هزار و یک اختراع و چندین مدعی

به روز شده:  20:07 گرينويچ - شنبه 02 فوريه 2013 - 14 بهمن 1391

۱۰۰۱ اختراع: نمایشگاهی از دستاوردهای مسلمانان برای زندگی بشری

نمایشگاهی از دستاوردهای مسلمانان برای زندگی بشری برای پنج ماه در موزه نشنال جیوگرافیک شهر واشنگتن آمریکا برپا بود.

تماشا کنیدmp4

برای پخش این فایل، نرم افزار "جاوا اسکریپت" باید فعال شود و تازه ترین نسخه "فلش" نیز نصب شده باشد

پخش ویدیو با ویندوز میدیا پلیر

به نظرم باید گزارشی تهیه کرد و از کارشناسان پرسید: چرا در زمان‌های قدیم، چیزی به نام شناسنامه نبوده.

اما اگر وجود داشت، لابد خیلی‌ها می‌توانستند آرام بنشینند و یک کپی از شناسنامه ابن سینا را ارائه دهند و بگویند خب بنا به این مدرک، این آقا شهروند این کشور یا آن یکی کشور بوده است.

ماجرا فقط مسئله شهروندی این دانشمند و آن شاعر و نویسنده نیست. حتی ثبت اختراعات و اکتشافات هم اگر پیش از این انجام می شد، دیگر کشورها با هم ماراتن برگزار نمی‌کردند تا یافته‌های بشری را به نام خود ثبت کنند.

حالا که نشده، اثبات خیلی چیزها کار سختی است و اگر از هر کشوری باشید که در قرن های گذشته محل سکونت مسلمانان بوده و گذارتان به نمایشگاهی در موزه نشنال جیوگرافیک بیافتد، حتما چندجایی خواهد بود که ابروها را در هم می کنید و می‌گویید که اشتباه شده است.

نمایشگاهی به نام "هزار و یک اختراع" با موضوع اختراعات مسلمانان برای پنج ماه در موزه نشنال جیوگرافیک در شهر واشنگتن برپا بود.

بازدیدکنندگان از این نمایشگاه، با مشارکت مسلمانان در تمدن بشری آشنامی‌شدند.

از ریاضیات گرفته تا نجوم، از پزشکی تا کشاورزی و حتی تلاش‌هایی که برای عملی شدن رویای پرواز انجام شده است.

هفت قرن سکوت

قرن‌های ششم تا سیزدهم میلادی، را "عصر تاریکی" می خوانند، در تقابل با "عصر روشنگری" و از این دوره به عنوان آغاز قرون وسطی یاد می کنند.

با استفاده از تکنولوژی در این نمایشگاه سعی شده تا با جوان‌ترها ارتباط بهتری برقرار شود

وجه تسمیه این دوره از آنجاست که برخی از مورخان معتقدند در این دوره به لحاظ فکری بشر پیشرفت چندانی نداشته است.

این برداشت از تاریخ آن قدر در اروپا پذیرفته شده است که احمد سلیم، تهیه کننده و مدیر این نمایشگاه، می‌گوید در مدرسه هم این طور تاریخ را به او یاد داده‌اند.

آقای سلیم، زاده بریتانیاست و در همین کشور بزرگ شده و به مدرسه رفته. پدرش عراقی است، مادرش از سوریه و پدربزرگ و مادربزرگش اهل عربستان سعودی هستند.

دوره ای که در اروپا از آن به عصر تاریکی یاد می شود، همزمان است با دوره ای که مسلمانان برای تاریخ علم کارهایی کرده اند.

خاطره احمد سلیم از کلاس‌های تاریخ مدرسه، دستمایه ساخت فیلم کوتاهی شده است. در این فیلم سیزده دقیقه‌ای، چند دانش آموز بریتانیایی وارد کتابخانه ای می‌شوند و در آنجا با کتابداری (با بازی بن کینگزلی) آشنا می‌شوند که به آنها می‌گوید در دنیای آن زمان مسلمانان چه کرده‌اند.

تماشای این فیلم اولین مرحله از نمایشگاه "هزار و یک اختراع" است. بعد از آن سالن نمایشگاه است که در آن سعی شده با تکنولوژی روز، قصه دانشمندان مسلمان در آن دوره تاریخی را شرح دهند و از دستاوردهای آنها بگویند.

چند تلویزیون در بخش‌های مختلف این نمایشگاه نصب شده که اگر جلوی آنها بروید و دکمه‌ای را فشار دهید، در آنها تصویر بازیگری در نقش یکی از دانشمندان مسلمان ظاهر می‌شود، که از کشفیات و اختراعات خود می‌گوید.

سهم ایرانیان در این میان، زکریای رازی است.

همچنین در این نمایشگاه چند بازی تعاملی کامپیوتری هم هست که در یکی از آنهاآقایی با لباس عربی، در یک خانه قرار دارد. بازدیدکنندگان می توانند او را به گوشه و کنار خانه هدایت کنند و او در آنجا به کشفیات و اختراعات مسلمانان می‌رسد. یکی از آنها باغچه خانه است و در توضیح آن نوشته شده که باغ از ابداعات مسلمانان است.

نوشتن شروع تاریخ

تورج دریایی استاد تاریخ ایران در دانشگاه ایرواین در ایالت کالیفرنیای آمریکاست. او می‌گوید: "این باغ‌ها که از آن صحبت می‌کنند، در ایران و از زمان کوروش وجود داشته است. بقایای چهارباغ را آقای دیویدا ستروناک در کاوش‌هایی که در پاسارگاد انجام داده، پیدا کرده و درباره آن نوشته."

کتابی که او درباره باغ در پاسارگاد نوشته برای نخستین بار در سال ۱۹۷۸ میلادی منتشر شده است. یعنی همان سال ۱۳۵۷ شمسی.

هر کدام از این هشت ضلعی ها به یکی از علوم اختصاص دارد

اما ماجرای فراموش کردن آنچه که ایرانیان انجام داده‌اند به باغ ختم نمی‌شود.

تورج دریایی که کتاب چاپ شده این نمایشگاه را خوانده، فهرستی دارد از نکاتی مانند این.

مثلا در بخش معماری آقای دریایی به "مناره" اشاره می کند.

"اولین منارهایی که در دوره اسلامی ساخته شده، الگوبرداری شده از مناری هستند که بقایای آن در فیروزآباد در شهر اردشیر بابکان وجود دارد."

او دربخش معماری به استفاده از طاق هم اشاره می کند که در کتاب به سابقه ایرانیان در طاق‌سازی اشاره نمی‌شود.

نکته دیگری که تورج دریایی به آن انگشت می‌گذارد، پزشکی است.

او به جندی شاپور- در اهواز امروز- اشاره می‌کند: "بیمارستانی که از زمان ساسانی شروع به کار کرده و تا دوره بعد از اسلام فعال بوده است."

در کتاب و در سالن نمایشگاه به جندی شاپور اشاره‌ای نمی‌شود.

تورج دریایی در بررسی کتاب به مثال‌های دیگری هم رسیده؛ از بازی شطرنج تا مدرسه و از نهضت ترجمه تا داد و ستد با سکه.

اشاره نکردن به ملیت مشاهیر

فراموش شدن نقش ایرانیان، رومیان و دیگر ملل در ابداعات و اختراعات و دست آوردهای بشری که پیش از اسلام وجود داشته و مسلمانان در کشورهای مختلف از آن‌ها استفاده کرده و برخی را حتی توسعه هم داده‌اند، تنها چیزی نیست که در این کتاب نظر تورج دریایی را به خود جلب کرده است.

آقای دریایی از مشاهیر ایرانی هم سخن می‌گوید که ملیت آنها در این کتاب فراموش شده است.

در معرفی خوارزمی، ریاضی‌دان و منجم، در کتاب نمایشگاه نوشته شده که معلوم نیست او ایرانی بوده یا نه.

آقای دریایی می‌گوید: "در همین پیش درآمد می‌نویسد که خوارزمی از آسیای میانه بوده و در جایی به دنیا آمده که الان به آن ازبکستان گفته می شود. اما آن زمان که چنین کشوری وجود نداشته. ما داریم درباره حوزه‌های تمدنی صحبت می‌کنیم."

نوشته مربوط به شاهنامه درباره پرواز که در آن به داستان کیکاوس و پرواز اشاره شده

اما نکته‌ای که او به آن اشاره می‌کند درباره عمر خیام است.

در کتاب آمده که شاعری به نام "عمر الخیام" بوده که امروز به او "عمر خیام" می گویند.

تورج دریایی می‌گوید: "به کارهای مهم او در ریاضیات اشاره می‌شود اما هیچ اشاره‌ای به این نمی‌شود که او از کجا می‌آمده و به چه زبان‌هایی می‌نوشته."

در این زمینه مثال های دیگری هم دارد: "برای نویسنده این کتاب ابن سینا، یک عربی است که تمام کتاب‌هایش را به عربی و در زمینه‌های مختلف نوشته است." در کتاب اشاره شده که او چند کتاب کوچک هم به زبان فارسی دارد که اتفاقا زبان مادری او هم هست. اما اشاره‌ای به ایرانی بودن یا فارس بودن او نمی‌شود و در عوض گفته می‌شود که کشورهای مختلف برای برگزاری بزرگداشت برای ابن سینا در رقابت هستند و ترکیه نخستین کشوری بوده که این کار را انجام داده است.

درباره فارابی، موسیقی‌دان و فیلسوف، هم تنها به این نکته بسنده می کنند که در بغداد مرده است.

احمد سلیم، تهیه کننده این نمایشگاه می گوید که دلیل نام نبردن از ملیت برخی از دانشمندان این است که آنها در محدوده‌ای زندگی می‌کردند که روزگاری نام دیگری داشته و دیگر آن حکومت و آن نام وجود ندارد. برای مثال به امپراتوری عثمانی اشاره می‌کند.

او به بدیع الزمان الجزری، پدر علم رباتیک، اشاره می‌کند که در دیاربکر زندگی می‌کرد و "عرب بود". هرچند می‌گوید که او را به عنوان دانشمندی از ترکیه معرفی نکرده‌اند، اما در کتاب این نمایشگاه قید شده که او از شهری در جنوب ترکیه است.

بیرون از مرزهای امروز یا دیروز

مثال دیگر او ابوریحان بیرونی، ریاضی‌دان و منجم است که در "هند زندگی می کرده" و به گفته او "عرب است."

احمد سلیم، می‌گوید: "ما مبنای خودمان را تحقیقات جدید گذاشته‌ایم."

او می‌گوید که بیش از یکصد نفر از دانشگاهیان در نقاط مختلف جهان روی این نمایشگاه کار کرده‌اند. در خاطرش نیست که در این گروه هیچ ایرانی بوده یا نه. اما اطمینان می‌دهد که هیچ تلاشی برای نادیده گرفتن ایرانیان نشده است.

دلیل دیگری که او برای چنین تفاوتی بیان می‌کند این است که بخش‌هایی از تاریخ به گفته او هنوز محل شک و تردید است و آنها نخواسته‌اند با نوشتن اطلاعات نادرست، مشکلی ایجاد کنند.

او همچنین بر این پاسخ خود که نام کشورها در طول تاریخ تغییر کرده، پافشاری می‌کند. پاسخ او این است که در آن زمان این نام‌ها نبوده و کشورها نام‌های دیگری داشتند.

اطمینان نشنال جیوگرافیک

در جریان تهیه این گزارش به سراغ موزه نشنال جیوگرافیک هم رفتم.

ریچ مک والترز، مدیر موزه نشنال جیوگرافیک در شهر واشنگتن دی سی هست.

او می گوید که زمانی نمایشگاهی در موزه آنها برگزار می شود که آنها از اطلاعات ارائه شده در آن مطمئن باشند: "ما محتوای تمام نمایشگاه‌ها را مرور می‌کنیم اما تمام اطلاعاتی که در نمایشگاه‌ها داده می‌شود را چک نمی‌کنیم."

آقای مک والترز می‌گوید که نشنال جیوگرافیک از محتوای این نمایشگاه مطمئن است.

باز هم به کتاب نمایشگاه مراجعه می‌کنم و در بخشی که به شیشه‌گری اختصاص دارد، نوشته شده که شیشه‌گری در سوریه قدمت بسیاری دارد و از ابن بطوطه نقل می‌شود که دمشق، مرکز شیشه‌گری جهان است.

اگر نام رسمی کشوری در زمان‌های دور ایران نبوده، حتما نام رسمی کشوری هم در گذشته‌های دور سوریه نبوده است. به نظر می‌آید که در کتاب وحدت رویه برای نوشتن تاریخ وجود ندارد.

روابط فرهنگی ناموجود

احمد سلیم می‌گوید که مشکل دیگر آنها در نگارش این کتاب، این بوده که آنها نمی‌توانستند تمام داستان‌ها و تاریخ را در کمترین حجم بگویند.

تورج دریایی می‌گوید: "فکر می‌کنم مقصر اصلی خود ما ایرانیان هستیم که به خاطر مسائل سیاسی و غیره، یک نوع اسلام‌ستیزی عجیبی در ما به وجود آمده. و من اینجا منظورم تمدن و فرهنگ اسلامی هم هست."

او می گوید که ایرانی‌ها نقش بزرگی در به وجود آمدن فرهنگ اسلامی داشته‌اند اما این را نمی‌پذیرند.

"برخورد ما با گذشته‌امان مقداری مریض هست و نتوانستیم با گذشته‌امان راحت کنار بیاییم. برای همین وقتی که از تمدن اسلامی سخن گفته می‌شود نشانی از ایرانی‌ها نیست و از طرف دیگر ما ناراحت می شویم که چرا نامی از ما برده نمی‌شود."

آقای دریایی می‌گوید که ایرانیان بیشتر به رشته‌های مهندسی علاقه دارند و چندان به رشته‌های تحقیقی و تاریخی علاقه نشان نمی‌دهند و می‌گوید که برای نوشتن تاریخ ایران نیاز به همه نوع مورخی هست، مورخ هنر، مورخ موسیقی، مورخ علم.

آقای سلیم هم می گوید که موسسه آنها پذیرای انتقادها هست و حتی به این فکر می‌کنند که در سال‌های آینده نمایشگاه‌هایی درباره تمدن‌های دیگر هم برپا کنند. از تمدن ایران نام می‌برد و از تمدن عثمانی.

او می‌گوید که هنوز آن کار را نکرده، از ایران کلی دعوتنامه دارند تا این نمایشگاه را به ایران هم ببرند.

حاضر نمی شود که از دعوت کنندگان این نمایشگاه نامی ببرد، اما می‌گوید که بیشترشان موسسه‌های دانشگاهی هستند.

خارج از دستور

احمد سلیم، بعد از تمام شدن مصاحبه گفت که سه نفر از کسانی که در نوشتن کتاب همکاری کرده‌اند، در دانشگاه حلب در سوریه بوده‌اند و گفت که بعد از انفجاری که چندی پیش در آنجا صورت گرفته، هیچ خبری از آنها ندارد.

در این زمینه بیشتر بخوانید

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.