دکتر هو پنجاه ساله شد؛ ردپای دنیای واقعی در قصه‌های دکتر

وقتی که دکتر هو در ساعت ۱۷:۱۵ (به وقت گرینویچ) روز ۲۳ نوامبر سال ۱۹۶۳ متولد شد، همه‌ خبرها تحت تاثیر ترور رییس‌جمهور آمریکا، جان اف کندی، در روز قبلش بود؛ همان‌روزی که سی‌اس لوییس (نویسنده‌ مجموعه‌ نارنیا) و آلدوس هاکسلی (نویسنده‌ دنیای قشنگ نو) هم در آن از دنیا رفتند.

هرچند شروع ماجراهای دکتر هو، که با ورود دکتر به "تاردیس" (ماشین زمان و مکانش) آغاز می‌شود، یادآور ورود بچه‌ها از داخل یک کمد به دنیای فانتزی نارنیا در "شیر، کمد و جادوگر" است؛ دنیای پرتلاطم دهه‌های پیش از شروع سریال، در شکل‌گیری قسمتهای ابتدایی دکتر هو نقش پررنگ‌تری دارند.

گریم برک، یکی از نویسندگان کتاب "۵۰ سالگی کی؟ ۵۰ قسمت دکتر هو که باید پیش از مرگ دید" می‌گوید: "دکتر هو بخشی از دوران بعد از جنگ است. نویسندگان علمی‌تخیلی‌نویس بعد از پایان جنگ، مانند برایان آلدیس (نویسنده‌ داستانی کوتاهی که فیلم هوش‌مصنوعی از آن اقتباس شده است) و جان ویندم (نویسنده‌ دهکده‌ نفرین‌شدگان) و تا حدی سی‌اس‌لوییس، بر محتوای علمی‌تخیلی دکتر هو تأثیر گذاشته‌اند. داستانهای ابتدایی مانند "دالک‌"ها را کسانی نوشته‌اند که در دوران جنگ و هراس از نازی‌ها بزرگ شده‌اند."

در اولین قسمت سریال، "کودک فرازمینی"، دکتر و همراهانش به عصر حجر سفر می‌کنند و به مردم قبیله‌ای برمی‌خورند که آتش درست کردن را از یاد برده‌اند.

برک می‌گوید: "در حالی که بحث در مورد فواید آتش در جریان است، بعضی از اعضای قبیله آن را به عنوان یک تهدید ارزیابی می‌کنند. با توجه به این‌که این داستان یک‌سال بعد از بحران موشکی کوبا در سال ۱۹۶۲ نوشته شده، به راحتی می‌توان پی‌برد که در آن از آتش، فن‌آوری‌ای با فواید بسیار که از آن به عنوان سلاح کشتار جمعی نیز می‌توان استفاده کرد، به عنوان استعاره‌ای برای فن‌آوری هسته‌ای استفاده شده است."

در داستان بعدی، "دالک‌"ها، مشهورترین دشمنان دکتر هو، برای اولین بار به نمایش درمی‌آیند. تاردیس در سیاره‌ "اسکارو" فرود می‌آید، جایی که دو نژاد دالک‌ها، موجودات جهش‌یافته‌ای که در پوشش فلزی زندگی می‌کنند، و"ثال"های صلح‌طلب به‌تازگی از یک جنگ نوترونی جان سالم به‌دربرده‌اند. در حالی که تنها ۲۰ سال از پایان جنگ جهانی دوم گذشته است، رمزگشایی از تمثیل جنگ‌هسته‌ای، برای منتقدانی که شباهتهای نازیها و دالک‌ها را فهرست کرده‌اند، چندان دشوار نبوده است.

گراهام ساندرز عضو هیات علمی دانشکده‌ فیلم، تئاتر و تلویزیون دانشگاه ردینگ می‌گوید: "نشانه‌های جنگ سرد و جنگ‌جهانی‌دوم در اولین حضور دالک‌ها آشکار است. هرچند شباهت دالک‌ها و نازیها تبدیل به کلیشه شده است؛ توجه به این نکته که همه‌ دالک‌ها یکسان فکر می‌کنند، شباهت آن‌ها را به کمونیست‌ها نیز نشان می‌دهد. دالک‌ها هم‌زمان تمثیلی از جنگ‌جهانی‌ دوم و خطر کمونیسم هستند."

Image caption کالین بیکر در نقش دکتر ششم در "انتقام در واروس"

تاثیر جنگ‌جهانی‌دوم در دومین داستان دالک‌ها، "اشغال زمین توسط دالک‌ها" واضح‌تر است. داستان این قسمت که در سال ۱۹۶۴ تولید شده است، در قرن ۲۲ام می‌گذرد. مارک کمبل نویسنده‌ "راهنمای جامع دکتر هو" می‌گوید: "این داستان سرنوشت ما را در صورتی که آلمان فاتح شده بود به تصویر می‌کشد. علی‌رغم اینکه این داستان در آینده می‌گذرد، فضاها و لباس‌ها شبیه انگلستان دهه‌های ۴۰ و ۵۰ است. پارچه‌های تبلیغاتی همه‌جا دیده می‌شوند و دالک‌ها به یکدیگر سلام نازی می‌دهند. این چیزها باید برای کسانی که در جنگ حاضر بوده‌اند، بسیار آشنا بوده باشد."

وقتی که تری نیشن تاریخ باستانی سیاره اسکارو را در "خلقت دالک‌ها" (تولید ۱۹۷۵)، دوباره به تصویر کشید، ارجاعات به نازیها بسیار واضح‌تر شده بود. دوروس دانشمندی است که در صدد خلق یک نژاد برتر است در حالی همراهان نظامی‌اش، هدفی جز محو "ثال"ها از روی سیاره ندارند. به قول دکتر ساندرز وقتی دوروس در مخفیگاهش در مورد برتری نژادی یاوه می‌سراید، انگار "هیتلر در پناهگاهش شاخ‌و‌شانه می‌کشد."

کامپیوترها از کنترل خارج می‌شوند

همان‌طور که بخشی از داستان "ناقوس‌های سن‌جان" که در سال ۲۰۱۳ ساخته شده است، در شارد، تازه‌ترین آسمان‌خراش لندن، می‌گذرد؛ در سال ۱۹۶۶ گذار دکتر هو (با بازی ویلیام هافتل) به برج اداره‌ پست می‌افتد. این برج که بعدا به برج بی‌تی تغییر نام داد، یک‌سال پیش از پخش این قسمت ساخته شده بود. "ووتان"، ابرکامپیوتری که به قصد تسخیر دنیا ارتشی از ماشینهای متحرک مسلح هوشمند می‌سازد، در این برج قرار داشت.

این داستان، به بحثهای جاری در مورد پیشرفتهای تکنولوژیک می‌پردازد. ساندرز می‌گوید: "به نظر من، هرگاه دکتر هو سراغ موضوعاتی می‌رود که در پس‌زمینه‌ جامعه جریان دارند، جذاب‌تر می‌شود. "ماشینهای جنگی" درمورد کامپیوترهایی است که از کنترل خارج می‌شوند و این ماشینها را می‌سازند، درست شبیه نابودگر (ترمیناتور)، سالها پیش از این‌که این فیلم ساخته شود.".

ساندرز ادامه می‌دهد: "دکترهای اولیه همیشه نسبت به کامپیوترها بدبین بودند. در "جنگجوهای یخی" ساخته‌ی ۱۹۶۷، دکتر همه‌ محاسبات را خودش انجام می‌دهد زیرا به کامپیوترها اعتماد ندارد. اما دکترهای جدید، رابطه‌ بهتری با کامپیوترها دارند که نشانه‌ تغییر زمانه است. در قسمتهای پیش از دهه‌ی ۱۹۷۰، کامپیوترها موجودات عظیم بی‌شکل و معمولا بدخواهی با نوارهای چرخان هستند."

دکتر کیت پدلر، مشاور علمی غیررسمی سریال، ایده‌پرداز "ماشینهای جنگی" بود. ایده‌ای که بسطش به ابداع آدم‌مصنوعی (سایبرمن)‌ها انجامید. سایبرمن‌ها، محبوب‌ترین شخصیت‌های منفی سریال بعد از دالک‌ها، انسان‌هایی اند که اعضای بدنشان را با اندامهای مصنوعی عوض کرده‌اند و برای اولین بار در سال ۱۹۶۶ و در آخرین داستانی که ویلیام هارتنل نقش دکتر را بازی کرد، به نمایش درآمدند.

گریم بویک می‌گوید: "در آن زمان تکنولوژی پیوند اعضا در حال پیشرفت بود و به نظر کیت پدلر، قدم منطقی بعدی اندامهای مصنوعی بود. در نتیجه سایبرمن‌ها در‌واقع واکنشی به ایده‌ اندامهای مصنوعی بودند. اندکی بیش از یک‌سال بعد از پخش این قسمت، در دسامبر ۱۹۶۷، دکتر کریستین بارنارد اولین عمل پیوند قلب را در آفریقای جنوبی انجام داد."

موجودات بیگانه و "اتحادیه‌ اقتصادی اروپا"

Image caption دکتر هو (با بازی تام بیکر) در قسمت "خلقت دالک‌ها" با دوروس ملاقات می‌کند

در اوایل دهه‌ ۷۰، وقایعی مانند بحران انرژی (هنگامی که تولیدکنندگان، صادرات نفت را به کشورهای غربی متوقف کردند)، ملاحظات زیست‌محیطی، کشمکش‌ها با اتحادیه‌های کارگری و تروریسم، در داستانهای دکتر هو بازتاب داشتند. در دومین داستانی که جان پرتوی در نقش دکتر هو بازی کرد ("سیلورین‌ها" ساخته شده در ۱۹۷۰)، اعضای یک گونه‌ خزنده در اثر آزمایشهایی که روی یک نیروگاه هسته‌ای زیرزمینی در حال انجام است، از خواب زمستانی برمی‌خیزند. در همان‌سال، در داستان "دوزخ"، انتشار یک گاز براثر مته‌زنی صنعتی، مردم را به موجوداتی گرگینه‌مانند تبدیل می‌کند.

"نفرین پلادون" که در سال ۱۹۷۲ ساخته شده است، تمثیلی از یکی از مهمترین وقایع سیاسی آن زمان است. دکتر هو (با بازی پرتوی) و همراهش جو گرانت، در زمانی پا به سیاره‌ پلادون می‌گذارند که شاه پلادون خواستار ملحق شدن این سیاره به فدراسیون کهکشانی است ولی روحانی ارشد سیاره، به خاطر آن‌که سیاره استقلالش را از دست خواهد داد، با این تصمیم مخالف است. درآن‌زمان، ادوارد هیث، نخست‌وزیر بریتانیا، در حال مذاکره برای پیوستن بریتانیا به "اتحادیه‌ی اقتصادی اروپا" بود.

هرچند این تمثیل برای بزرگ‌سالان واضح بود، بیشتر بچه‌ها متوجه آن نشدند. مارک کمبل می‌گوید: "این قسمت در‌واقع یک داستان کارآگاهی مدل آگاتا کریستی است و اگر همه‌ بخشهای مربوط به ملحق شدن به فدراسیون را از آن حذف کنید، همچنان یک داستان جذاب با تعداد زیادی هیولا خواهید داشت."

وقتی که در سال ۱۹۷۴ دکتر هو در قسمت "هیولای پلادون" به این سیاره بازمی‌گردد، ماجراها تحت تاثیر اعتصاب معدنچی‌های بریتانیایی درآن‌زمان است. میانه‌روها و تندروهای گروه معدنچی‌های پلادون، کنایه‌ای از شکاف داخل کادر رهبری "اتحادیه‌ی ملی معدنچیان" است. ملاحظات زیست‌محیطی و ظهور گروه‌هایی مانند "دوست‌داران زمین" در همین دوره، الهام‌بخش داستان "مرگ سبز" (ساخته شده در سال ۱۹۷۳) بوده‌اند که در آن پس‌ماند صنعتی تولیدشده توسط کارخانه‌های مواد شیمیایی، باعث تولید کرم‌های عظیم‌الجثه شده است.

Image caption در "نفرین پلادون" به ملحق شدن بریتانیا به "اتحادیه‌ اقتصادی اروپا" ارجاع داده شده است

به عقیده‌ دکتر ساندرز ردپای وقایع ایرلندشمالی در داستانهایی مانند "روز دالک‌ها" (ساخته شده در سال ۱۹۷۲) که در آن یک گروه تروریستی از آینده می‌آیند و "اشغال دایناسورها" (ساخته شده در سال ۱۹۷۴) که در آن دسته‌های مسلح در خیابان حاضرند، دیده می‌شود. چنین تصاویری در برنامه‌‌های خبری آن‌زمان به وفور دیده می‌شد.

نوارهای ویدیویی خشونت‌آمیز

یک دهه‌ بعد، قسمت "انتقام در واروس" با بازی کالین بیکر در نقش دکتر، تنها اندکی بعد از تصویب قانون فیلم‌های ویدیویی در سال ۱۹۸۴ پخش شد. این قانون تحت‌تاثیر التهاب رسانه‌ای پیرامون فراگیری مجموعه‌ای از نوارهای ویدیویی که حاوی تصاویر خشونت‌آمیز بودند، تصویب شد. در این قسمت، تماشای تصاویر شکنجه در ملا عام، ابزار سرگرمی مردم فقیر سیاره‌ واروس است.

به عقیده‌ مارک کمبل این قسمت یک قسمت "دردسرساز" است. چرا که هرچند درآن تماشای خشونت روی پرده به عنوان یک تفریح به سخره کشیده می‌شود، مزه‌پرانی دکتر بعد از مشاهده‌ جان‌دادن یک نگهبان در یک حوضچه‌ اسید، نقض غرض است. او اضافه می‌کند: "به نظر من این داستان بیشتر در مورد قدرت تلویزیون است تا آن مجموعه‌ی نوارهای ویدیویی خشن."

راسل تی دیویس، از زمان شروع دوره‌ جدید دکتر هو در سال ۲۰۰۵ تا سال ۲۰۱۰، مغز متفکر سریال بود. در این دوره، ارجاعات سیاسی متوقف نشدند.

Image caption سایبرمن‌ها برای اولین بار در "سیاره‌ی دهم" به نمایش درآمدند

در قسمت "جنگ جهانی سوم" وقتی که موجودات فضایی‌ای به نام "سیلتین"، دفتر کار نخست‌وزیر بریتانیا (شماره‌ی ۱۰ خیابان داونینگ) را اشغال کرده‌اند، به سلاح‌های کشتار جمعی‌ای که ظرف ۴۵ ثانیه فعال می‌شوند، اشاره می‌شود. کمپل با ارجاع به پرونده‌ بدنام سپتامبر ۲۰۰۲ که در آن ادعا شده بود عراق توانایی فعال کردن سلاح‌های کشتار جمعی را در مدت ۴۵ ثانیه دارد، می‌گوید: "به سادگی می‌توان متوجه شد که این اشاره‌ای به جنگ عراق است."

در اولین قسمتی که دیوید تننت نقش دکتر هو را بازی کرد ("اشغال در روز کریسمس") صحنه‌ای وجود دارد که تصمیم نخست‌وزیر سابق بریتانیا، مارگارت تاچر، برای غرق کردن ناو ژنرال بلگرانو در زمان جنگ فالکلند در سال ۱۹۸۲ را یادآوری می‌کند. نخست‌وزیر تخیلی بریتانیا، علی‌رغم مخالفت دکتر، تصمیم به نابود کردن سفینه‌ درحال عقب‌نشینی گروهی از موجودات فضایی می‌گیرد.

گریم برک معتقد است در دوره‌ دکتر یازدهم (با بازی مت اسمیت) که در آن استیون موفات برنامه‌ریز اصلی است، ارجاعات واضح سیاسی کمتری دیده است. او می‌گوید: "شخصیت استیون موفات با راسل تی دیویس، که یک نویسنده‌ با علایق سیاسی است، بسیار متفاوت است. موفات بیشتر علاقمند است که چیزی را از دنیای واقعی بگیرد و به شکل ترسناک یا جادویی نمایش دهد."

"روز دکتر" در ساعت ۱۹:۵۰ (به وقت گرینویچ) شنبه ۲۳ نوامبر از شبکه‌ی ۱ بی‌بی‌سی بریتانیا پخش می شود.

صفحه فیسبوک دکترهو در تلویزیون بی بی سی فارسی را اینجا دنبال کنید.

مطالب مرتبط