پیوند معماری و سیاست؛ گزارش یک نشست

به روز شده:  18:36 گرينويچ - شنبه 12 ژانويه 2013 - 23 دی 1391

سخنرانی 'تهران؛ تاریخ شهری انقلاب ها' در موزه آرمین همر لس آنجلس برگزار شد

تالین گریگور، تاریخ نگار و استادیار معماری مدرن و معاصر دانشکده هنر دانشگاه «برندیس» شهر بوستون، روز سوم ژانویه در یک سخنرانی در موزه «آرمین همر» شهر لس آنجلس درباره پیوند میان معماری و سیاست و رابطه مستقیم بین نقشه و شکل شهرنشینی تهران با وقایع و جنبش های سیاسی و اجتماعی این شهر سخن گفت.

بنا بر نظریه این کارشناس ارمنی نژاد و زاده ایران که نویسنده کتاب «آفرینش مدرنیته: انجمن آثار ملی، تبلیغات سیاسی و معماری شهری در ایران قرن بیستم» است، خیزش ها، پیشبرد و به ثمر رساندن انقلاب ۱۹۷۹ که یکی از مهم ترین رویدادهای قرن بیستم به شمار می رود، نتیجه مستقیم ایجاد تغییرات در شکل ظاهری و معماری تهران و نیز نتیجه الگوی شهرنشینی شیب دار و از شمال به جنوب این شهر بوده است.

به گفته خانم گریگور، فضا و بافت شهری تهران، همواره مظهر و نمادی از طبقه بندی های اجتماعی و اقتصادی بوده و مکان نگاری، ریخت شناسی، پیشرفت و توسعه این شهر با نقشه بندی خاص آن، نشان از جداسازی های سیاسی – اجتماعی ساکنان آن دارد.

در سخنرانی «تهران: تاریخ شهری انقلاب ها» که با نمایش اسلاید همراه بود، خانم گریگور ابتدا تاریخچه ای از پیدایش شهر «تهران» در کوهپایه های البرز و در چند کیلومتری خرابه های شهر باستانی «ری» به دست داد.

شهر ری که در لغت به معنای «شهر سلطنتی» است و سابقه اش به زمان اقوام آریایی می رسد، سیزدهمین شهری است که در جهان ساخته شده است. «ری» در دوره ای پایتخت ایران بوده و در طول تاریخ به مناسبت های گوناگون با اسامی مختلف از جمله راگا، رغه، ام البلاد و ری شهر خوانده شده است.

تهران که سلسله تیموریان از باغ های انار آن لذت می بردند و شاه طهماسب برای جلوگیری از حمله دوباره عثمانی ها در ۱۵۵۳ میلادی علاوه بر بازار بزرگ، دروازه هایی برای آن ساخت، در نهایت در زمان آغا محمد خان قاجار (۱۷۸۵ میلادی) تبدیل به پایتخت شد.

تالین گریگور فارغ التحصیل ام آی تی است و پژوهش هایی در زمینه تاثیرات معماری بر روی ایران و کشورهای استعمارزده از جمله هند داشته است

یک دهه بعد، در سال ۱۷۹۶ میلادی، تهران با جمعیت ۱۵ هزار نفره و متشکل از «ارگ»، بازار بزرگ و سه منطقه سنگلج، عودلاجان و چال میدان، شهریت پیدا کرد.

سه پادشاهی که شکل ظاهری تهران را تغییر دادند

گریگور در سخنرانی خود به بررسی سه دوره خاص تاریخی از نظر وقایع سیاسی- اجتماعی در رابطه با معماری و بافت شهر تهران پرداخت.

او گفت: «من در این مبحث از سه دوران پادشاهی خاص و پادشاهانی استفاده کرده ام که می خواستند تغییرات عمده و مهمی در شکل ظاهری تهران به وجود بیاورند. ناصرالدین شاه قاجار، رضا شاه و محمدرضاشاه پهلوی سه پادشاهی بودند که هرکدام موفق به انجام این نوع اصلاحات شدند و در این راه ایدئولوژی و خواست های خود در مورد شکل ظاهری تهران از دیدگاه جهانیان را پیاده کردند.»

بنا به گفته او، اصلاحات شهرسازی تهران دوران ناصری با ریشه های مذهبی و شیعه گری، با برجسته ساختن بازار و اماکنی برای برگزاری مراسم مذهبی و گردهمایی علما، ساختار و ویژگی های خاص خود را پیدا کرد. با این همه، در همین دوران، ساختمان کاخ گلستان، شمس العماره و اولین ساعت مکانیکی تهران هم به دستور شاه و امیرکبیر ساخته شد.

در همین دوران برای نخستین بار از طریق «دارلفنون» از شهر تهران نقشه برداری شد. این نقشه، شهری گسترش یافته با مرزهایی ۸ ضلعی را نشان می دهد. شهری که جمعیت آن به ۱۵۰ هزار نفر رسید و نهایتا تبدیل به مرجع تقلیدی برای دیگر شهرهای ایران شد.

در همین دوران شمال شهر تهران به طبقه مرفه یا «آریستوکرات»ها، محل زندگی اتباع خارجی، مرکز اقتصاد مدرن (بانک ها) و سفارت انگلستان اختصاص داده شد.

در سال ۱۹۲۴ میلادی رضا خان خود را شاه اعلام کرد و در طول سال های بین ۱۹۳۲ تا ۱۹۳۷ میلادی دروازه های قدیمی شهر تهران و بناهای تاریخی دیگری را که از نظر او، نمادهایی از دوران پادشاهی سابق (قاجار) و مغایر با «سکولاریسم» بودند، از بین برد و ساختمان ها و میدان های جدیدی را جانشین آنها ساخت.

به دستور رضا شاه در آن زمان وزارت اقتصاد روی خرابه های مقبره شاه پیشین ساخته شد و اداره پستخانه، وزارت امور خارجه و موزه باستان شناسی تاسیس شد و حتی کاخ گلستان هم به شکل تازه ای درآمد و به تقلید از انقلاب فرانسه تبدیل به موزه شد.

نقشه تهران، چاپ مسکو ١٨٥٢ میلادی، اثر الیانیکولایویچ برزین، جهانگرد و شرق شناس روسی

تکیه دولت، سالن تئاتری که به شیوه اپرای پاریس با گنجایش ۱۰۰۰ تماشاگر، نمادی از مدرنیته و از شاهکارهای معماری عصر ناصری به شمار می رفت، به دستور رضا شاه که به دنبال ایجاد مراکز علمی، دانشگاهی و سیاسی با استانداردهای جهانی بود، از بین برده شد.

بنا به گفته خانم گریگور، تا سال ۱۹۴۰ میلادی بین ۱۵ تا ۳۰ هزار خانه مسکونی باقی مانده از دوران قاجار به طور نظام‌مند کوبیده و به جای برخی از آنها خانه های تازه و آپارتمان های تک اطاقی ساخته شد.

او می گوید در آن زمان ارنست هرزفیلد، باستانشناس و ایرانشناس آلمانی، دریادداشت های خود نوشت: «نابودی بی مهابای بناهای قدیمی، بدون جانشینی آن با بناهای تازه.»

کم کم با وجود پارک ها و خیابان های وسیع و تازه، شاهرضا به عنوان خط مرزی بین شمال و جنوب شهر تهران و خیابان پهلوی تبدیل به یکی ازخیابان های اصلی این شهر شد که با فاصله چند کیلومتر، کاخ مرمر را به دیگر کاخ های شاه در شمال تهران می رساند: «درحقیقت هدف رضا شاه حرکت آسان نیروهای نظامی دولت در این خیابان ها و میدان ها برای دسترسی به محله ها پرجمعیت تهران بود.»

تالین گریگور معتقد است که از همین زمان، علما و بازاری ها در بازار که یکی از مراکز قدرت های سیاسی به شمار می رفت، به جا ماندند و تا سال انقلاب (۱۹۷۷ میلادی) از حضور در سیاست محروم شدند: «این قدرت های سیاسی از زمان رضا شاه تا دوران پادشاهی محمدرضا شاه و کودتای ۲۸ مرداد دخالتی در سیاست نداشتند.»

گریگور معتقد است که هرچند ترکیب شیب دار و از شمال به جنوب معماری شهر تهران از زمان تیموریان تا امروز ماندگاربوده است اما با اعلام طرح «انقلاب سفید» و بازشناسی محمدرضا شاه و کاخ سلطنت به عنوان نماد قدرت، ساختمان «کاخ نیاوران» و تولد نخستین فرزند ذکور شاه، تفاوت ها بین شمال و جنوب شهر با وضوح بیشتری نمایان شد.

«در زمان محمدرضاشاه، مرزهای تهران از شرق و غرب به مهرآباد و تهران پارس و از جنوب و شمال به شهر ری و شمیران گسترده شد. از حسن آباد به عنوان نمادی از تهران قدیم استفاده شد و سنگلج و دربار قاجار از بین رفت و به جای آن پارک ساخته شد و سدهای کرج و امیر کبیر برای رساندن آب تمیز به مردم شهرنشین تهران ساخته شدند.»

گریگور می گوید محمدرضا شاه «شهیاد آریامهر» را به شکل دروازه ای به سوی تمدن بزرگ ساخت: «اما درواقع شهیاد سمبل محمدرضا شاه و تبلیغات او برای گسترش فرهنگ شهرنشینی به شمار می رفت و علیرغم وجود تفاوت های طبقاتی، ناگهان میلیون ها تن از دهات به سوی شهرها روانه و در مناطق جنوبی شهر تهران ساکن شدند.»

بنا برگفته خانم گریگور، که مدعی است تنها از دیدگاه تاریخ شناسی معماری به این مسائل نگاه کرده است، میدان شهیاد (آزادی فعلی) که در اکتبر ۱۹۷۱ و در دوران برگزاری جشن های شاهنشاهی از اهمیت خاصی برخوردار بود، بعدها تبدیل به بزرگ ترین فضای باز سیاسی شهر تهران شد: «چیرگی و تسلط این فضای باز عمومی، تجسم، تضمین گر و در نهایت دربرگیرنده انقلاب ۱۹۷۹ شد.»

در این زمینه بیشتر بخوانید

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.