ارکستر سمفونیک تهران و رپرتوار مشکلات؛ روحانی چه خواهد کرد؟

سخنان کامبیز روشن روان به عنوان نماینده صنف موسیقی در تعطیلی ارکستر سمفونیک و ارکستر ملی و اشاره مصداقی رئیس جمهور ایران در همین دیدار با هنرمندان داغی را تازه کرد. داغ تعطیلی باسابقه ترین و بزرگترین ارکستر تاریخ موسیقی ایران؛ ارکستر سمفونیک تهران که به گفته کامبیز روشن روان بی وجود این ارکستر حتی سرود جمهوری اسلامی ایران را نیز باید غیرزنده شنید.

آبان ماه سال گذشته بود که خبرگزاری مهر به نقل از یک عضو قدیمی ارکسترسمفونیک تهران نوشت: "این ارکستر به دلیل عدم پرداخت دستمزد نوازنده‌ها در حالت نیمه تعطیل قرار گرفته است."

خبر اما ۲۴ ساعت دوام نیاورد. محمدرضا صفی، مدیر هنری وقت این ارکستر در گفت وگویی با خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) از تمرینات این ارکستر به رهبری نادر مرتضی‌پور خبر داد و از خبرنگاران خواست تا در تمرین جلسه آتی به سالن رودکی بیایند تا از نزدیک تمرینات ارکستر را شاهد باشند.

آن تمرینات به اجرایی مناسبتی در جشنواره موسیقی فجر انجامید که عملا آخرین اجرای این ارکستر در یک سال اخیر لقب گرفته است؛ اجرایی در آخرین روز بهمن ماه ۹۱ با آواز سالار عقیلی و رهبری نادر مرتضی‌پور.

از آن تاریخ به بعد تقریبا ارکستر سمفونیک تهران فعالیتی نداشت و فضای انتخابات و تغییرات مدیریتی در بعد از این دوره هم سبب شد تا عملا این ارکستر دچار توقف در فعالیت شود. همین مسئله و عدم پرداخت دستمزد‌ها و بلاتکلیفی نوازندگان ارکستر آنها را واداشت تا به نوشته روزنامه بهار "۳۰تیرماه در تالار رودکی تجمع کنند و نسبت به تسهیل در قراردادها و رعایت حقوق معنوی آثارشان معترض باشند."

بیشتر بخوانید: روحانی: ارکستر سمفونیک و ارکستر ملی را احیا می کنم

کمبود بودجه و نبود نگاه کلان فرهنگی

ارکستر سمفونیک تهران در تمامی سال‌های بعد از انقلاب با معضلی به نام کمبود بودجه روبرو بود. نوازندگان آن هیچگاه دستمزد مناسبی دریافت نمی‌کردند و قرارداد‌های ثابتی برای ادامه همکاری نداشتند و برای تامین معاش خود مجبور به کار در چند جای دیگر بودند.

در قبل از انقلاب اما این گونه نبود و حداقل از دهه پنجاه به بعد، امکانات مناسبی در اختیار ارکستر سمفونیک تهران قرار گرفت. در آن سال‌ها و با آمدن فرهاد مشکوه و افزایش چند برابری بودجه ارکستر و به کارگیری نزدیک به ۵۰ درصد نوازندگان ارکستر از نوازندگان حرفه ای خارجی، شرایط تغییرات کیفی گسترده‌ای کرد. مشکات با بودجه مناسبی که در اختیار داشت به کشورهای شرق اروپا می رفت و نوازندگانی ممتاز را به استخدام ارکستر در می‌آورد. امکانات رفاهی اعضای ارکستر سمفونیک در آن سال‌ها زبانزد بود. آنها سه روز در هفته تمرین و برای اجراها هم دستمزدی جداگانه دریافت می‌کردند.

امیر اشرف آریان پور که در همان دوره معاونت تالار رودکی و سرپرستی و اداره ارکستر اپرای تالار را بر عهده داشت گفته بود: "حقوق ماهیانه این افراد ۵۰۰ دلار بود که در دوره خود با احتساب دلاری هفت تومان ۳۵۰۰ تومان می شد" (روزنامه شرق، دی ماه ۹۰) که حقوقی مناسب برای یک زندگی متوسط به بالا در آن دوره به شمار می آمد.

همین نکته سبب می‌شد که نوازندگان ارکستر سمفونیک تمام وقت و انرژی خود را صرف اجرای برنامه‌های آن کنند. نگاهی به جدول برنامه‌های مختلف ارکستر سمفونیک و کر تهران در نشریات آن دوره از پرکاری آنها خبر می‌دهد.

این دستمزد در سال‌های بعد از انقلاب و با توجه به تورم بالا عملا کفاف زندگی نوازندگان را نمی‌کرد.

یکی از اعتراضات علی رهبری در نامه سرگشاده‌اش به وزیر ارشاد همین مسئله بود. او توضیح داد: "حقوقی که نوازنده‌های ارکستر سمفونیک تهران نسبت به کاری که انجام می‌دهند، می‌گیرند، چهار، پنج برابر از پول لازم برای امرار معاش‌ هم کمتر است. این در حالی است که ضمن هرگونه استفاده مناسبتی از ارکستر سمفونیک آن‌ها را تحت فشار هم قرار داده‌اند که اگر اعتراضی کنید، ارکستر را تعطیل می‌کنیم."

علی رهبری در گفت وگویی با روزنامه‌ بهار (۲۲ فروردین ۱۳۹۲) ضمن مقایسه وضعیت این ارکستر با نمونه مشابهش در کشوری همسایه و مسلمان چون ترکیه گفت: "در ترکیه نوازنده‌های ارکستر سه روز تمرین می‌کنند و روز چهارم روی صحنه می‌روند اما در ایران برای یک کنسرت، سه هفته تمرین لازم است، چون نوازنده‌ها وقت ندارند به تمرین‌ها برسند و باید کارهای دیگرشان را در آموزشگاه‌ها و استودیوهای مختلف انجام دهند."

فقدان نگاه کلان فرهنگی

به عقیده برخی کارشناسان، نگاه ابزاری به ارکستر سمفونیک و نبود نگاه کلان فرهنگی دیگر معضل ارکستر سمفونیک در سال‌های بعد از انقلاب بود. به گفته ایرج صهبایی که ۸ سالی رهبر مهمان ارکستر سمفونیک و یک سالی (۱۳۸۱) رهبر ثابت آن بود. (شرق یکم اسفند ۱۳۹۰) "رسیدن ارکستر سمفونیک به یک سطح استاندارد جهانی نیازمند یک خواست فرهنگی – سیاسی است. یعنی سیاستمداران باید تصمیم بگیرند که فرهنگ ارکستر سمفونیک باشد یا نباشد و تا این خواست فرهنگی – سیاسی نباشد، چیزی عوض نمی شود... تنها بودجه کافی، نظم و ترتیب و خواست کلان فرهنگی می تواند ما را به این سطح برساند."

این خواست البته در سال‌های بعد از انقلاب رعایت نشد.

اکنون اما به نظر می‌رسد اوضاع، حداقل در بخش بودجه اندکی تفاوت کرده باشد. علی مرادخانی که دوره مدیریت او بر موسیقی در بعد از انقلاب، پررونق‌ترین اجراها و روزهای ارکستر سمفونیک را شاهد بود، این بار در مقامی بالاتر در نشست خبری آذرماه خود در تالار وحدت به بدهی ۴۵۰ میلیون تومانی به جا مانده از دولت قبل به ارکستر سمفونیک تهران اشاره کرد و گفت: "برای اینکه ارکستر سمفونیک تهران، ارکستر ملی ایران و کر دفتر موسیقی بار دیگر فعالیت داشته باشند، به ۴ میلیارد تومان اعتبارات نیاز داریم که هزینه خرید رپرتوآر، سفارش اثر به آهنگساز و دعوت از رهبران را نیز باید جدا محاسبه کرد."

پیشی بینی می شود ارکستر سمفونیک تهران در جشنواره فجر امسال کار خود را مجددا از سر بگیرد و با بودجه ۱۳ میلیاردی که در ردیف بودجه موسیقی سال آینده دفتر موسیقی ارشاد در نظر گرفته شده، فعالیت آن استمرار یابد.

همچنان که سخنان دلگرم کننده رئیس جمهور در دیدارش با هنرمندان، تاکید مصداقی و روشنش با نام بردن از این دو ارکستر و قول راه اندازی آن، روزهای باشکوه این دو ارکستر همانند سال‌های اولیه دهه هشتاد ، نیازمند برنامه‌ریزی و امکاناتی گسترده تر است که باید منتظر ماند و مدیریت آن را نظاره کرد و دید که آیا وعده رئیس جمهور عملی می شود یا نه.