نگاهی به بیست سال فعالیت علنی نوشین احمدی خراسانی

به روز شده:  19:16 گرينويچ - سه شنبه 04 دسامبر 2012 - 14 آذر 1391

سنتی است کمابیش رایج در میان اهل سینما و بیشتر تلویزیون که پس از پایان اکران هر فیلم یا پخش هر سریال، وقایع پشت صحنه آن را در نمایشی جداگانه به دید عموم می گذارند. از قضا این بخش گاه جذاب تر از اصل اثر به چشم مخاطب جلوه می کند.

نوشین احمدی خراسانی با تألیف آخرین کتابش، چنین سنتی را پیشه کرده است. او که قصد نوشتن خاطراتش از بیست سال کار علنی را داشته به بیان جزییاتی از وقایع بیست ساله جنبش زنان پرداخته که عموما در هیچیک از مقالات و کتب منتشر شده یافت نمی شود.

قصد نوشین احمدی از نوشتن این کتاب فقط بیان خاطرات شخصی نیست که گاه با کج سلیقگی از سوی بخشی از جامعه فرهنگی ایران "فضل فروشی" تلقی می شود، بلکه بستری است برای تدوین تجربه ها و انتقال جزء به جزء این تجارب به کسانی که پی گیر تاریخ معاصر جنبش زنان اند.

نگاه به پشت صحنه وقایع جنبش زنان در این کتاب موجب شده انبوهی از ابتکارات، ‌ریزه کاری ها و ظرافت های زنانه در کنار اشتباهاتی که در کوران عمل اجتماعی حادث می شود در اختیار خوانندۀ پژوهشگر قرار گیرد.

نویسنده ای که بیست سال برای تدوین تاریخ شفاهی زنان تلاشی وافر داشته است اینک برای "تاریخ شفاهی خودنوشت" خویش، قلم زده است.

"جای پای خاطرات فخر عظما ارغون، مهرانگیز منوچهریان، معصومه سهراب مافی، شمس الملوک مصاحب، فاطمه کیوان و... در نحوه بیان خاطرات نوشین احمدی به وضوح دیده میشود.""

بدین اعتبار، جای پای خاطرات فخر عظما ارغون، مهرانگیز منوچهریان، معصومه سهراب مافی، شمس الملوک مصاحب، فاطمه کیوان و... در نحوه بیان خاطرات او به وضوح دیده میشود.

خاطراتی که به جز بخش مختصری از کودکی و نوجوانی الباقی با فعالیت های اجتماعی او در هم تنیده است که با نوشتن درباره زنان در روزنامه ها و مجلات آغاز می شود و بعدتر در هیبت یک اکتیویست تاثیرگذار و یک نظریه پرداز مطرح در جنبش زنان ادامه می یابد.

این بار نوشین احمدی تا حدودی خواننده را میهمان عرصه خصوصی اش می کند اما این ضیافت به دلیل حضور تمام و کمال میزبان در ساحت فعالیت های اجتماعی به سرعت پایان می پذیرد.

انگار از ابتدا دغدغه گفتن از عرصه های دیگر او را به مهیا کردن اسباب آن میهمانی کوتاه واداشته بود: آنجا که از خانواده می نویسد قصد آن دارد که انهدام روال عادی زندگی یک خانواده طبقه متوسط را در اثر ویرانگری آرمان های انقلابی بیان سازد. آنجا که از تفنگی سخن می گوید که برادر نوجوان و انقلابی اش از پادگانهای شاه دزدیده قصد آن دارد که نگاهی تقلیل گرانه را نسبت به این اسباب بازی مردانه به تصویر کشد. آنجا که از همسرش می گوید به لحاظ عشقی است که هم از آن سالها تا بدین سالها، بی خزانی در گام، گام تلاش های هر روزه آنها زاییده و زایانیده است. و آنجا که دیگر از خانه و خانواده حرفی نمی زند انسان مدرنی است که از آن سکوی پرش اولیه، خود را به ژرفای اجتماع کار و مبارزه پرتاب کرده و در عظمت خانواده ای جهانی تکاپویی جدید را آغاز کرده است.

او که نام "بهار جنبش زنان" را برای عنوان کتاب برگزیده، قصدش اعتراف به دوره پاییزۀ جنبشی است که در دوره ای از تاریخ حیات خود بهار بیست ساله ای را از ۱۳۶۸ تا ۱۳۸۸ تجربه کرده است.

نوشین احمدی آنجا که از خانواده می نویسد قصد آن دارد که انهدام روال عادی زندگی یک خانواده طبقه متوسط را در اثر ویرانگری آرمان های انقلابی بیان سازد

حرکت روایی این کتاب از فرد به واقعه است. وقتی که خود در واقعه ای حضور دارد هم واقعه نگار است و هم تحلیلگر. وقتی که غایب است دیگر راوی نیست، پس تکلیف بر دوش حاضران آن واقعه می گذارد تا که خشت خشت "قلعه دختر" جنبش زنان ایران به روایت های تلخ و شیرین دیگر یاران ساخته شود: "گفتن ندارد که در این کتاب، ‌نگاه خیره ام بر کنش ها و حرکت هایی متمرکز بوده که در آنها حضور و نقش داشته ام. بنابراین نمی تواند تصویری کاملا جامع از آنچه طی ۲۰ سال گذشته بر جنبش زنان ایران رفته است ارائه نماید اما شاید بتواند در کنار مکتوبات دیگر فعالان،‌ پازل دوران بهاری جنبش زنان را درقاب تصویری نه چندان فریبنده،‌به نمایش بگذارد." (ص. ۱۰)

نگاه نویسنده در روایت و قضاوت درباره حالات رفته بر جنبش زنان نگاهی است پژوهشگر که بر جوهر "همگرایی" در اندیشه نویسنده دلالت دارد که همچون دیگر سلوک جنبشی در وجودش نهادینه شده است.

دوری گزینی از انفعال و تکریم کنش اجتماعی در پیشبرد جنبش زنان از منظر نویسنده موجب شده که گامهای کوچک و بزرگ هر کس را به ذکر نام نقل کند. همانگونه که در نقد گامهای تخریبی از سوی دیگر کسان نیز با استدلال و صراحت سخن گفته،بدون آن که نامی از تخریب کنندگان بیاورد.

کتاب حاضر شامل شش فصل است که به گفته خود نویسنده به دو بخش عمده تقسیم شده است. بخش نخست که شامل فصل های اول و دوم کتاب میشود بیانگر چگونگی ظهور دوباره جنبش زنان پس از انقلاب ۵۷ و مشخصا پس از پایان جنگ هشت ساله و وقایع دهه شصت است، که به بسترسازی برای جامعه مدنی زنان در دهه هفتاد تا قبل از سال ۱۳۷۶ می انجامد.

بخش دوم شامل چهار فصل است که به بیان دقیق و جزء به جزء دوران خیزش و شکوفایی جنبش زنان از سال های ۱۳۸۲تا ۱۳۸۸ اختصاص دارد.

"اعتبار چهار فصل بخش دوم کتاب به چهار ائتلاف مهم زنان نسبت داده میشود که اولین آن "جمع هم اندیشی زنان" در سال ۱۳۸۲ است و "کمپین یک میلیون امضا" در سال ۱۳۸۵، "ائتلاف علیه لایحه خانواده" در سال ۱۳۸۷، و سرانجام "همگرایی جنبش زنان برای طرح مطالبات در انتخابات" در سال ۱۳۸۸. "

اعتبار چهار فصل بخش دوم کتاب به چهار ائتلاف مهم زنان نسبت داده میشود که اولین آن "جمع هم اندیشی زنان" در سال ۱۳۸۲ است و "کمپین یک میلیون امضا" در سال ۱۳۸۵، "ائتلاف علیه لایحه خانواده" در سال ۱۳۸۷، و سرانجام "همگرایی جنبش زنان برای طرح مطالبات در انتخابات" در سال ۱۳۸۸.

نوشین احمدی با دورشدن از کوران حوادث آن دوران، از پنجره خاطره نویسی به این چهار ائتلاف همچون چهار فصل عالم جنبش زنان خیره گشته و حدیث شخصی خود را به گوش خواننده می رساند.

در این کتاب، نوشین هشت نه ساله زمان انقلاب، پرسشگر و پرشتاب به دوران جوانی می رسد تا به سرعت دغدغه اصلی خویش را در آن بلوا بیابد و راوی شورمندی شود که تا به امروز جنبش زنان را به حکایت بنشیند.

آغاز دوباره فعالیتهای اجتماعی در اواخر سالهای شصت و رشد چشمگیر محفل های زنانه در ایران که در حقیقت بازماندگان سرکوب دهه شصت محسوب می شدند، نوشین جوان را با اکثر آن محافل مرتبط می سازد اما عطش او برای کار اجتماعی و حقوقی او را از این محافل به عرصه های عمومی تر رهنمون میسازد.

در این دوران به نقش فمینیست های ایرانی خارج از کشور، زنان نویسنده و مترجم، زنان اهل هنر، زنان اهل مطبوعات، زنان فعال در محافل خانگی، اعم از چپ و ملی گرا و نواندیش دینی اشارات دقیق دارد.

فعالیتهای زنان درون حاکمیت در ابتدای دهه هفتاد و نیز زنانی که از سالهای هفتاد و چهار خارج از چارچوب حاکمیت فعال شدند را صرفنظر از تأیید یا رد آنان به دقت و انصاف مورد بررسی قرار داده، همانطور که از مهرانگیز کار و شیرین عبادی همچون دو ستون اصلی پیشبرد مبارزات حقوقی زنان در آن دوران یاد می کند.

باب مواجهه زنان درون حاکمیت با جنبش جهانی زنان در کنفرانس نایروبی در سال ۶۹ (که زمینه حضور سازمان یافته تر در کنفرانس پکن در سال ۱۳۷۴ میشود) از مباحثی است که بدان دستاویز سیر گفتمان توسعه در میان زنان نزدیک به حاکمیت را مورد بررسی قرار میدهد.

شیرین عبادی، سیمین بهبهانی و مهرانگیز کار

شیرین عبادی، سیمین بهبهانی و مهرانگیز کار

در فصل دوم کتاب به پیدایش انجمن ها و نهادهای مستقل اجتماعی و به طور مشخص به شکل گیری جامعه مدنی زنان از سالهای ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۶ می پردازد.

در این دوران تحت تأثیر سیاست های توسعه و گسترش نسبی ارتباطات بین المللی در کشور، انجمن های بسیاری توسط زنان در کشور تأسیس شد. هر چند که این سیاست با کنترل همراه بود اما نویسنده در این بخش از تأثیر فربه شدن جامعه مدنی زنان در گسترش تشکل هایی با گرایش برابری خواهانه می نویسد.

از دیدگاه نویسنده "جمع زنان ناشر"، اولین مراسم علنی هشتم مارس (روز جهانی زن) در شهر کتاب، تأسیس "مرکز فرهنگی زنان"،‌ اولین مطالبه عمومی برای کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان، شکل گیری نخستین کمپین در جنبش زنان با نام "کمپین زنان و مردان علیه خشونت تا ۸ مارس"، و شکل گیری تجمع های مسالمت آمیز، به عنوان حرکت های تاثیرگذار در دوران اصلاحات از ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۲ برشمرده شده است.

بخش اعظم این فصل مربوط به خاطرات و تجارب همکاری با زنان از گروههای مختلف، نقش و اهمیت جمع زنان ناشران در ایجاد نخستین همگرایی طیف های گوناگون زنان، اولین چالش های زنان برای جمع آوری امضا با خواست آزادی زنان زندانی مهرانگیزکار و شهلا لاهیجی، و اولین تجربه تجمع های خیابانی است.

فصل سوم با نام "جنبش زنان بر سکوی پرش" با بیان عاطفی و منطقی نویسنده نسبت به تأثیر جایزه نوبل شیرین عبادی بر جنبش زنان آغاز میشود. سپس به نقل خاطرات آن دوران نویسنده از تشکیل "جمع هم اندیشی زنان" و زمینه سازی برای هدف قرار دادن قوانین تبعیض آمیز و شکل گرفتن و تثبیت "گفتمان حقوقی" در میان کنشگران جنبش زنان، می پردازد اما این خاطرات شیرین، از بیان سختی مشکلاتی که در همان زمان نیز بر دوش او و دیگر یارانش بوده است نمی کاهد.

فصل چهارم فصلی است که به عشقی زنانه و آرمانی پرداخته است. عشقی که با دلواپسی عجین است و به امید بارور میشود. در این فصل نوشین احمدی عاشقانه به تصویر واقعی "کمیپن یک میلیون امضا" نشسته است و نقدها و اشتباهات را یک به یک بیان میدارد.

اما در تعریف کمپین، بند ناف پاره نکرده و نگاه قدرشناسانه و شکرگزارش را به شاخه، شاخه های آن می افکند:... "نام کمپین را از تجربه زنان مراکشی به ارث بردیم،... مشارکت همگانی فارغ از خط کشی های ایدئولوژیک اش را از تجربه کثرت پذیر جمع هم اندیشی فعالان جنبش زنان... عدم ایجاد تضاد و تقابل با اسلام را از تجربه موفق مجله زنان، محلی گرایی اش را از زنان ملی مذهبی و اهمیت گسترش آن در سطح بین المللی را از تجربه های جهانی شیرین عبادی...، تواضع ساختاری اش را از تجربه زنان کنشگر در شهرستان ها... (ص.۲۳۰)

خاطرات نوشین احمدی از پشت صحنه "کمپین یک میلیون امضا" و شیوه مدرن مستند سازی او، نه تنها موجب روشن شدن خیلی از ابهامات در جنبش زنان است بلکه آغازگر سبک جدیدی در تاریخ نگاری زنانه است که خود در تدوین تاریخ شفاهی در پی آن بود.

در این بخش نویسنده به مشکلات و موانع امنیتی، در کنار مشکلات ساختاری و سازماندهی، از جمله رابطه فرد و گروه، نمایندگی، رابطه قدرت و تقسیم کار و... می پردازد و با وسواس دقت مورد بررسی قرار می دهد.

فصل پنجم اندر حکایت "شیرین" به مجلس رفتن کنشگران زن و موضع گیری های مختلف در قبال این حرکت است. بررسی موشکافانه مفاد لایحه حمایت از خانواده و بندهای متفاوت آن نیز از نظر دور نمانده است. مطالب مستند این فصل از کتاب خود به تنهایی میتواند همچون منبعی معتبر در اختیار پژوهشگران جنبش معاصر زنان قرار گیرد.

بخش پایانی کتاب به بررسی و تحلیل حضور و رویکرد جنبش زنان در دوره های مختلف انتخاباتی می پردازد. نظر به دامنه تاریخی کتاب، این فصل از کتاب در واقع مروری دوباره است بر وقایع جنبش زنان از انتخابات مجلس پنجم در سال۱۳۷۴ تا انتخابات سال ۸۸، اما این بار چگونگی مواجه این جنبش را با "فضای سیاسی" در این دوره ۱۴ ساله به تصویر می کشد.

"از دیدگاه نویسنده "جمع زنان ناشر"، اولین مراسم علنی هشتم مارس (روز جهانی زن) در شهر کتاب، تأسیس "مرکز فرهنگی زنان"،‌ اولین مطالبه عمومی برای کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان، شکل گیری نخستین کمپین در جنبش زنان با نام "کمپین زنان و مردان علیه خشونت تا ۸ مارس"، و شکل گیری تجمع های مسالمت آمیز، به عنوان حرکت های تاثیرگذار در دوران اصلاحات از ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۲ برشمرده شده است."

از این رو در این فصل از کتاب، یکی از مهمترین مباحث جنبش زنان به ویژه در دوران حاضر یعنی مداخله جویی فمینیستی در عرصه های گوناگون همچون عرصه سیاسی، طرح و بررسی شده است.

همچنین نگاه نویسنده نسبت به وقایع اجتماعی و سیاسی در دوران انتخابات شوراهای شهر در سال ۱۳۷۷، معرف حضور چند گانه او به عنوان یک اکتیویست شورمند، یک مدافع حقوق برابر آرمان خواه و یک تحلیل گر و نظریه پرداز در جنبش زنان است.

بدین اعتبار، پرداختن به اهمیت مشارکت زنان در انتخابات شوراهای شهر و روستا در این بخش از کتاب نمیتواند بدون تأثیر از وقایع تلخ سیاسی از جمله قتل های زنجیره ای در آن سال شوم صورت گیرد: "در سال ۱۳۷۷هنگامی که برای نخستین بار قرار بود انتخابات شوراها برگزار شود، ‌ما شاهد وقایع تلخی بودیم، از جمله جان باختن شخصیت هایی همچون پروانه فروهر (به عنوان یکی از معدود زنانی که در عرصه مردانه سیاست قد علم کرده بود) همچنین داریوش فروهر، ‌محمد مختاری، و نیز یکی از معدود مردان مدافع جنبش زنان در آن زمان یعنی محمد جعفرپوینده... ولی در مقابل این حوادث تلخ رویدادهای امیدوارکننده هم کم نبودند، که از همه آنها مهم تر آن بود که در این سال، ‌تعداد زنانی که به دانشگاه ها راه یافتند بیش از تعداد پسران شده بود،‌ یعنی به بیش از ۵۲ درصد ارتقاء یافته بود" (ص. ۳۲۳).

خواندن این پاراگراف به عنوان نمونه ای از رویکرد حاکم بر مجموعه مطالب این کتاب دریچه ای است برای آشنایی با جوهره حق خواهی، تکثرگرایی، دگرپذیری و برابری خواهی نهفته در پیام این کتاب.

آغاز فصل ششم با تصویری موجز از شرایط جنبش زنان در پیش از آخرین انتخابات ریاست جمهوری شروع میشود: گسترش فزاینده بیکاری زنان، ‌افول فعالیتهای مطبوعاتی، فعال شدن نهادهای حراست،‌ حضور دوباره سیستم گزینش استخدامی، دخالت گسترده تر نیروی انتطامی در حوزه خصوصی، تشدید منازعه دولت با نظم بین المللی و... موجب جابه جایی اولویت های زندگی شده و به تبع آن بدنه جنبش زنان را کم بنیه تر ساخته بود. دور تازه خروج از کشور و تحلیل این دور از مهاجرت که به قول نویسنده بعد از انتخابات به "سونامی" تبدیل شده بود، از تحلیل های نو در بررسی مسائل جنبش زنان است.

نوشین احمدی خراسانی

نوشین احمدی خراسانی

ائتلاف "همگرایی جنبش زنان برای طرح مطالبات در فضای انتخابات" هرچند که آن زمان مورد نقد برخی از اعضای جنبش زنان قرارگرفته بود اما اینک پس از سه سال از سوی همان منتقدان همچون حرکتی مؤثر در جنبش زنان یاد می شود.

در صفحات پایانی کتاب، شکل گیری این ائتلاف و تلاش های معدود فعالانی که مانده بودند و هنوز به امید قدم بر میداشتند بررسی شده است.

بیان این تجربه در تلفیقی از خاطره و تحلیل، گواهی است بر حضور زنانی که همواره از پیشینیان آموخته و با آیندگان سهیم شده اند. و جان کلام را به گوش مخاطب هشیار رسانیده اند: «"جنبش زنان وقتی میتواند موفق عمل کند و حرکتش تاثیرگذار شود که بتواند به توافق و اجماع حداکثری در مورد آن حرکت دست یابد تا از رهگذر این توافق حداکثری، قادر به بسیج حداکثری نیروها و مخاطبان خود در جامعه زنان باشد" (ص. ۳۶۳).

نویسنده در خلال مطالب متنوع کتاب و در شرح ماجراهایی که بر جنبش زنان رفته، تلاش می کند تا به قول خودش "روش مدنی و مسالمت آمیز جنبش زنان را در میانه دو قطبی اصلاح طلبی / انقلابی گری" (ص ۱۵) به نمایش بگذارد و نشان دهد که چگونه جنبش زنان توانسته مانند بندبازی ماهر، بر راه باریک و پرسنگلاخ میان این دو قطب، حرکت مستقلش را تداوم بخشد.

هر چند در آثاری که به ذکر نام اشخاص در شکل گیری جریانات می پردازد همواره احتمال از قلم افتادن نام برخی کسان وجود دارد اما پیام اصلی این کتاب گوشزد "حضور دیگران" در ساختن آن "جهان دیگری" است.

"آغاز فصل ششم با تصویری از شرایط جنبش زنان در پیش از آخرین انتخابات ریاست جمهوری شروع میشود: گسترش فزاینده بیکاری زنان، ‌افول فعالیتهای مطبوعاتی، فعال شدن نهادهای حراست،‌ حضور دوباره سیستم گزینش استخدامی، دخالت گسترده تر نیروی انتطامی در حوزه خصوصی، تشدید منازعه دولت با نظم بین المللی و... موجب جابه جایی اولویت های زندگی شده و به تبع آن بدنه جنبش زنان را کم بنیه تر ساخته بود."

تلفیق رویکرد احترام به فردیت و تکریم عمل اجتماعی در نگاه نویسنده کتاب موجب شده که برساختن جهان مشترک را بر عهده انسان مدرن و تنهانیز بگذارد.

همانگونه که هانا آرنت در کتاب وضع بشر می گوید: "هیچ گونه حیات بشری،‌ حتی حیات معتکفی که در پهنه طبیعت گوشه گرفته است، ‌بدون جهانی که مستقیم یا غیرمستقیم بر جضور دیگران گواهی می دهد امکان پذیر نیست. همه فعالیت های بشری مشروط به این واقعیت اند که انسان ها با هم به سر می برند اما تنها عمل است که خارج از جامعه انسان ها حتی قابل تصور هم نیست"(۱).

کتاب حاضر خاطره نویسی به شکل کلاسیک آن نیست اما برگ، برگ این دفترچه خاطرات با چنان تحلیل و بررسی دقیقی همراه است که تعلق اثر حاضر را به سه موضوع تاریخ و سرگذشتنامه، مطالعات زنان، نهادها و سازمان دهی، موجه می سازد.

دوران فترت در تاریخ ایران از دوران مشروطیت تاکنون بارها اتفاق افتاده است. گسست کنونی در گذار به دموکراسی که متأثر از فشارهای اقتصادی، تحولات منطقه ای، افزایش تنش های بین المللی، ‌افزایش تحریم های بین المللی و سیاست های عنادورزانه و سرکوبگرانه حاکمیت و دولت نسبت به مردم است یک بار دیگر سکوتی را بر جنبش های اجتماعی حاکم کرده که با توجه به تجارب گرانقدر جنبش زنان، چنانچه رمقی برای کنشگران و اندیشه ورزانش باقی بماند، فرصتی برای تعمیق نظریه ها و خواسته ها خواهد شد.

"... باران که بارید
هر جویباری
چندان که گنجای دارد،
پُر می کند پیمانه اش را" (ص.۱۵)

پانوشت ها:

بهار جنبش زنان. نوشین احمدی خراسانی. تهران : ناشر مولف. ۱۳۹۱. ۳۷۲ص.

۱. وضع بشر. هانا آرنت. ترجمه مسعود علیا. تهران. انتشارات ققنوس. ۱۳۹۰. صص.۶۵-۶۶

در این زمینه بیشتر بخوانید

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.