زونار؛ کاریکاتوریست مالزیایی که دولت را به دادگاه کشید

زونار
Image caption زونار در دفتر کارش

در مالزی هر کس که اهل سیاست یا اخبار سیاسی باشد احتمالا، و هر کس که اهل کاریکاتور سیاسی باشد قطعا، او را می‌شناسد. در محافل بین‌المللی هم چندان ناشناس نیست. فقط در سال ۲۰۱۱ سه جایزه "هلمن همت"، "شجاعت در کاریکاتورهای مطبوعاتی" و "هنرمند مقاوم" را دریافت کرد.

نام واقعی‌اش زولفیکلی انور حق است؛ نامی که کمتر کسی آن را می‌شناسد، چرا که از ده‌ها سال پیش، از زمانی که نخستین کاریکاتورهای سیاسی‌اش در مطبوعات مالزی به چاپ رسیدند به نام هنری‌اش شناخته می‌شود: زونار.

زونار را در دفتر کار شخصی‌اش، در یکی از محله‌های میان شهر کوالامپور ملاقات می‌کنم. پیش‌تر قرار بود در حاشیه سخنرانی او در یکی از دانشگاه‌های دولتی مالزی به ملاقاتش بروم، اما صبح روز سخنرانی پیامکی رسید مبنی بر لغو سخنرانی او از طرف مقامات مربوطه، بدون هیچ توضیحی. چندان هم البته نیازی به توضیح نبود. زونار یکی از جنجالی‌ترین کاریکاتوریست‌های مالزی و مغضوب دولت وقت است.

سالهاست که کاریکاتورهای زونار در مطبوعات مالزی منتشر نمی‌شوند. فقط در معدودی رسانه‌های آنلاین، وب‌سایت خودش و سپس به صورت کتاب منتشر می‌شوند. فروش کتابها در کتاب فروشی‌ها مجاز نیست اما از طریق اینترنت فروخته می‌شوند. وقتی یکی از جنجالی‌ترین مجموعه کاریکاتورهای او به نام "کارتونوفوبیا" را آنلاین سفارش دادم، فروشنده اینترنتی پس از مدتی پیغام داد که تمام نسخه‌های آن بفروش رفته‌اند و خواست تا کتاب دیگری از زونار را انتخاب کنم.

این همان کتابی بود که زونار می‌گوید چند ساعت پیش از آغاز فروش آن، در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۰، ماموران امنیتی به دفتر او هجوم آوردند و ضمن توقیف کتابها، خودش را هم بردند و یک روز در بازداشت نگه داشتند.

Image caption طرح جلد مجموعه کاریکاتورهای زونار با نام کارتونوفوبیا (کاریکاتور هراسی). زونار با رنگ و قلم به دنبال نخست وزیر و همسرش است

زونار که یک فعال سیاسی مخالف دولت وقت و حزب حاکم هم هست معتقد است کاریکاتور سیاسی باید طوری باشد که دولت و مقامات سیاسی آن را خوش نداشته باشند «اگر مضمون سیاسی داشته باشد ولی طوری باشد که آن را بپسندند دیگر کاریکاتور سیاسی "واقعی" نیست.» با همین تعریف است که او تعداد کاریکاتوریست‌های واقعی در مالزی را چندان زیاد نمی‌داند.

زولفیکلی انور حق یک تکنیسین آزمایشگاه بود که به صورت تفننی کاریکاتورهایی می‌کشید. از دوازده سالگی کارهایش در بعضی نشریات نوجوانان چاپ می‌شد. اما پس از آنکه از اواسط دهه هشتاد، یعنی همان موقعی که مالزی تحت نخست‌وزیری ماهاتیر محمد در مسیر توسعه قرار گرفت، کاریکاتورهای سیاسی‌اش مورد استقبال قرار گرفت او اندک اندک به یک کاریکاتوریست سیاسی تمام وقت و مشهور تبدیل شد. خودش آزادی دوران دکتر ماهاتیر را بهتر از جانشینانش می‌داند و می‌گوید ماهاتیر کاریکاتور را دوست داشت و کاریکاتوریستها هم او را می‌پسندیدند. با خنده می‌گوید «خب البته پیش از هر چیز به خاطر اینکه چهره‌اش جان می‌دهد برای کاریکاتور کشیدن!» و جدی‌تر ادامه می‌دهد «گذشته از اینکه او روادارتر بود، واقعا هم سوژه خوبی برای کاریکاتور بود. می‌دانید؛ مساله چهره نیست، مساله شخصیت قوی داشتن یک سیاستمدار و خصوصیات کاریزماتیکش است. آدمی که از نظر شخصیت سیاسی قوی است و محبوبیت ویژه هم دارد قطعا سوژه بهتری‌ست برای طنز و کاریکاتور.» او البته معتقد است که فساد اداری و سیاسی از اواخر دوره نخست وزیری ماهاتیر محمد بود که رو به ازدیاد گذاشت و بعدا نیز ادامه یافت.

Image caption نخست وزیر مالزی و همسر بانفوذش از سوژه‌های مورد علاقه زونار هستند

مشکلات او در دوره انور ابراهیم به اوج رسید. در سال ۱۹۹۸ دستگیر شد و بعدها ماجراهایی تمام ناشدنی با دولت‌های وقت داشت. البته در سال ۲۰۱۰ این او بود که از دولت مالزی به جرم نقض آزادی بیان و قانون اساسی به دادگاه شکایت برد. دعوایی حقوقی که خود می‌گوید هیچ امیدی به پیروزی در آن ندارد اما امیدوار است توجه رسانه‌ها و افکار عمومی را به این مساله جلب کند.

«مردم دنبال اصلاحاتند. از زمان استقلال مالزی، ۵۶ سال است که دولت در دست یک حزب، حزب حاکم UMNO بوده است. شغل من این است که با مردم باشم. ما با این انحصار مخالفیم. ما با این فساد عمیق مخالفیم. ما می‌خواهیم دولت و رژیم را عوض کنیم.»

بعضی از منتقدانش می‌گویند او همیشه ساز مخالف می‌زند و متهم است که خودش هم نمی‌داند چه می‌خواهد؛ از او می‌پرسم دنبال چیست؟ یک حکومت اسلامی؟ پاسخی که می‌دهد حرفی‌ست که این روزها از بسیاری از مسلمانان مالزی شنیده می‌شود «بله. یک حکومت اسلامی. مگر چه اشکالی دارد؟ مگر اسلام چه می‌گوید؟ اسلام می‌گوید فساد نباید باشد. اگر یک حکومتی خوب باشد و صادقانه با فساد مبارزه کند حکومت اسلامی است.»

یادآوری می‌کنم که این حرف مشابه عقیده بسیاری از انقلابیون ایران در سال ۱۹۷۹ است و نظرش را درباره حکومت اسلامی ایران می‌پرسم. پاسخ می‌دهد که منظورش یک حکومت واقعا اسلامی است نه حکومتی که فقط این نام را برچسب خود ساخته است. می‌گوید از نظر او حکومت ظاهرا سکولار ترکیه اسلامی‌تر از حکومت ظاهرا اسلامی ایران است.

وقتی حرف می‌رسد به نزدیک به ۳۵ درصد جمعیت غیرمسلمان مالزی، که بیشتر آنها چینی‌تباران و هندی‌تباران مالزیایی هستند؛ می‌گوید «من مطمئن هستم اگر اسلام واقعی و پیامبر اسلام درست معرفی شوند در این صورت حتی غیر مسلمانها هم از حکومت اسلامی حمایت می‌کنند. حکومت نمی‌گذارد این بحثها آزادانه در رسانه‌های مالزی مطرح شوند. مردم اگر بدانند خلیفه عمر یا خلیفه علی چگونه حکومت می‌کردند عاشق حکومت اسلامی می‌شوند. اسلام حقوق همه را به رسمیت می‌شناسد.»

Image caption یکی از کاریکاتورهای جنجالی زونار درباره تبلیغات عظیم دولت مالزی درباره شعار "1 Malaysia" که بر وحدت همه نژادها در مالزی تاکید دارد. زونار ریشه‌های این شعار را در نژادپرستی می‌داند. مساله اقوام و نژادهای مختلف، از موضوعات بسیار حساسیت برانگیز در مالزی هستند

با این‌حال خود او متهم است به اظهارات نژادپرستانه. پس از گفتگو از او می‌پرسم آیا تایید می‌کنید که یکبار در مراسمی در سال ۲۰۱۲، چینی‌تبارها و هندی‌تبارهایی که مخالف حزب او یا پشتیبان حزب حاکم هستند را "لعنتی" و یک مشت "آشغال" خوانده است؟

می‌گوید مطمئن نیست و بنابراین تایید نمی‌کند که دقیقا چنین تعبیراتی را بکار برده باشد. «اینها زیاد مهم نیست. مساله اصلی فساد است. دولت ارتش و پلیس مشکلات بزرگ هستند. باید اول اینها پاک شوند.»

زونار دوره نخست وزیری نجیب رزاق را مشکل‌ترین دوران برای طنز سیاسی می‌داند. هفت کتابش تا بحال توقیف شده اند؛ البته به همان معنی که نمی‌تواند در بازار رسمی عرضه شوند اما از طریق اینترنت فروخته و برای خریداران ارسال می‌شوند. مطبوعات مالزی هم که به گفته او تحت نفوذ دولت هستند کارهایش را چاپ نمی‌کنند. اما زونار می‌گوید با تمام این فشارها ترجیح می‌دهد آزاد باشد و عقاید خودش را به تصویر درآورد. وقتی از او در مورد مشکل اصلی تقریبا تمام طنزپردازانی که با توقیف و تحریم آثارشان مواجهند، یعنی مسائل مالی و امرار معاش می‌پرسم می‌گوید « تا به حال ضررهای مالی زیادی به من زده‌اند اما وقتی وارد این عرصه شدی باید خودت را آماده کنی که از جیب هم مایه بگذاری. اگر لازم شد ماشینت را بفروشی، خانه‌ات را بفروشی و کار کنی. من خودم را برای بدتر از اینها هم آماده کرده‌ام.»

Image caption شوخی زونار با لوگوی حزب اسلامی حاکم UNMO (سمت چپ)

با این حال دفتر زونار چندان نشانی از فروش خانه و ماشین ندارد. دو دستیار تمام وقت دارد که به او در تصویرسازی و آماده سازی کارهایش کمک می‌کنند. ضمنا برای برگزاری اولین نمایشگاهش در مالزی آماده می‌شود. بعضی کارهای نمایشگاهی برای فروش هستند. خودش می‌گوید اسپانسرهایی هم دارد. کسانی که کار و عقیده او را دوست دارند و بدون اینکه عقیده‌شان را به او تحمیل کنند به او کمک مالی می‌کنند. «اگر گرفتن کمک مالی به استقلال شما لطمه نزند هیچ اشکالی ندارد. البته من از کسی چیزی نخواستم، آنها خودشان حمایت می‌کنند. با این حال پارسال آقای نجیب می‌خواست جایزه‌ای ده هزار رینگتی (حدود ۳۳۰۰ دلار) به من بدهد اما من قبول نکردم. چون می‌دانم در پس این جور کمکها و جایزه‌ها خواسته‌هایی نهفته است.»

زونار در کاریکاتورهایش لحن تند و مستقیمی دارد و عموما در کنار نخست وزیر، همسرش و البته حزب حاکم را به طنز می‌کشد. بیشترین کارهای او در وب‌سایت مالیسیا کینی (مالزی امروز) با گرایش اپوزوسیون سیاسی مالزی، و نیز وب‌سایت شخصی‌اش منتشر می‌شوند. او اکنون در شرکت خصوصی‌اش، در کنار سایر کارها، به آموزش کاریکاتور سیاسی به جوانان مستعد می‌پردازد. احیات، جوان ۲۵ ساله‌ای از هنرآموزان وی توضیح می‌دهد که چگونه زونار توجه خاصی به آگاهی سیاسی برای کاریکاتور مطبوعاتی دارد «او به ما یاد داد که برای به طنز کشیدن یک مشکل دنبال ریشه ها برویم و ببینم چرا آن مشکل وجود دارد. مثلا بهای آب مصرفی در مالزی بالاست. وقتی این مساله را ریشه‌یابی کنیم می‌بینیم دولت باعث شده منابع آب به صورت منوپولی (انحصار) درآیند و وقتی رقابت نباشد تعیین قیمت هم عادلانه نخواهد بود. با این دید و نگاه می‌شود راجع به همین مساله هم کاریکاتوری سیاسی و آگاهی بخش کشید.»

زونار بیشتر مخاطبان خود را از طریق اینترنت دارد، اما تلاش می کند که آگاهی‌بخشی از طریق این هنر انتقادی را که در مالزی نوپا محسوب می‌شود حتی تا مناطق روستایی بکشاند، چه از طریق آموزش و چه از طریق فرستادن کاریکاتورهای سیاسی خود و هنرجویانش به مناطق دورافتاده.

از او می‌پرسم آیا از وضعیت همکارانش در ایران خبر دارد؟

«بله. می‌دانم که وضع در کشورهایی مثل ایران و چین بدتر از اینجاست. اما شما کاریکاتوریستهای خوبی دارید که با تمام سختی‌ها به کارشان ادامه می‌دهند. کلا فکر می‌کنم دو راه بیشتر پیش رو نیست: امید و ناامیدی. ما راه اول را انتخاب کرده‌ایم.»

بازنشر تمامی کاریکاتورها با اجازه صاحب اثر و به نقل از وب‌سایت شخصی زونار www.zunar.my و نیز مالیسیا کینی http://www.malaysiakini.com/ – عکس از نگارنده