درگذشت دانلد ریچی، کاشف سینمای هنری ژاپن

به روز شده:  17:44 گرينويچ - چهارشنبه 20 فوريه 2013 - 02 اسفند 1391

دانلد ریچی ۸۸ سالگی درگذشت

دانلد ریچی، منتقد فیلم، مورخ سینما و متخصص برجسته سینمای ژاپن در سن ۸۸ سالگی درگذشت.

ریچی با کتاب ها و نوشته هایش، سهم بزرگی در معرفی و شناساندن سینمای ژاپن به غرب و خوانندگان غیرژاپنی داشت.

او بیش از پنجاه سال در نشریات مختلف آمریکایی و ژاپنی از جمله در تایمز ژاپن قلم زد و کتاب ها و مقاله های زیادی در مورد سینمای ژاپن و کارگردان های برجسته آن مثل آکیرا کوروساوا و یاسوجیرو اوزو نوشت. ریچی با این که زبان ژاپنی را خیلی فصیح حرف می زد اما نمی توانست به شکل حرفه ای، ژاپنی بخواند و بنویسد و همه کتاب های خود درباره سینمای ژاپن را به انگلیسی نوشته است.

دانلد ریچی در کتاب ها و تحلیل های خود، به جای تمرکز روی تئوری فیلم، بیشتر سعی در بررسی و تحلیل فیلم های ژاپنی بر بستر فرهنگ اجتماعی و سیاسی این کشور و شرایط تولید آن داشت.

پل شرایدر، سینماگر و نظریه پرداز فیلم آمریکایی، در مقدمه کتاب "صد سال سینمای ژاپن" نوشته دانلد ریچی، درباره اهمیت ریچی در معرفی سینمای ژاپن می نویسد: "آنچه را که ما غربی ها از فیلم ژاپنی می دانیم، مدیون دانلد ریچی هستیم."

به گفته ارون گرو، استاد سینمای ژاپن در دانشگاه ییل آمریکا، ریچی، نخستین منتقد انگلیسی زبان بود که به سینمای ژاپن توجه کرد و درباره آن کتاب و مقاله نوشت.

دیوید بوردول و کریستین تامپسون، نظریه پردازان مشهور فیلم، درباره نقش دانلد ریچی در معرفی سینمای ژاپن به غرب می نویسند:

"اگر کتابی در مورد سینمای ژاپن خوانده‌اید یا به تفسیری در [مجموعه‌] کرایترین گوش کرده‌اید، شاید با نظراتش آشنا باشید. و اگر اُزو یا میزوگوچی یا کوروساوا یا کینوشیتا یا اُشیما یا کمابیش هر فیلمسازِ دیگر ژاپنی را می‌ستایید، باید قدردان دانلد باشید. بسیاری از فیلم‌هایی که کلاسیک شده‌اند، در غرب دیده نمی‌شدند اگر دانلد کمپانی‌های ژاپنی را متقاعد نکرده بود که مخاطبانی مشتاق در گوشه‌کنار دنیا برای شناخت این کشور و سینمایش وجود دارد. به عنوانِ نگهبان، جریان‌ساز، روشنفکرِ عرصه‌ عمومی، رویداد‌نویس، این ۸۵ ساله‌ی پُرثمر، بیش از آن اندازه لذت و آگاهی به ما بخشیده که باید به یادش بیاوریم که تا چه اندازه برایمان اهمیت دارد." (نقل از وب لاگ گرینگوی پیر/ وحید مرتضوی)

دانلد ریچی در ۱۹۲۴ در اوهایو آمریکا به دنیا آمد. در دوران جنگ در سن ۲۲ سالگی به عنوان ماشین نویس و افسر بهداری در کشتی آزاد متفقین خدمت کرد و نخستین بار در سال ۱۹۴۷ بعد از اشغال ژاپن به وسیله ارتش آمریکا، وارد توکیو شد که در آن زمان، شهری ویران شده بر اثر بمباران جنگنده های آمریکایی بود.

ریچی بعد از پایان جنگ، به ژاپن مهاجرت کرد و در آنجا ساکن شد و به مطالعه فرهنگ و ادبیات و سینمای ژاپن پرداخت. نخستین نقدهای سینمایی او درباره سینمای اوزو، در نشریه "استارز اند استرایپز" منتشر شد.

در ۱۹۴۸ با کاشیکو کاواکیتا، سینماشناس برجسته ژاپنی که نقش زیادی در معرفی سینمای ژاپن به جشنواره ها و مخاطبان غربی داشت، آشنا شد که او را به یاسوجیرو اوزو، فیلمساز بزرگ ژاپنی معرفی کرد.

کتاب تحلیلی ریچی درباره یاسوجیرو اوزو، از مهمترین کتاب ها در شناخت سینمای اوزوست. کارگردانی که فیلم هایش بر محور خانواده، روابط والدین و فرزندان و تفاوت نسلها و چالش بین فرهنگ سنتی و فرهنگ مدرن، جنگ و زندگی کارگری بنا شده است.

نخستین کتاب ریچی در مورد سینمای ژاپن، کتابی است با عنوان "سینمای ژاپن: هنر و صنعت" که با همکاری جوزف ال آندرسن نوشت و در سال ۱۹۵۹ منتشر شد. این کتاب، نخستین کتاب به زبان انگلیسی بود که درباره سینمای ژاپن منتشر می شد.

کتابشناسی ریچی

دانلد ریچی، جمعا ۴۰ جلد کتاب نوشته که علاوه بر نقدها و تحلیل های سینمایی، شامل داستان ها، رمان های تاریخی و سفرنامه های اوست. او علاوه بر نقد نویسی، داستان هم می نوشت. نخستین داستان کوتاهش با عنوان "حشرات خزنده" در سال ۱۹۴۲ منتشر شد.

ریچی نه تنها درباره سینما و فرهنگ ژاپن می نوشت بلکه شرح سفرهایش به نقاط مختلف ژاپن و تجربه های زندگی اش در میان ملتی سخت نفودناپذیر و درون گرا را در قالب سفرنامه منتشر کرد.

"دریای درون مرزی" که در ۱۹۷۱ منتشر شد، مشهورترین سفرنامه اوست که که لوسیل کارا و برایان کوت نوار بر مبنای آن فیلم مستندی ساختند که در سال ۱۹۹۱ از شبکه پی بی اس پخش شد. این فیلم همچنین در فستیوال ۱۹۹۲ ساندنس نیز نمایش داده شد.

" زندگی و فیلم های اوزو"(۱۹۷۷)، " تمرکز روی راشومون"(۱۹۸۷)، "سینمای ژاپن: سبک سینمایی و شخصیت ملی" (چاپ آکسفورد ۱۹۹۰)، "مقدمه ای بر سینمای ژاپن" (چاپ ۱۹۹۰ آکسفورد)، عنوان کتاب های دیگر دانلد ریچی درباره سینمای ژاپن است. او علاوه بر سینماگران ژاپنی، درباره برخی فیلمسازان آمریکایی مثل جرج استیونس هم نوشته است.

کتاب های "پرتره های ژاپنی" (۲۰۰۶)، "سفرهای شرقی" (۲۰۰۷)، "توکیو: منظری از یک شهر" (۱۹۹۹)، "شب های توکیو" (۲۰۰۵)، "فالیسیسم خدایان اروتیک در ژاپن"، حاصل نگاه ها و سال ها زندگی ریچی در ژاپن و کشف زوایای مختلف فرهنگ ژاپنی است.

از میان کتاب های سینمایی دانلد ریچی، "فیلم های کوروساوا" با ترجمه مجید اسلامی و حمیدرضا منتظری، در سال ۱۳۷۹ به وسیله نشر نی در ایران منتشر شد. کتاب "یاسوجیرو اوزو" را نیز انتشارات سروش در سال ۱۳۶۷ با ترجمه بهروز تورانی و رحیم قاسمیان منتشر کرده است.

کتاب "فیلم های آکیراکوروساوا" (که به فارسی نیز ترجمه شده)، بررسی و تحلیل سی فیلم این کارگردان بزرگ سینمای ژاپن است. این کتاب که ۵۰ سال فعالیت سینمایی کوروساوا را دربر می گیرد، نخستین بار در سال ۱۹۶۵ منتشر شد و تا کنون سه بار تجدید چاپ شده است و هر بار، ریچی فیلم های جدیدتر کوروساوا را به آن افزوده است، از جمله آخرین پروژه سینمایی ناتمام کوروساوا با عنوان "اقیانوس نظاره گر".

ریچی در این کتاب که شامل بیوگرافی مختصر کوروساواست، بیشتر به تحلیل سبک و متد کارگردانی او پرداخته و هر فیلم این کارگردان صاحب سبک سینمای ژاپن، را جداگانه و از منظر شخصیت پردازی، داستان، حرکت دوربین، موسیقی و ساختار دراماتیک بررسی کرده است.

ریچی در کتاب خاطراتش که از ۱۹۴۷ تا ۲۰۰۴ را دربر می گیرد، درباره نخستین دیدارش با کوروساوا می گوید، وقتی که در دهه چهل وارد استودیوی فیلمسازی ژاپن شد، کوروساوا را دید که کلاه سفیدی به سر داشت و یک تی شرت هاوایی پوشیده بود و او فکر کرد که او بازیگر است و پس از آن بود که دوستی دیرین او با این سینماگر و بازیگرش توشیرو میفونه آغاز شد.

ریچی همچنین زیرنویس های انگلیسی سه فیلم کوروساوا یعنی "کاگه موشا"، "ریش قرمز" و "رویاها" را انجام داده است.

دانلد ریچی، علاوه بر نقد نویسی، فیلمساز اکسپریمنتال هم بود و بیش از سی فیلم تجربی ساخت که اغلب آنها با دوربین ۱۶ فیلمبرداری شده اند و زمان شان بین ۵ تا ۴۷ دقیقه است. نخستین فیلم کوتاه تجربی اش، فیلمی بود با نام "یکشنبه شهر کوچک" در هشت دقیقه که در ۱۹۴۱ در آمریکا ساخت.

تعدادی از فیلم های تجربی او از جمله "بازی های جنگ"(۱۹۶۲)، اَتمی بلوز (۱۹۶۲)، "پسرک و گربه" (۱۹۶۷)، "جوانی مرده" (۱۹۶۷) و "پنج حکایت فلسفی" (۱۹۶۷) بر روی دی وی دی قابل دسترس اند.

ریچی همچنین در سال ۱۹۷۵، فیلمی مستند و یک ساعته درباره آکیرا کوروساوا ساخت.

مجموعه دی وی دی های فیلم های اوزو و کوروساوا که شرکت کرایترین منتشر کرد، شامل تفسیرها و تحلیل های ریچی درباره فیلم های این دو کارگردان بزرگ است.

ریچی بیشتر عمرش را در توکیو و در میان ملتی که به فرهنگش عشق می ورزید و شناخت خوبی از آن داشت، زندگی کرد و سرانجام در میان آنها از دنیا رفت.

او با این که عاشق ژاپن بود اما هرگز خود را یک شهروند ژاپنی احساس نکرد. در این باره گفته است: من شاید ایالات متحده آمریکا را پس زده باشم اما تصمیم نگرفتم ژاپنی باشم. این تصمیم غیرممکنی است چون ژاپنی ها آن را منع کرده اند.

ریچی در سال های اخیر، دید خوبی نسبت به تغییرات جامعه ژاپنی نداشت و از آن انتقاد می کرد. در سال ۱۹۹۲ در این مورد نوشت: " ژاپن زیباترین کشوری است که در عمرم دیده بودم اما اکنون زشت ترین کشور جهان است."

دانلد ریچی، بای سکشوال (دو جنس گرا) بود و هرگز گرایش های جنسی اش را پنهان نکرد. او با صراحت و آزادانه درباره معشوقه های مرد و زنش می نوشت. زندگی در ژاپن دهه پنجاه، در میان مردم و فرهنگی که شکیبایی و ظرفیت بیشتری نسبت به دنیای غرب به ویژه آمریکا در مورد همجنس گرایی داشت، این جسارت را به ریچی بخشیده بود که به راحتی درباره زندگی و علائق جنسی اش بنویسد.

شاید این موضوع یعنی فرار از جامعه و فرهنگ محافظه کار آمریکایی دهه چهل و پنجاه، یکی از دلایل مهاجرت او به ژاپن بعد از فارغ التحصیلی اش از دانشگاه کلمبیا در ۱۹۵۳ بود. او اگرچه با مری ریچی، نویسنده آمریکایی ازدواج کرده بود اما بیشتر عمرش را تنها زندگی کرد.

دانلد رِیچی مدتی هم به عنوان برنامه ریز نمایش های سینمایی موزه هنرهای مدرن نیویورک فعالیت کرد.

موضوعات مرتبط

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.