنان رفت و دامنه‌ نفوذ الدعوة را در آن‌ها گسترد. شماری دیگر به کشورهای حاشیه‌ خلیج فارس به ویژه بحرین رفتند و تشکیلات سیاسی شیعی را در پیوند با الدعوة سامان و سازمان دادند.

به تدریج این حزب گریبان خود را از سلطه‌ روحانیت رهانید. رهبران غیرروحانی در آن قدرت و نفوذ یافتند؛ به ویژه پس از انقلاب ایران و مهاجرت برخی از رهبران و اعضای ارشد کادر الدعوة به ایران.

جمهوری اسلامی می‌خواست حزب الدعوة کاملاً در اختیار حکومت و برنامه‌های آن باشد اما حزب الدعوة در برابر بدل شدن به ابزار دست ایران مقاومت کرد. ایران مجلس الاعلی را به وجود آورد و شاخه‌ نظامی آن البدر را آموزش و تجهیز نظامی داد. رهبر مجلس الاعلی از آغاز تا کنون روحانی بوده است.

در حقیقت تأسیس مجلس الاعلی حاصل نزاع میان بخش روحانی و بخش غیرروحانی در حزب الدعوة است. سیدمحمود هاشمی از حزب الدعوة به مجلس الاعلی آمد؛ مدتی رئیس و سپس سخن‌گوی آن شد و بعدها ارتباط ظاهری خود را با احزاب عراقی گسست و با افزودن پسوند "شاهرودی" به نام خانوادگی خود به مقامات عالی حقوقی و قضایی در ایران منصوب شد.

شیرازی‌ها، سازمانی یگانه

"در اواخر دهه‌ پنجاه خورشیدی، سید محمد شیرازی به اجبار عراق را ترک کرد و مدتی به کویت رفت. پس از پیروزی انقلاب سال ۱۳۵۷ به ایران آمد. در سفر به قم، آیت الله خمینی به دیدار او رفت. در واقع او تنها کسی بود که آیت الله خمینی از او دیدن کرد بدون آن‌که قبلاً او به دیدنش آمده باشد."

از جذاب‌ترین بخش‌های کتاب گزارش و تحلیل نویسنده از جریان شیرازی‌ها و تحولات سازمانی و سیاسی آن‌هاست. شیرازی‌ها اصطلاحی است که به اطرافیان و نزدیکان سیدمحمد شیرازی گفته می‌شود. در دهه‌ شصت میلادی سده‌ بیستم جریان سیاسی تازه‌ای پدیدآمد حول محور سیدمحمد شیرازی؛ طلبه‌ جوانی که بر خلاف سنت حوزه در سن جوانی ادعای مرجعیت کرد و دستگاه مرجعیت را از پدر خود به ارث گرفت.

سیدمحمد شیرازی کوشید با جلب حمایت مالی ثروتمندان شیعه در کشورهای حاشیه‌ خلیج فارس و نیز ایرانی‌های منطقه‌ی فارس حوزه‌ کربلا را در برابر حوزه‌ نجف تقویت کند.

پیش از آن‌ رونق و مرکزیت‌یابی نجف برای تحصیل علوم دینی، کربلا یکی از حوزه‌های علمیه‌ی اصلی شیعه بوده است. در پاسخ به پرسشی مکتوب آیت الله ابوالقاسم خوئی صلاحیت سیدمحمد شیرازی برای مرجعیت را نفی کرد. رقابت میان کربلایی‌ها و نجفی‌ها در گرایش‌های سیاسی نیز خود را نشان داد. سیدمحمد شیرازی باور داشت مبارزه با سکولاریسم باید با به صورت مسلحانه صورت بگیرد. سیدحسن برادر سیدمحمد به دست حزب بعث عراق کشته شد.

در رقابت با حزب الدعوة و نجفی‌ها که از ورود آیت الله خمینی به عراق خشنود نبودند، سیدمحمد شیرازی استقبال گرمی از آیت الله خمینی در کربلا کرد و حتا به احترام او مقام امامت جماعت حرم امام حسین را در مدت اقامتش در کربلا به او سپرد. در اواخر دهه‌ پنجاه خورشیدی، سید محمد شیرازی به اجبار عراق را ترک کرد و مدتی به کویت رفت. پس از پیروزی انقلاب سال ۱۳۵۷ به ایران آمد. در سفر به قم، آیت الله خمینی به دیدار او رفت. در واقع او تنها کسی بود که آیت الله خمینی از او دیدن کرد بدون آن‌که قبلاً او به دیدنش آمده باشد.

شیرازی‌ها در قم بخت چندانی نداشتند. آن‌ها معتقد به حکومت اسلامی اما به صورت شورای فقیهان بودند نه ولایت فقیه. اطرافیان شیرازی در ایران به سختی سرکوب شدند. بسیاری از آن‌ها به کویت، سوریه، بحرین و جاهای دیگر مهاجرت کردند. با این‌همه، به دلیل اعتقاد به حکومت اسلامی و مبارزه‌ مسلحانه با حاکمان غیرمذهبی، در آغاز سال‌های انقلاب نقش مهمی در پیشبرد سیاست صدور انقلاب جمهوری اسلامی بازی کردند؛ از جمله سید هادی مدرسی در بحرین.

در یکی دو دهه‌ اخیر و پس از ناکامی‌های بسیار، به تدریج، این گروه استفاده از خشونت را کنار گذاشت و اکنون شیرازی‌ها در کشورهای منطقه از جمله کویت می‌کوشند در سازوکار سیاسی آن کشور نقش بگزارند. شیرازی‌ها در ایران فاقد تأثیر پررنگ بودند و دامنه‌ نفوذ آن‌ها به کربلایی‌های مهاجرت‌کرده به ایران و بخشی از مریدان سیدمحمد شیرازی در منطقه‌ فارس محدود می‌شد.

عزل منتظری و پایان سیاست صدور انقلاب

منتظری و خمینی

آیت الله حسینعلی منتظری در دهه‌ نخست جمهوری اسلامی نقش مهمی در حمایت از صدور مسلحانه‌ انقلاب ایران داشت

آیت الله حسینعلی منتظری در دهه‌ نخست جمهوری اسلامی نقش مهمی در حمایت از صدور مسلحانه‌ انقلاب ایران داشت. جدا از فرزندش، محمد منتظری که با گروه‌های مسلح عرب ارتباطات وسیعی داشت، آیت الله منتظری از سپاه پاسداران و روابط نظامی و مالی‌اش با گروه‌های مسلح برانداز اسلامی پشتیبانی می‌کرد.

مهدی هاشمی، برادر هادی هاشمی، داماد آیت الله منتظری مسئول واحد نهضت‌های آزادی‌بخش سپاه را به عهده داشت. او کمی پیش از عزل آیت الله منتظری در سال ۱۳۶۸ اعدام شد. نزدیکان آیت الله منتظری که در کار صدور مسلحانه‌ انقلاب بودند روابط نزدیکی با شیرازی‌های فعال در منطقه داشتند.

سال‌های پایانی عمر آیت الله خمینی، سیاست ایران در زمینه‌ صدور انقلاب تغییر کرد. جمهوری اسلامی با برگرفتن سیاستی عمل‌گرایانه کوشید از رادیکالیسم سیاست خارجی خود بکاهد و از تهدید کشورهای منطقه دست بردارد. لازمه‌ این کار برخورد با عناصری در سپاه و حکومت بود که مؤمنانه در کار صدور انقلاب و تلاش برای براندازی حکومت‌های عربی از راه فعالیت‌های مسلحانه بودند. سرکوب دو جریان منتظری و شیرازی هم‌زمان و کمابیش به این هدف صورت گرفت. البته این بدان معنا نیست که یگانه دلیل حذف آیت الله منتظری از حکومت این بوده است.

از سیاست فراملی به سیاست محلی

نصرالله، اسد و احمدی نژاد

سیدحسن نصرالله رهبر حزب الله یک روحانی است اما کادر اجرایی این گروه بیشتر در دست غیرروحانیان است

لورانس لوئه برای تحقیق خود مدت زیادی را در میان جامعه‌ شیعی در ایران، عربستان و کشورهای حاشیه‌ خلیج فارس گذرانده است. حاصل پژوهش او آن است که در دو دهه‌ اخیر گروه‌های سیاسی شیعه کمابیش سیاست فراملی را وانهاده‌اند و بیشتر به احزاب و گروه‌هایی با اولویت‌های کاملاً ملی یا محلی بدل شده‌اند.

از حزب الله لبنان گرفته تا حزب وفاق در بحرین، برای شیعیان بیشتر احقاق حقوق شهروندی و برابری با سنی‌مذهبان از راه مشارکت در فرایند سیاسی آن کشور مهم است. همین امر باعث شده که نقش روحانیت در هدایت گروه‌ها و احزاب سیاسی شیعه کاهش پیدا کند. روحانیت به لحاظ نظری و عملی همواره در پی بسط قدرت شیعه فراتر از مرزهای ملی بوده است.

داشتن چنین آرمانی اکنون می‌تواند به پیشبرد اهداف سیاسی گروه‌های شیعی آسیب بزند. درست است که در لبنان سید حسن نصرالله رهبر حزب الله یک روحانی است یا در عراق عمار الحکیم رهبر مجلس الاعلی یا مقتدی صدر رهبر گروه صدری‌هاست، اما کادر اجرایی حتا در چنین گروه‌هایی بیشتر به دست غیرروحانیان است تا روحانیان.

افول قدرت روحانیان در سازمان‌های سیاسی شیعه و نیز محدود کردن فعالیت سیاسی به چارچوب ملی به روند این‌جهانی‌شدن یا سکولاریزاسیون این گروه‌ها شتاب بخشیده است. این‌جهانی‌شدن این گروه‌ها لزوماً به معنای دموکراتیک بودن آن‌ها نیست. در برخی موارد می‌توان گروه‌هایی با گرایش‌های دموکراتیک یافت و در شماری موارد گروه‌هایی که تمایلاتی خودکامه دارند.

جمهوری اسلامی و راه جدای شیعیان

"به رغم تبلیغات حکومت‌های منطقه، نفوذ و اثرگذاری عملی جمهوری اسلامی در گروه‌های سیاسی شیعی چندان زیاد نیست. حتی حزب الله لبنان به رغم آن‌که هستی و بقای خود را وام‌دار جمهوری اسلامی است، نباید به چشم عامل فاقد اراده‌ جمهوری اسلامی در لبنان دیده شود."

به نوشته‌ خانم لوئه، گروه‌های شیعی اغلب می‌کوشند هرگونه وابستگی به جمهوری اسلامی را انکار کنند. اما کار بدین‌جا پایان نمی‌یابد. آن‌ها پیروی از الگوی جمهوری اسلامی را نیز نفی می‌کنند. از حزب الله لبنان تا گروه‌های شیعی در بحرین همه تأکید می‌کنند که در پی استقرار جمهوری اسلامی در کشورهایشان نیستند.

نویسنده‌ کتاب نشان می‌دهد که چگونه نه تنها الگوی جمهوری اسلامی در چشم شیعیان بی‌اعتبار شده که حکومت دینی در ایران نقش مهمی در اعتبارزدایی از روحانیت شیعه داشته است. یعنی گروه‌های شیعه دیگر چندان به رهبری سیاسی روحانیت اعتقادی ندارند و تجربه‌ ایران را تلخ می‌یابند.

هم‌چنین، به رغم تبلیغات حکومت‌های منطقه، نفوذ و اثرگذاری عملی جمهوری اسلامی در گروه‌های سیاسی شیعی چندان زیاد نیست. حتی حزب الله لبنان به رغم آن‌که هستی و بقای خود را وام‌دار جمهوری اسلامی است، نباید به چشم عامل فاقد اراده‌ جمهوری اسلامی در لبنان دیده شود.

حزب الله می‌کوشد با مشارکت سیاسی خود را سازمانی لبنانی نشان دهد که اولویت اولش منافع ملی لبنان است. میل به استقلال گروه‌های شیعی، می‌تواند به نوعی شکست سیاست منطقه‌ای جمهوری اسلامی در قبال شیعیان نیز ارزیابی شود.

کتاب شیعه و سیاست در خاورمیانه، در حجمی اندک اطلاعاتی بسیار مفید را گردآورده و روش‌مندانه تحلیل کرده است. کسانی که به شکستن پاره‌ای کلیشه‌های رایج در رسانه‌های اسلامی، عربی و غربی درباره‌ شیعیان عرب علاقمندند از این کتاب بهره فراوان خواهند برد.

مشخصات کتاب‌شناختی
Laurence Louër, Shiism and Politics in the Middle East, New York, Columbia University Press, ۲۰۱۲

در این زمینه بیشتر بخوانید

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.