«شکایتی تلخ از عادتی دردناک»

به روز شده:  22:41 گرينويچ - جمعه 21 دسامبر 2012 - 01 دی 1391

علیزاده طوسی عید میلاد عیسی مسیح و سال نو میلادی 2013 را به همۀ مسیحیان ایران و جهان تبریک می گوید. (تصویر منجی = Saviour، از «عکّاشی»ها، یا «عکّاسینقّاشی»های خود علیزادۀ طوسی (Photo-paintings) .

تازگیها، یعنی در این سی، چهل سال اخیر، عادت بدی پیدا کرده ام که اگر برای هیچکس نفعی نداشته باشد، ضرری هم ندارد، امّا پدر صاحب خودم را در می آورد و همۀ امواتم را جلو چشمم می آورد. یک چیزی می گویم، یک چیزی می شنوید. فقط خدا که خودش این عادت را توی وجود من انداخته است، خوب می داند که چه عذابی می کشم.

مثلاً دیروز تازه شروع کرده بودم به خواندن کتاب «علم، عقل و مذهب»، تألیف «دِرِک اِستینزبی» (۱)، از کشیشان معروف انگلیسی، که یکوقت در کلیسای «وینزور» (۲) وعظ می کرد و خطابه می خواند، امّا وقتی گفت: «کتاب مقدّس اشارت به کلام خدا دارد، ولی خودش عیناً کلام خدا نیست»، خلع مِنبر شد.

مقدّمه را خوانده بودم و رسیده بودم به بند سوّم و چهارم از فصل اوّل، با عنوانِ «مرجعیت حواسّ» (۳)، که دیدم مؤلّف می گوید که فرانسیس بیکن (۴)، فیلسوف، سیاستمدار، وزیر دارایی، دادستان کلّ، دانشمند، و نویسندۀ انگلیسی، نیمۀ دوّم قرن شانزدهم و نیمۀ اوّل قرن هفدهم، از همدوره های «ویلیام شکسپیر»، پیشگام مکتب «اصالت تجربه» در انگلستان بود و بر خلاف افلاطون و ارسطو، اعتقاد داشت که منبع علم حقیقی خودِ «طبیعت» است که دروغ نمی گوید، و در نتیجه ذهن را باید از همۀ پیشگوییها و گمانها و پندارها که منشأ همۀ خطاها و پلیدیهاست پاک کرد. بنا براین بر عالِم لازم می آید که جهان اطراف خود را خوب مورد ملاحظه و پژوهش قرار بدهد تا ذهن او برای شناخت و تفسیرِ خالی از تعصّب و صادقانۀ طبیعت آماده شود.

فرانسیس بیکن، فیلسوف و سیاستمدار انگلیسی، نویسندۀ کتاب «اندیشه ها و دریافتهایی در تفسیر طبیعت» و چندین کتاب دیگر.

و چند سطر پایین تر قول «مِری برِندا هسه» (۵)، استاد فلسفۀ علم در دانشگاه کمبریج، مؤلّف کتاب «فلسفۀ علم از دید فرانسیس بیکن را نقل می کند که گفته است: «به نظر بیکن طبیعت آیات یا نشانه های خدا را در خود دارد و شناخت این نشانه ها یا صور حقیقی موجودات است که هدف فلسفۀ طبیعی را تشکیل می دهد، نه صورتهایی که ذهن انسان بر موجودات تحمیل می کند.»

در همین جا کتاب «علم، عقل و مذهبِ» کشیش خلع مِنبر شده را نبسته گذاشتم روی میز و رفتم توی فکر. همین است آن عادت بدی که در این سی، چهل سال گذشته پیدا کرده ام. در غربت غربیِ خودم، وقتی این جور حرفهای مقدّس علمی را از کسی می شنوم، یا در جایی می خوانم، بی اختیار می شوم و یک ندای درونی به من می گوید: «حساب کن، ببین این حرف مال چند سال پیش است.»

تصویر روی جلد کتاب «علم، عقل و مذهب»، نوشتۀ درک استینزبی.

و من حساب کردم و در این مورد دیدم دوره ای که «فرانسیس بیکن» کتابهایی مثل «تأمّلاتی در طبیعت موجودات» (۶)، «اندیشه ها و دریافتهایی در تفسیر طبیعت» (۷)، و «روش علمی جدید» (۸) و «تهافة الفلسفه» (۹) را نوشت، می شود در حدود چهار صد سال پیش، یعنی دوره ای که انقلاب فکری و علمی و فرهنگی اروپا یک قرنی پیش از آن شروع شده بود.

آنوقت آن ندای درونی گفت: «حالا ببین اجداد تو در آن دوره چه کار می کردند و کیها را داشتند!» سؤال سختی بود. خیلی مطالعه می خواست. فقط یادم آمد که اجدادم در آن دوره، در زمان سلطنت قبلۀ عالم و فخر بنی آدم، شاه عبّاس کبیر (۱۰) مشغول سِپری کردن روزگار بودند و کسانی مثل«شیخ بهایی» (۱۱) و «ملاّ صدرای شیرازی» (۱۲) و «میر داماد استرآبادی» (۱۳) را داشتند.

راستی که این عادتِ مقایسۀ تاریخی هم چه مصیبتی است و این ندای درونی چه بلایی!

________________________________________________

۱- درک استینزبی (Derek Stanesby)، مؤلّف کتاب «Science, Reason & Religion » (علم، عقل و مذهب)

۲- وینزور (Windsor)، شهری که یکی از بزرگترین قصرهای محلُ سکونت خانوادۀ سلطنتی بریتانیا در آن واقع است و گاهگاه ملکه از مهمانهای خود در دیدارهای رسمی در این قصر پذیرایی می کند.

۳- «مرجعیت حواسّ» (The Authority of the Senses)، فصل اوّل از کتاب «علم، عقل و مذهب».

۴- فرانسیس بیکن Francis Bacon ،۱۶۲۶-۱۵۶۱

۵- مری برندا هسه (Mary Brenda Hesse)

۶- کتاب «تأمّلاتی در طبیعت موجودات» (Thoughts on the Nature of Things)

۷- کتاب «اندیشه ها و دریافتهایی در تفسیر طبیعت»

(Thoughts and Conclusions on the Interpretation of Nature)

۸- کتاب «روش علمی جدید» (New Method) به زبان لاتین Novum Organum Scientiarum

۹- کتاب «تهافة الفلسفه» (The Refutation of Philosophies) یا «در ردّ فلسفه»، در دفاع از علم تجربی.

۱۰- شاه عبّاس اوّل صفوی: دورۀ زندگی از ۱۵۷۱ میلادی تا ۱۶۲۹. دورۀ سلطنت از ۱۵۸۷.

۱۱- شیخ بهایی، لقب محمدبن حسین عاملی (۱۶۲۱-۱۵۴۷ میلادی)، دانشمند مشهور شیعه در عهد صفویه.

۱۲- ملاّ صدرای شیرازی: محمدبن ابراهیم بن یحیی شیرازی (۱۶۴۰-۱۵۷۴ میلادی) ، ملقب به صدرالدین و صدرالمتألهین و معروف به صدرا و ملاصدرا از حکمای بزرگ قرن یازدهم هجری است . وی مخصوصاً درحکمت اشراق تبحری تمام داشته و معضلات این رشته از فلسفه را به دقت تمام موشکافی کرده و بعضی از اقوال وعقاید فلاسفه ٔ مشائین را با دلیل و برهان مردود ساخته است (لغتنامه دهخدا).

۱۳- میر داماد: میر برهان‌الدین محمدباقر استرآبادی، (۱۶۳۱ یا ۱۶۳۲) مشهور به «میرداماد»، معلم ثالث و متخلّص به اشراق، فیلسوف، متکلم و فقیه برجستۀ دوره صفویه (ویکیپدیا).

در این زمینه بیشتر بخوانید

برنامه های قبلی

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.