هیئت تازه خرید کتاب ارشاد؛ آیا توازن و شفافیت به بخش کتاب راه می یابد؟

Image caption انتخاب شدن کامران فانی به عنوان عضو هیئت خرید کتاب با اعتراض منتقدان وزارت ارشاد روبه رو شده است

۲۸ دسامبر، برابر با هفتم دی، عباس صالحی، معاون فرهنگی وزیر ارشاد در بخشی از گفت وگوی تفضیلی خود با روزنامه ایران، شفافیت عملکردی را از جمله سیاست های اصلی این معاونت خواند که "از این طریق هم اقدامات معاونت فرهنگی به طور شفاف در برابر اهالی کتاب قرارمی گیرد و هم می توانیم از نظرات و نقدهای اهالی کتاب بهره بگیریم."

او انتخاب و معرفی هیئت خرید کتاب را در راستای همین سیاست مورد اشاره قرار داد.

۱۸ آذرماه سال جاری، آقای صالحی ۸ عضو هیئت انتخاب و خرید کتاب را معرفی و به مدت دو سال منصوب کرد.

از میان این جمع سه تن کسوت روحانی بر تن دارند؛ محمدعلی مهدوی راد، قرآن پژوه و از چهره های شناخته شده حوزه نشر کتاب های دینی که در دوره اصلاحات نیز از جمله مشاوران اصلی وزارت ارشاد و معاونت فرهنگی بود و محمدکاظم شمس و حمیدرضا ارباب سلیمان.

در میان بقیه اعضا، کامران فانی در حوزه کتاب از همه شناخته شده تر است. او مترجم و کتابداری نامبردار است. اشراف او به کتاب های حوزه علوم انسانی به اندازه ای است که مشاور برخی از ناشران شاخص بخش خصوصی است و در دوره اصلاحات از جمله مشاوران وزارت به شمار می رفت. او اما در خرداد ماه سال ۸۶ و در دوره وزارت حسین صفار هرندی، مورد غضب قرار گرفت؛ هنگامی که قرار بود در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی مجلسی برای نکوداشتش برگزار شود، دو روز مانده مجلس یاد شده منتفی شد. بعدها او را به بهایی بودن منتسب کردند. نکته ای که هم او آن را رد کرد و هم دوست و همکارش، بهاء الدین خرمشاهی آن را نسبتی دروغ و سخنی لغو خواند. انتصاب او در دور تازه خرید کتاب نیز اسباب برخی اعتراضات منتقدان وزارت ارشاد شد.

علی اصغر محمد خانی، دانش آموخته ادبیات، نیز دیگر چهره شناخته شده در این هیئت است که در دوره وزارت احمد مسجد جامعی سردبیر فصلنامه کتاب ماه ادبیات و فلسفه بود،اما با حضور حسین صفار هرندی در وزارت ارشاد، از این سمت اخراج شد. او در همان سال به شهر کتاب رفت و معاونت فرهنگی این نهاد را بر عهده گرفت و بانی برگزاری صدها جلسه نقد و بررسی کتاب و کلاس های آموزشی در حوزه کتاب های علوم انسانی و ادبیات نو و کهن شد.

علی اوجبی دانش آموخته فلسفه و معاون فرهنگی خانه کتاب و مصطفی امیدی دبیر نخستین همایش نویسندگان ایران در سال ۹۰، و احمد کمالی نژاد، از چهره های قدیمی و سرپرست کنونی اداره کتاب نیز در این شورا حضور دارند.

از سود پول حجاج در دوره اصلاحات تا جایگزینی یارانه کاغذ

سنگ بنای خرید کتاب در وزارت ارشاد به دوره وزارت عطاالله مهاجرانی باز می گردد. او در آن دوره با بهره گیری از سود ناشی از سپرده گذاری پول حجاج بخشی از این پول را به خرید کتاب اختصاص داد. نخستین وزیر ارشاد دولت خاتمی در جلسه استیضاح خود در اردیبهشت ۷۸ که متن آن در کتاب استیضاح (انتشارات روزنامه اطلاعات-۱۳۷۹) منتشرشد، به این نکته اشاره کرده و گفته است: "به رئیس سازمان حج و زیارت گفتم محاسبه کنید که چه مقدار از این پول را تا ۵ سال آینده نیاز نداریم. ایشان یک رقم ۱۰۰میلیارد تومانی را به بنده گفتند. پس این پول را به حساب سپرده ثابت پنج‌ساله منتقل کردیم تا سود آن را بگیریم و صرف امور فرهنگی بکنیم."

از محل سود سالانه این پول رقمی بالغ بر یک و نیم میلیارد تومان به صورت ماهانه به معاونت فرهنگی داده می شد تا با اضافه کردن مبلغی دیگر از سوی ارشاد صرف خرید کتاب از ناشران شود. این سود البته در دوره آقای مسجدجامعی با تشکیل حساب برای تک تک زائران به حساب خود آنها واریز می شد و همین مسئله سبب شد تا در سال های پایانی دوره وزارت ارشاد دولت دوم آقای خاتمی، خرید کتاب با کمبود بودجه روبرو شود.

در این دوره هیئت خرید کتاب علاوه بر آنکه فهرست و تعداد خریداری شده از هر کتاب را به صورت هفتگی در نشریه کتاب هفته منتشر می کرد ،به اعتراضات و انتقادات ناشران پاسخ می داد.

در دوره وزارت ارشادی دولت احمدی نژاد اما ورق برگشت. حذف یارانه کاغذ سبب شد تا بودجه ای بالغ بر ۷۵ میلیارد تومان تحت عنوان ردیف حمایت از کتاب و مطبوعات به بدنه وزارت ارشاد تزریق شود. بخشی از این بودجه در اختیار هیئت خرید کتاب قرار گرفت. محسن پرویز، معاون فرهنگی وزیر در دولت اول احمدی نژاد اسفند ماه ۸۵ در گفت وگویی با خبرگزاری ایبنا از بودجه ۸ میلیارد تومانی برای خرید کتاب خبر داد. این بودجه به گفته آقای پرویز در سال های بعد تا بالای ۲۰ میلیارد تومان هم افزایش یافت و همین امر اسبابی را فراهم آورد تا خرید کتاب وزارت ارشاد را به ابزاری مهم در جهت فشار بر ناشران مستقل تبدیل کند.

انتقادات به خرید کتاب در همان سال نخست دولت احمدی نژاد شروع شد. اتحادیه ناشران وکتابفروشان در بهار سال ۸۵ از وزارت ارشاد خواست تا آیین نامه خرید کتاب به همراه کتاب های خریداری شده را منتشر و علاوه بر آن اعضای هیئت خرید کتاب را نیز معرفی کنند. درخواست نخست بعد از یک و نیم سال طناب کشی بین ناشران و ارشاد عملی شد و فهرست خریدها روی سایت خبرگزاری ایبنا قرار گرفت. دو درخواست دیگر اما هیچگاه انجام نشد. نه آیین نامه ای برای خرید کتاب منتشر شد و نه اسامی افرادی که از آنها به عنوان کارشناسان خرید کتاب یاد می شد.

هدف اصلی خرید کتاب کمک به ناشران بخش خصوصی و تامین بخشی از نقدینگی آنها جهت کاستن از فشار رکود حاکم بر عرصه نشر و تزریق کتاب ها به کتابخانه های عمومی کشور بود، دو هدفی که در دولت اصلاحات تا اندازه ای عملیاتی شد، اما در دوره آقای احمدی نژاد عملا به خرید کتاب از ناشران دولتی و شبه دولتی انجامید. از ناشران مستقل و منتقد سیاست های دولت احمدی نژاد کتاب های کمتری خریداری می شد. درمقابل ناشران مذهبی و حامی گفتمان مذهبی و دینی حاکم، فرصتی استثنایی به دست آوردند.

معاون فرهنگی وزیر در گفت وگوی اخیر خود با روزنامه ایران به اشاره از چنین موسساتی نام برد و گفت: "ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ھﺎی مختلفی از ﻧهادھﺎ، ﺳﺎزﻣﺎن ھﺎ و ﻣﺆﺳﺴﺎت ﺑﻮدﻧﺪ و ھﻨﻮز ھﻢ ھﺴﺘﻨﺪ ﮐﻪ ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﺗﻮﻗﻊ اﻳﺠﺎدشده، ﺑﻪ ارﺷﺎد ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻳﻜﻲ از ﻣﻨﺎﺑﻊ ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻧﯿﺎزھﺎی ﻣﺎلی ﺷﺎن ﻧﮕﺎه ﻣﻲ ﻛﺮدﻧﺪ. از ھﻤﯿﻦ رو از طﺮﻳﻖ ﺑﺨﺸﻲ از ارﺗﺒﺎطﺎتی ﻛﻪ ﺑﺎ ﻣﻌﺎوﻧﺖ داﺷﺘﻨﺪ ﺗﻼش می ﻛﺮدﻧﺪ ﺗﺎ ﻣﻨﺎﺑﻊ مالی ﻣﻮرد ﻧﯿﺎزﺷﺎن را از اﻳﻦ طﺮﻳﻖ ﺗﺄﻣﯿﻦ ﻛﻨﻨﺪ."

با فشار تحریم ها و کم شدن بودجه نهادهای فرهنگی در دو سال اخیر، هیئت خرید کتاب هم بی نصیب از این ماجرا نشد. مصوبات هیئت در جلسات تایید، اما بودجه ای برای خرید کتاب از ناشران وجود نداشت. همین امر تعهداتی را برای معاونت فرهنگی ایجاد کرد که معاون فرهنگی در نخستین نشست مطبوعاتی اش رقم آن را بالای ۶۰ میلیارد تومان اعلام کرد. سخنانی که واکنش انتقادی وزیر ارشاد دولت احمدی نژاد را به دنبال داشت.

اکنون اما با اعلام اسامی هیئت کارشناسان و رویکرد تازه ای که دولت روحانی، وزیر ارشاد و معاون فرهنگی او در پیش گرفته اند، ناشران مستقل امیدوارند کمیته خرید کتاب و سیاست های آن به جایگاه اصلی اش بازگردد. این کمیته خرید کتاب از ناشران دولتی و شبه دولتی را متوقف کند، در کنار آن نگاه یکسانی به تمامی ناشران بخش خصوصی داشته باشد و آیین نامه ای از ساز و کار انتخاب کتاب ها و تعدادشان برای خرید را اعلام عمومی کند.

فقدان عضو اتحادیه ناشران و کتابفروشان

در چند روز گذشته واکنش ها نسبت به معرفی این هئیت متفاوت بود. نبود عضوی از اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران (به عنوان مهمترین نهاد صنفی حوزه نشر) انتقاداتی را به همراه داشت.

نادر قدیانی رئیس اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران در خبری که خبرگزاری مهر در آخرین روز مردادماه از دیدار آنها با وزیر ارشاد انعکاس داد، خواستار آن شده بود "تا نماینده‌ای از اتحادیه ناشران وکتابفروشان تهران در هئیت خرید کتاب حضور داشته باشد." پیشنهادی که مورد توجه قرار نگرفت و با سابقه ترین تشکل صنفی حوزه نشر در این هئیت نماینده ای ندارد. این در حالی است که در دوره وزارت ارشادی عطاء الله مهاجرانی و احمد مسجدجامعی، جعفر همایی، مدیر نشر نی، در این هیئت حضور داشت. اتحادیه ناشران اگر چه در هئیت خرید کتاب نماینده ای ندارد، اما رئیس آن در هئیت رسیدگی به تخلفات ناشران که به تازگی و با دستور معاون فرهنگی شکل گرفته، عضو هست وحضور دارد.

برخی دیگر از انتقادها به رویکرد غیر ادبیاتی کلیت کارشناسان و سیطره بخش دینی و مذهبی در این هیئت بازمی گردد.

علی اصغر محمدخانی یکی از اعضای این هیئت در گفت وگویی با ایسنا به بخشی از این انتقادها پاسخ داد و گفت: "اعضای این گروه باید کتاب‌شناس باشند و از نیاز جامعه کتابخوان آگاه باشند و نیازسنجی کنند که چه کتابی مناسب چه منطقه‌ای است. این ویژگی مهمی است که اعضای این هیئت دارا هستند و در انتخاب آثار می‌توانند به آنها کمک کنند."