راوی موسیقی هندوستان در دوردستان

به روز شده:  11:15 گرينويچ - پنج شنبه 13 دسامبر 2012 - 23 آذر 1391

یک نوار کاست بود که جلد قرمزی داشت. روی آن تصویری بود که چاپ بدی داشت و دو مرد را نشان می‌داد که روی زمین نشسته‌اند. اسم آن دو مرد هم زیر آن نوشته شده بود: یهودی منوهین (Yehudi Menuhin) و راوی شانکار.

برای من که تازه در دوره دبستان بودم، نام اول را به جای آنکه با کسر "ی" تلفظ کنم، با فتحه می‌خواندم. درست مثل اینکه بخواهم کسی را که پیرو دین یهود است خطاب کنم.

نام دوم اما ساده بود. آن قدر که در یادم ماند و در سالهای بعدی برایم تکرار شد و تکرار شد و تکرار شد. آن قدر که فکر می‌کنم همیشه این نام در خاطر من می‌ماند.

راوی شانکار، نوازنده سیتار و آهنگ‌ساز بود. نوازنده ای چیره دست که موسیقی سنتی هندوستان را به دوردستان هم برد.

جورج هریسون (عضو سابق بیتل ها) با همسرش پتی بوید و راوی شانکار در سال ۱۹۷۲

او تنها استاد اعظم موسیقی سنتی هند نبود اما قطعا مشهورترین‌شان در خارج از شبه قاره بود.

یهودی منوهین، که نوازنده کم نظیر ویولون بود در سال ۱۹۵۲ میلادی در هند راوی شانکار را ملاقات کرده بود.

چهارده سال بعد، این دو با هم اثری منتشر کردند به نام "دیدار غرب و شرق". همنوازی کم نظیری که پر از نغمه است. انگار که مسابقه ای باشد میان دو نماینده شرق و غرب عالم برای اینکه کدام بیشتر می‌تواند نغمه بسازد و چطور می‌توان بهتر دو نوع از موسیقی را با هم آمیخت.

نکته هایی درباره شانکار

  • متولد هفتم آوریل ۱۹۲۰ در شهر بنارس در هندوستان
  • یازدهم دسامبر ۲۰۱۲ در شهر سن دیه‌گو در ایالات متحده آمریکا درگذشت.
  • از ۱۳ تا ۱۸ سالگی در گروه رقص برادرش می رقصید و ساز می زد.
  • از ۱۸ سالگی به مدت هفت سال نواختن ساز سیتار را فراگرفت.
  • شوبندرا شانکار، تنها پسرش در پنجاه سالگی درگذشت. او گاهی با پدر سیتار می نواخت
  • نورا جونز، دختر اولش از مادری آمریکایی است. خانم جونز چند جایزه گرمی برده است.
  • آنوشکا شانکار، دختر دومش هم نوازنده سیتار است و آلبومی که با پدر منتشر کرده بود در سال ۲۰۰۳ نامزد گرمی شد.
  • نام آنوشکا و پدرش به طور جداگانه در میان نامزدهای گرمی ۲۰۱۳ هم هست.
  • راوی شانکار ۳ جایزه گرمی برد.
  • او نخستین موسیقی‌دان هندی بود که برای فیلم‌های غربی موسیقی ساخت.

این آلبوم برای آنها جایزه گرمی را به ارمغان آورد و پس از آن آلبوم دومی هم منتشر کردند.

آن سال‌های بچگی از موسیقی آنها چندان خوشم نمی‌آمد. دلیلش شاید بارش آن همه نت و عوض شدن‌های لحظه به لحظه ریتم بود.

موسیقی پاپ و راک، پیچیدگی کمتری دارد. ریتم‌هایش تکرار می‌شوند و ضرب و ریتمش چنان وجدآور است که گاه حتی بچه را در میان گهواره به دست‌دستی می‌اندازد.

راوی و بیتل‌ها

مثال غربی این نوع موسیقی را شاید بتوان گروه بیتل ها معرفی کرد.

همان سال‌های همکاری منوهین و شانکار بود که جورج هریسون از گروه بیتل ها، موسیقی او را شنید و به سیتار علاقه‌مند شد و یکی از این سازها خرید و حتی شش هفته‌ای هم برای فراگیری سیتار به سفر هندوستان رفت و راوی شانکار را ملاقات کرد.

دیدار جورج هریسون با راوی شانکار برای اولی آشنایی با یکی از بزرگان موسیقی هند و فرهنگ هندی را به همراه داشت و برای دومی شهرت جهانی. این بار در میان جوانانی که موسیقی جدید می‌خواستند.

بعد از گذشت سال‌ها از دوران محبوبیت و اوج گروه بیتل ها، هنوز هر کس که از کنار یکی از اعضای این گروه رد شده باشد مفتخر به شهرت می‌شود. چه برسد به موسیقی‌دانی که حتی بر موسیقی بیتل ها اثر هم گذاشته باشد.

این دو با هم کنسرت های فراوانی دادند و آلبوم هم منتشر کردند.

رابطه دوستانه آنها تا آنجا پیش رفت که دختر راوی شانکار در کنسرتی که یک سال بعد از مرگ جورج هریسون به یاد او برگزار شد، یکی از آثار پدرش را نواخت.

اثر تلاش‌های جورج هریسون برای شناساندن فرهنگ و موسیقی هندی را ۱۰ سالی بعد از مرگ هریسون در لندن دیدم.

در کنسرتی عجیب و غریب در سالنی کوچک در لندن، یک نوازنده سیتار هم نشسته بود

کنسرتی عجیب و غریب در سالنی کوچک برگزار شده بود. همه سازها غربی بودند و در این میان یک نوازنده سیتار هم نشسته بود. جوانی - شاید بریتانیایی- که از رنگ چهره اش می‌شد حدس زد که ریشه هندی ندارد. او تنها نوازنده‌ای بود که ساز شرقی می‌نواخت. آن هم سیتار.

آسمان می‌گرید امشب

برای دیدن اثر موسیقی هندی و به خصوص راوی شانکار بر موسیقی پاپ، لازم نیست تا بریتانیا برویم.

بیش از چهار دهه پیش در ایران، همان زمانی که زنگ سیتار به موسیقی بیتل ها هم رسیده بود، در ایران عباس مهرپویا برای فرا گرفتن این ساز راهی سفر هند شد.

این طور که گفته می‌شود، مهرپویا چیزهایی هم از راوی شانکار فراگرفته بود اما معلم مستقیمش استاد دیگری بوده است.

احتمالا بسیاری از ما ترانه معروف مهرپویا به نام "آسمان می‌گرید امشب" را شنیده‌ایم که در میان سازها سیتار هم شنیده می‌شود. و البته ترانه‌های دیگرش را که با سیتار خوانده است.

عباس مهرپویا برای فراگرفتن سیتار راهی هند شده بود

سازی که می‌گویند اجدادش از ایران به هند رفته‌اند، با صدای غمناک مهرپویا، نوایی جادویی دارد.

راوی راهی جدید

در آن سوی دنیا در ایالات متحده آمریکا جان کولترین، نوازنده و موسیقی‌دان سبک جاز دل به موسیقی هندی سپرد.

کولترین نیز مانند هریسون برای گستردن فضای موسیقی غربی به دنبال یافتن راه‌های جدید بود. برای همین به فراگیری موسیقی هندی و دیگر انواع موسیقی رو آورده بود.

حدود شش ماه برای آموختن موسیقی هندی با راوی شانکار نشست و برخاست کرد.

هر دو مطمئن بودند که آشنایی این دو می‌تواند به آفرینش‌های موسیقایی جدیدی منجر شود. اما مرگ جان کولترین این فرصت را از دوستداران موسیقی گرفت.

میزان ارادت جان کولترین به راوی شانکار را یک روز عصر در یک سالن کوچک اجرای موسیقی جاز در شهر نیویورک فهمیدم.

جری الن، نوازنده پیانو و آهنگ‌ساز سبک جاز، روی صحنه رفت. می‌خواست نوازنده مهمانش را معرفی کند. یک نوازنده ساکسیفون که کنار صندلی من ایستاده بود و منتظر بود تا نامش را بشنود و روی صحنه برود.

خانم الن گفت: "راوی کولترین، پسر جان کولترین."

در این زمینه بیشتر بخوانید

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.