عروسک‌های خاموش؛ راوی کشتار خمرهای سرخ

کشتار چند صد هزار نفری خمرهای سرخ در کامبوج بارها دستمایه فیلم های مستند و داستانی بوده است.

اما این بار ریتی پان، فیلمساز کامبوجی مقیم فرانسه روایت شخصی خود ازین ماجرا را در فیلم "تصاویر گمشده" که در جشنواره لندن به نمایش درآمد به گونه ای مستند/داستانی برای تماشاچیان روایت کرد.

کارگردان با قرار دادن خانواده خود که همه آنها در اردوگاه های کار اجباری جان باخته اند، در مرکز روایت کلان کشتار خمرهای سرخ آن را برای مخاطب بدل به یک قصه ملموس می کند.

خانواده ای که از پنوم پن، پایتخت کامبوج مجبور به کوچ اجباری به اردوگاه ها می شوند و در آنجا همه اعضای خانواده به جز راوی/ کارگردان از بین می روند.

تمهید دیگر ریتی پان استفاده خلاقانه از عروسک های گلی بی تحرکی است، که گویی حکایت آدمهایی مسخ شده در برابر قدرت مطلق شر در این رویداد اواخر قرن بیستمی است.

یکی از تکان دهنده ترین صحنه های فیلم "تصاویر گمشده" صحنه ای است که بارها و بارها بر روی یکی از شخصیت های عروسکی فیلم خاک ریخته می شود. انگار او را بارها در جلوی چشم مخاطب زنده به گور می کنند یا تصویری ذهنی است که کارگردان در ذهن خود سالیان متمادی مرور کرده است.

در تصاویر مستند فیلم، پنوم پن تا پیش از برقراری رژیم کمونیستی شهری پر از جنبش و جوش و شادی و موسیقی است. اما در نماهایی که چهار سال بعد این شهر را نشان می دهد، شهر خاموش و خالی از حضور مردم است.

نماهایی از فیلم که آدم ها را در اردوگاه های کار اجباری هم چون زنجیره های انسانی خاموش و مغلوب قدرت مستقر نشان می دهد، به روشنی مردمی را نشان می دهد که از فردیت تهی و به یک جمع بی نام و نشان تبدیل شده اند.

در این نماها مردم شهرنشین برای برقراری آرمان شهر خیالی که برادر شماره یک، پل پوت، و دیگر اعضای ارشد خمر سرخ در پی ساختن آن هستند، شبانه روز کار می کنند و برای زنده ماندن تنها روزی پنجاه گرم برنج برای پنج نفر، بعد هفت نفر و سپس یازده نفر تحویل می گیرند.

در این میان، جادوی تصاویر ثبت شده از آن دوران هم به کمک بازسازی و یادآوری تاریخ می آید، تصاویر فیلمبرداری شده از از مردم عادی غوطه در کار اجباری و فقر و فلاکت در کنار مراسم تبلیغاتی خمرها و شادی آن ها از حضور پل پوت و دیگر اعضای ارشد خمرها.

فیلمبردار این تصاویر، بعدها در تسویه های درونی خمرها کشته می شود اما نگاتیوهایش باقی می ماند تا شاهدی بر تاریخ و زندگی های ویران شده اما فراموش نشده باشد.

نکته قابل توجه دیگر فیلم "تصاویر گم شده" استفاده نکردن کارگردان از تصاویر قتل عام ها یا اسکلت های کشته شدگان کامبوجی ها است که بارها و بارها در گزارش های تصویری این ماجرا نشان داده شده‌اند.

او با فاصله گیری هوشمندانه از تکرار کپی وار حادثه و تبدیل آن به روایت شخصی سعی می کند که از این رخداد، آشنایی زدایی کند.

ریتی پان که پیش از این نیز فیلم هایی درباره جنایت های خمرهای سرخ در کامبوج ساخته بود، در این فیلم، روایت هنرمندانه ای ارائه می دهد که تکیه آن فقط بر مضمون فیلم نیست.

فیلم تصاویر گمشده جایزه بهترین فیلم بخش "نوعی نگاه" جشنواره کن ۲۰۱۳ و بهترین فیلم بخش آسیای جشنواره پوسان را به دست آورده است.

مطالب مرتبط