ملانصرالدین؛ مجله ای که 'شاید و باید و اگر می شد'

به روز شده:  10:17 گرينويچ - جمعه 15 فوريه 2013 - 27 بهمن 1391

در این نشریه به ریاکاری های مذهبی در جوامع اسلامی، سیاست های ایالات متحده و کشورهای اروپایی نسبت به دیگر ملل جهان، مادی گرایی، رشوه خواری و فساد نخبگان جامعه حمله می شد

کتاب مصور "ملانصرالدین: مجله ای که شاید و باید و اگر می شد" عنوان اثری از پیام شریفی، طراح و مقاله نویس ایرانی ساکن پاریس، است که در ماه جاری در بخش مطالعات خاورمیانه دانشگاه لس آنجلس رونمایی شد.

در این کتاب، گزیده ای از بهترین کاریکاتورهای نشریه طنز ملانصرالدین، یکی از مهم ترین نشریات شرق اوایل قرن بیستم که بین سال های ۱۹۰۶ و ۱۹۳۰ به سردبیری جلیل محمد قلی زاده به زبان های آذری و روسی به چاپ می رسید همراه با ترجمه انگلیسی آن ارائه شده است.

گردآورنده که فارغ التحصیل دانشگاه کلمبیای نیویورک و کالج سلطنتی هنر لندن در رشته معماری و طراحی است، با انتشار این کتاب، این سئوال را مطرح کرده که «چرا تاکنون در غرب هیچ گونه کوششی در چاپ و ترجمه این مجموعه مهم شرقی نشده است؟»

نشریه «ملانصرالدین» نام خود را از صوفی افسانه ای و پرآوازه و رندی به ظاهر ضد مدرنیته که وارونه سوار الاغ می شود اما در حقیقت عاقلی است که خود را به نادانی می زند می گیرد.

در آن دوران این نشریه به شدت مورد توجه توده مردم و خوانندگانی از مراکش تا هند بود و مسائلی چون تساوی جنسیتی – آموزش و پرورش، استثمار و درهم آمیزی اسلام و مدرنیته در کشورهای اسلامی را مورد بحث و بررسی قرار می داد.

آقای شریفی می گوید: «این ها مسائلی است که امروز برای خوانندگان جهانی به همان اندازه اهمیت دارد که در زمان چاپ اولین شماره این نشریه در صد سال پیش. پیام آن هم این بود: ملا نصرالدین، تضادهایت را بپذیر.»

نشریه «ملانصرالدین» با طنزی تند و طرح های کاریکاتوری که به دست عظیم‌زاده، اسکار شیمرلینگ و یوزف روتر آلمانی کشیده می‌شد از شاهکارهای کاریکاتورهای سیاسی و اجتماعی به شمار می رفت که بی شباهت به کپی هند و اروپایی از کارهای اونوره دومیه، کاریکاتوریست و مجسمه ساز فرانسوی یا نقاشی های تولوز لوترک نبود.

در این نشریه به ریاکاری های مذهبی در جوامع اسلامی، سیاست های ایالات متحده و کشورهای اروپایی نسبت به دیگر ملل جهان، مادی گرایی، رشوه خواری و فساد نخبگان جامعه حمله می شد.

کاریکاتورهای نشریه «ملانصرالدین» به دست عظیم‌زاده، اسکار شیمرلینگ و یوزف روتر آلمانی خلق می شد

«ملانصرالدین» در عین حال طرفدار پیروی از تمدن مغرب زمین، اصلاحات در سیستم آموزش و پرورش و برابری حقوق زنان بود.

چاپ و انتشار این گونه مسائل ضد مذهبی در یک کشور مسلمان در اوائل قرن بیستم برای گروه نویسندگان «ملانصرالدین» خطرات زیادی به همراه داشت. آنها اغلب مورد تهدید و تکفیر مردم بودند و دفاتر کارشان مورد تهاجم آنها قرار می گرفت. خود محمد قلی زاده هم بارها مجبور به فرار ازدست افراد خشمگینی بود که محتویات مجله را نمی پسندیدند.

با این همه «ملانصرالدین» توانست راه ارتباط با دستگاه های امنیتی و توده مردم را پیدا کند و این مجله به موفقیتی چشمگیر دست یافت و تبدیل به تاثیرگذار ترین نشریه جهان اسلام شد.

پیام شریفی می گوید: «نیم بیشتر این نشریه ۸ صفحه ای را کاریکاتورها تشکیل می دادند و به همین دلیل هم فهم مطالب آن برای جمعیت اکثرا بی سواد این مناطق آسان تر بود.»

به این صورت «ملانصرالدین» که دفتر آن گاه در تفلیس، گاه در باکو یا تبریز دائر می شد به عنوان یکی از بهترین دستاوردهای جامعه ای چند فرهنگی و در وضعیت تناقض با خود به شمار می رفت که توانسته بود همچنان چندصدایی و شادی آفرین باقی بماند.

«ملانصرالدین» همچنین توانست موج تازه ای از فرهنگ روشنفکری را در میان مردم آن دوران رواج بدهد و به ویژه در ایران به شدت تاثیر گذاربود.

آقای شریفی می گوید: «مطالب و کاریکاتورهای ملانصرالدین که بی مهابا بر روی بی کفایتی و فساد سلسله قاجار تمرکز داشت در واقع نیروی محرکی بود برای آزادیخواهی و سرآغازی برای شروع انقلاب مشروطه که در نهایت به برقراری مجلس در ایران انجامید که نخستین مجلس پارلمانی در کل آسیا به شمار می رفت.»

درطول ۲۵ سال انتشار نشریه طنز و فکاهه «ملانصرالدین»، آذربایجان بارها دچار تغییرات سیاسی و جغرافیایی شد و نام آن هم چندین بار تغییر پیدا کرد.

در سال ۱۹۲۰ با تهاجم روسیه به «باکو»، نشریه «ملانصرالدین» برای مدتی ناچار از خط سیاسی بلشویک ها پیروی کرد. در سال ۱۹۳۱ تنها ۳ شماره از این نشریه منتشر شد و مدت کوتاهی پس از آن هم درهای آن برای همیشه بسته شد. اما اثرات برانگیزنده «ملانصرالدین» از کشورهای بالکان تا ایران و نهایتا سیبری ادامه یافت. بعدها روزنامه آذری زبان «ارشاد» از کلمه «ملانصرالدین» برای توصیف «قدرت بیانی آزاد» و «امکان گویش حقایق» استفاده کرد.

پیام شریفی طرح ها و چیدمان های خود را زیر عنوان «گروه هنری اسلاو و تاتار» در نمایشگاه ها و موزه های مختلف جهان به نمایش می گذارد. به گفته او "اسلاو و تاتار" بر آن است که مسائل از قلم افتاده ای را که در فاصله جغرافیائی بین نواحی شرق دیوار برلین تا غرب دیوار چین اتفاق افتاده پوشش دهد.

"اسلاو و تاتارها" که از سال ۲۰۰۶ فعالیت خود را آغاز کرده، در حال حاضر درحال برگزاری تور «دوستی ملل» شامل چیدمان های هنری و سخنرانی های دیگری از جمله «تاریخ مشترک لهستان و ایران از قرن هفدهم تا جنبش سبز» است که تا ۲۴ مارچ ۲۰۱۳ در گالری «ردکت» در لس آنجلس ادامه خواهد یافت.

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.