اجرای بالۀ فندق شکن در روزهای کریسمس

به روز شده:  12:27 گرينويچ - دوشنبه 24 دسامبر 2012 - 04 دی 1391
باله فندف شکن

سالن اپرای شهر اسلو، امسال نیز به رسم هرساله، در روزهای برفی آخر سال، میزبان باله فندق شکن چایکوفسکی است

به سنت هرساله، در روزهای پایانی سال و به مناسبت کریسمس، بالۀ "فندق شکن" اثر پیوتر چایکوفسکی آهنگساز بزرگ روس، در بسیاری از شهرهای اروپا و آمریکای شمالی اجرا می شود. در این میان، باله ملی شهر اسلو در نروژ نیز سابقه درخشانی در اجرای آثار برجسته باله کلاسیک و مدرن دنیا از جمله باله "فندق شکن" دارد.

سالن اپرای شهر اسلو، امسال نیز به رسم هرساله، در روزهای برفی آخر سال، میزبان باله فندق شکن چایکوفسکی است. در این باله که به کارگردانی دینا بیورن، باله پرداز و طراح رقص نروژی بر صحنه آمده است، رقصندگانی از مدرسه ملی اپرا و باله نروژ هنرنمایی می کنند.

"اما لوید" در نقش کلارا و کریستین روتو در نقش شاهزاده ظاهر شده اند. در این نمایش امسال حدود ۶۰ نفر از دانش آموزان دختر و پسر نروژی نیز که مراحل ابتدایی آموزش باله را می گذرانند بر صحنه باله اسلو نقش آفرینی می کنند. تنظیم و رهبری ارکستر موسیقی این باله را موسیقیدان اتریشی، الکساندر واکر به همراه تری بوی هانس، از رهبران ارکستر نروژ به عهده دارند.

همزمان با اسلو، باله "فندق شکن"، هم اینک در کشورهای دیگری از جمله آلمان، فرانسه، آمریکا و بریتانیا در حال اجراست.

در لندن ۱۲۰ بازیگر و رقصنده باله، آن را از ۲۳ دسامبر ۲۰۱۲ تا ۱۶ ژانویه ۲۰۱۳ در اپرای سلطنتی لندن در کاونت گاردن بر صحنه خواهند برد. طراحی رقص این باله به عهده پیتر رایت، طراح باله انگلیسی است که نخستین بار این باله را در سال ۱۹۸۴ در لندن اجرا کرده است.

کارگردانی صحنه را کریستوفر کار و رهبری ارکستر را کوئن کسلز به عهده دارند. اجرای این باله همزمان به طور زنده در برخی از سینماهای شهرهای مختلف بریتانیا نمایش داده می شود.

همچنین از ماه نوامبر، بالرین های باله مسکو نیز در چند شهر آمریکا از جمله لوس آنجلس، دالاس، مینیاپلیس و کلیولند، مشغول اجرای این باله اند. اسوتلانا تودینووا، ناتالیا میروشنیک و اولگا آرو، بالرین های بزرگ روسی در این باله هنرنمایی می کنند.

در لوس آنجلس، ادوارد پوگوسیان، رهبر ارکستر فیلارمونیک لوس آنجلس، تنظیم و رهبری ارکستر موسیقی "فندق شکن" را به عهده دارد.

در سال های پیش از انقلاب ۱۳۵۷ در ایران نیز این اثر فاخر ،در کنار دیگر آثار کلاسیک برجسته دنیا به روی صحنه می رفت، ولی پس از آن، اجرای این آثار ممنوع و علاقمندانش از تماشای آن محروم شده اند.

فندق در آلمان می شکند

 فندق شکن

چایکوفسکی در نوشتن موسیقی فندق شکن، از موسیقی دوره رمانتیک و ملودی هایی که در ذهن داشت استفاده کرد

داستان "فندق شکن" را ارنست هوفمان نویسنده و شاعر آلمانی در سال ۱۸۱۶ با عنوان "فندق شکن و شاه موش ها" به نگارش درآورد. پس از آن در ۱۸۴۴ الکساندر دوما،نویسنده فرانسوی،اقتباسی از این داستان با نام "فندق شکن" را قلم زد که سرآغاز الهامی شد برای پیوتر ایلیچ چایکوفسکی، آهنگساز برجسته روس و خلق باله فندق شکن.

فندق شکن، داستانی است فانتزی که ماجرای آن در شب کریسمس برای کلارا، دختربچه ای آلمانی اتفاق میافتد. در برخی اجراها نام این دختر ماری است چرا که در اصل داستان هوفمان (فندق شکن و شاه موشها) نام دختر ماری و نام عروسک او کلارا است.

اما داستان باله "فندق شکن" نسبت به داستان هوفمن و دوما، فشرده تر و ساده تر است. در داستان اصلی، فلاش بکی طولانی وجود دارد که مربوط به بازگشت شاهزاده به داستان است که در باله حذف شده است.

چایکوفسکی، "فندق شکن" را در سال های بین ۱۸۹۱ و ۱۸۹۲ در دو پرده و سه تابلو برای ساز پیانو نوشت. او در نوشتن موسیقی فندق شکن، از موسیقی دوره رمانتیک و ملودی هایی که در ذهن داشت استفاده کرد.

پس از آن چایکوفسکی، قطعاتی از باله را برگزید و در قالب یک سوئیت بیست دقیقه ای ارائه کرد در حالی که زمان باله اصلی ۸۵ دقیقه بود.

سوئیت چایکوفسکی در ماه مارس ۱۸۹۲ در انجمن موسیقی سن پیترزبورگ، تحت نظارت آهنگساز اجرا شد و مورد استقبال وسیع مردم و منتقدان قرار گرفت. پس از آن باله فندق شکن، نخستین بار با تنظیم ماریوس پپتا، بنیانگذار مکتب رقص کلاسیک روسیه و سرپرست باله تئاتر سلطنتی سن پیترزبورگ در دسامبر ۱۸۹۲ در سالن نمایش مارینسکی این شهر در روسیه بر صحنه رفت.

"باله فندق شکن، نخستین بار با تنظیم ماریوس پپتا، بنیانگذار مکتب رقص کلاسیک روسیه و سرپرست باله تئاتر سلطنتی سن پیترزبورگ در دسامبر ۱۸۹۲ در سالن نمایش مارینسکی این شهر در روسیه بر صحنه رفت. "

طراحی رقص این باله را لف ایوانف، طراح رقص مشهور روسی و رهبری ارکستر آن را ریکاردو دریگو به عهده داشت. استانیسلاوا بلینسکایا، بالرین روسی نیز نخستین رقصنده ای بود که در نقش کلارا بر روی صحنه رقصید.

اما از باله فندق شکن برخلاف سوئیت چایکوفسکی، استقبال خوبی نشد و سال ها طول کشید تا این باله بتواند در جهان محبوبیت کسب کند. در واقع محبوبیت این باله پس از اجرای جرج بالانشاین در دهه ۱۹۶۰ در نیویورک بود که افزایش یافت و امروزه این باله یکی از محبوب‌ترین نمایش‌های باله در غرب است که هر ساله در ایام کریسمس اجرا می‌گردد.

باله "فندق شکن"، از چندین بخش مسحور کننده تشکیل شده که با پیش درآمدی جادویی آغاز می شود، به دنبال آن رقص چینی است که در نهایت ظرافت شرقی بر بدن اجراگران پیچ و تاپ می خورد و بعد رقصی عربی که با شکوه اجرا می شود.

رقص فلوت ها نیز یکی از مجذوب کننده ترین اجزای این ساختمان آهنگین است که در آن دو فلوت، یک دوئت شیرین را در حالی به نمایش می گذارند که گروه سازهای زهی با صدایی که انگار از دور دست می آید، به یاری آنها می شتابند.

فضای محزون میانی را سازهای بادی برنجی سنگین پر می کنند و فضا آماده می شود تا میزبانی برای دلربایی رقص پری باشد و در نهایت بعد از والس گلها،که مخاطب را غرق در شور می کند، رویای جهان این باله با فرو رفتن در آغوش پرده ای که بر صحنه فرود می آید، از برابر دیدگان محو می شود.

چایکوفسکی پیش از خلق باله فندق شکن،در سال ۱۸۷۶ باله" دریاچه قو" و در سال ۱۸۹۰ باله " زیبای خفته " را ساخته بود.

باله در سرزمین شهرزاد

باله سیمرغ

باله سیمرغ ساخته لوریس چکناواریان

هنر باله در ایران در دهه ۱۹۲۰ میلادی توسط سرکیس جانبازیان، مادام کرنلی و مادام یلنا آودیسیان شکل گرفت. این سه مهاجر ارمنی، نقش تعیین کننده‌ای در معرفی هنر باله به جامعه فرهنگی و هنری ایران داشتند و ایجاد مراکز آموزشی رقص باله در شهرهای بزرگ ایران مثل تبریز و تهران، نتیجه تلاش های این سه هنرمند ارمنی بود.

عمارت کنونی شهرداری قزوین، اولین و تنها سالن باله در ایران بود که در ابتدای قرن بیستم به وسیله روس ها در ایران ساخته شد. در واقع ایران در میان کشورهای خاورمیانه، نخستین کشوری بود که هنر باله در آن شکل گرفت و به رشدی نسبی رسید.

در اواخر دهه سی شمسی، گروه ملی موسیقی، آواز و رقص فولکلور با مدیریت نژاد احمدزاده، و تحت حمایت وزارت فرهنگ و هنر، راه اندازی شد که تا دهه چهل فعال بود و در شوروی، ژاپن، کانادا، کشورهای بلوک شرق و خاور نزدیک برنامه اجرا کرد.

در اواسط سال های دهۀ چهل شمسی، وزارت فرهنگ و هنر ایران با الهام از کشورهای اروپائی، تصمیم به ایجاد سازمان باله در سطح ملی گرفت. برای این منظور، تعدادی از فعالین این رشته در ایران را برای گذراندن دوره‌های آموزش مدیریت فرهنگی و بازدید از تالارهای اپرا و باله به اروپا و آمریکا فرستاده شدند و از برخی کارشناسان غربی نیز دعوت شد تا برای کمک به پایه ریزی هنر باله و اپرای ملی ایران و تاسیس تالار رودکی به ایران بیایند.

مادام نینت دو ولوآ که پایه گذاری کمپانی‌های باله ملی در چند کشور دیگر خاورمیانه از جمله ترکیه و مصر بود، به دعوت وزارت فرهنگ و هنر به ایران آمد. بدین گونه، "سازمان باله ملی ایران" در سال ۱۳۴۶ در تالار رودکی تهران گشایش یافت.

این سازمان که متشکل از رقصندگانی ایرانی و تعدادی بالرین مهمان از کشورهای غربی بود، در طول مدت عمر نسبتا کوتاه خود،آثار متعددی از رپرتوار کلاسیک و مدرن باله را به روی صحنه برد. در این زمان تالار رودکی تهران (تالار وحدت کنونی)، هم به جهت سطح بالای تولیدات و هم به خاطر امکانات ویژه تکنیکی صحنه، در سراسر خاورمیانه، جایگاه ویژهای نزد هنرمندان بین المللی باله و اپرا داشت.

"در سالهای دهه پنجاه به مرور آثاری با الهام از گنجینه کهن ادبی ایران به روی صحنه رفت از جمله: بیژن و منیژه(ساخته حسین دهلوی)، سیمرغ(ساخته لوریس چکناواریان)،افسانه آفرینش(ساخته ملیک اصلانیان) و شهرزاد (ساخته امین الله آندره حسین)."

در سالهای دهه پنجاه ، آثار بالۀ کلاسیک مشهور جهان از جمله "فندق شکن"، "دریاچه قو"، "زیبای خفته" و "ژیسل" نیز با شرکت بالرین های ایرانی و فرنگی، بارها به روی صحنه رفت.

هنرمندان سرشناسی چون بیرگیت کولبرگ، الوین ایلی، مارتا گراهام و موریس بژار آثار خود را در تالار رودکی به روی صحنه بردند و به یاری آنان در محیط باله ملی ایران، باله های ایرانی تولید شد و به مرور آثاری نو با الهام از گنجینه کهن ادبی ایران به روی صحنه رفت از جمله: بیژن و منیژه(ساخته حسین دهلوی)، سیمرغ(ساخته لوریس چکناواریان)،افسانه آفرینش(ساخته ملیک اصلانیان) و شهرزاد (ساخته امین الله آندره حسین).

گروه بالۀ پارس به سرپرستی عبدالله ناظمی نیز از گروه های فعال باله در آن سال ها بود که با اجرای باله و پخش آن در تلویزیون ملی ایران، باله را به خانه های تماشاگران برد.

از سوی دیگر، برگزاری جشنواره‌های مختلف مثل جشن هنر شیراز در خارج از پایتخت در طول سال های ۱۳۵۷-۱۳۴۷ هنر باله و رقص را به اقشار وسیع تری از ایرانیان معرفی کرد. در این دوران، بیش از نیمی از رقصندگان و فعالین سازمان باله ملی ایران، غیر ایرانی و از ملیت‌های مختلف بودند که به مرور زمان از کشورهای دیگر، به ویژه از اروپا جذب این گروه شده بودند. در کنار فعالیت‌های تولیدی سازمان باله ملی ایران، هنرستان باله نیز در تهران راه اندازی شد تا به تربیت بالرین های جوان ایرانی بپردازد.

در کنار رابرت دو وارن، مدیر هنری باله ملی ایران از بدو تاسیس، افرادی چون نژاد احمدزاده و علی پورفرخ، سهم بسیاری در اشاعه هنر باله در ایران ایفا کردند.

با وقوع انقلاب اسلامی و ممنوعیت باله و رقص در ایران، رقصندگان و دست اندرکاران ایرانی باله، یا کشور را ترک کردند و یا جذب هنرهای نمایشی دیگری چون سینما و تئاتر شدند.

در این زمینه بیشتر بخوانید

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.