میکلوش یانچو و روایت‌های حماسی و آیینی از تاریخ معاصر مجارستان

حق نشر عکس Getty
Image caption میکلوش یانچو (۲۰۱۴-۱۹۲۱)

میکلوش یانچو، سینماگر برجسته مجارستانی و و از نامدارترین سینماگران سینمای اروپای شرقی در آخرین روز ژانویه در سن ۹۲ سالگی درگذشت.

یانچو، سینماگر فرمالیستی بود که بین فرم سینمایی آثارش و درونمایه آنها، پیوندی ناگسستنی وجود داشت. او استاد زیبایی شناسی و فرم در سینما بود و منتقدان و فیلم شناسان، او را در رده فیلمسازانی مثل میکل‌آنجلو آنتونیونی و اینگمار برگمان قرار می دهند. فیلم های یانچو، از نظر درونمایه، بسیار عمیق و متفکرانه و از نظر بصری بسیار زیبا، خیره کننده و خیال‌انگیزند.

سینمای یانچو، روایت های حماسی و آیینی او از خشونت، ستم، تحقیر و سرکوب در پهنه تاریخ معاصر مجارستان اند. سبک سینمایی یانچو، در برداشت های بلند (فیلم های الکترا و بادهای زمستانی او تنها از ۱۲ نما تشکیل شده اند)، استفاده از پرده عریض، حرکت های پیچیده و موزون دوربین، کورئوگرافی صحنه ها، میزانسن های پیچیده از گروه بازیگران و حرکت های موزون و باله وار آنها در فضاهای طبیعی خالی و لخت مثل دشت، نمایش برهنگی زنان به عنوان شکل های سادیستی تحقیر، سرکوب و خشونت خلاصه می شود. سبکی که ارتباطی تنگاتنگ و جدانشدنی با اندیشه های سیاسی و دیدگاه های مارکسیستی یانچو دارد.

فیلم های یانچو به شکل ارگانیکی با تاریخ مجارستان در پیوند است و بیانگر رویکرد انتزاعی، آیینی و نمایشی او به این تاریخ اند، تاریخی پر فراز و نشیب از ملتی که بارها سرکوب شده، گاهی مقاومت کرده و گاه به حقارت و ذلت تن داده است.

یکی از درونمایه های اصلی فیلم های یانچو، نقد او از قدرت و استفاده از نظامی گری، ارتش و زور برای سرکوب و سلطه بر زیردستان است. فیلم های اولیه او اگرچه به موضوع های تاریخی پیش از کمونیسم می پردازند اما می توان آنها را تمثیلی از نظام سلطه گر کمونیستی حاکم بر مجارستان و نیز تجاوز ارتش سرخ شوروی به این کشور دانست. این فیلم ها، به ویژه کارهای اولیه او، عمدتا ضد قهرمانانه و فاقد شخصیت های محوری اند و به رابطه گروهی سلطه گرها و سلطه پذیرها می پردازند. فیلم های یانچو درواقع، تحلیل تاریخ مجارستان و تبارشناسی سرکوب، تجاوز و تحقیر در این کشورند، استعاره هایی درباره رابطه دیالکتیکی بین سرکوب گر و سرکوب شونده.

سینمای حماسی یانچو، آگاهانه با حذف همه عناصر جذاب و احساسی مثل عنصر قهرمان و موسیقی حماسی هیجان انگیز از نمونه های هالیوودی این نوع سینما فاصله می گیرد. برداشت های بلند یانچو و حرکت های پیچیده دوربین او که غالبا بر روی کرین های عظیم قرار دارد، بیانگر تأثیرپذیری او از سینمای آنتونیونی است.

به گفته دیوید بوردول، نظریه پرداز فیلم آمریکایی، یانچو از شیوه مونتاژ سنتی شوروی سابق، ایده قهرمان جمعی را گرفت اما از آن در جهت تهی‌سازی درام استفاده کرد. به اعتقاد بوردول، دراماتورژی فیلم های "گردآوری" و "سرخ و سفید" بر نیروهای جمعی و تغییرات لحظه به لحظه در قدرت تأکید دارند. به گفته بوردول، یانچو ارزش‌های دراماتیک سنتی را حذف کرد اما شکوه بصری سینمایی پرجلوه‌ای را جایگزین آن کرد که به شکل ملموسی، ضدشکوه بصری بود و مدرنیسم سیاسی مینی‌مالیستی را پیشنهاد می‌کرد.

نخستین فیلم بلند داستانی یانچو، "زنگ ها به رم رفته اند"(۱۹۵۸)، فیلم ضعیفی بود که پیرامون ایده مبارزه انقلابی ساخته شده بود و بیانگر اندیشه ها و دغدغه های روشنفکرانه او بود. اما نخستین فیلم مهم یانچو که نام او را به عنوان کارگردانی خلاق و اندیشمند در جهان مطرح کرد و به عنوان نخستین فیلم موج نوی سینمای مجارستان معرفی شده، فیلم "کانتاتا" (Cantana) بود که در سال ۱۹۶۲ ساخت.

"کانتاتا" فیلمی درباره رابطه روشنفکران مجار با قدرت و تردید های آنها بود که بر اساس داستان کوتاهی از نویسنده مجار، جوزف لنگیل ساخته شد و داستان پزشک جراح روشنفکری را در دوران استالین در بوداپست روایت می کرد که از زندگی یکنواخت اش در شهر خسته می شود و به زادگاه اش در روستا بر می گردد.

فیلم بعدی یانچو، "در راه من به خانه" ( ۱۹۶۴) داستان سرباز جوانی را در دوران سلطه نازی ها بر مجارستان در جنگ جهانی دوم روایت می کرد که از ارتش فرار می کند اما به وسیله ارتش سرخ دستگیر می شود. زندانبان او یک سرباز زخمی روسی است. آنها زبان هم را نمی فهمند اما از طریق بازی های کودکانه با یکدیگر ارتباط برقرار می کنند و بتدریج رابطه دوستانه، جایگزین رابطه بین زندانبان و زندانی می شود.

اما با فیلم "محاصره" (۱۹۶۵) بود که یانچو سبک منحصر به فرد سینمایی اش را که عبارت از برداشت های بلند، کورئوگرافی و میزانسن های پیچیده بود، معرفی کرد. فیلمی که به عنوان یک نمونه درخشان سینمای اروپای شرقی شناخته می شود. "محاصره"، روایتی تکان‌دهنده از شورش مجارها علیه ارتش اطریش در سال ۱۸۴۸ بود که با سبک بصری خیره کننده یانچو به تصویر کشیده شده بود. فیلمبرداری سیاه و سفید تاماس سوملو، فیلمبردار چیره دست یانچو با پرده عریض، در شکل گیری سبک بصری یانچو و موفقیت جهانی او تاثیر بسزایی داشت. زولتان فابری؛ سینماگر و منتقد بزرگ مجار، آن را بهترین فیلم تاریخ سینمای مجارستان خوانده است.

حق نشر عکس 1
Image caption نمایی از فیلم مواجهه

"سرخ و سفید" محصول مشترک شوروی و مجارستان بود که به مناسبت پنجاهمین سالگرد انقلاب اکتبر شوروی ساخته شد و به درگیری ارتش سرخ با ضدانقلابیون مخالف انقلاب اکتبر می پرداخت. در این فیلم، یانچو با استفاده از میزانسن و ترکیب ‌بندی هوشمندانه و حرکات معکوس دوربین، جابه‌جایی دائمی قدرت میان دو ارتش سرخ و سفید را که در فضای خالی و پنهاور یک دشت در مقابل هم صف آرایی کرده اند، را نشان داده است.

"سکوت و فریاد" (۱۹۶۸) نیز فیلم دیگری درباره انقلاب ۱۹۱۹ مجارستان بود و داستان جوانی انقلابی را روایت می کرد که بعد از شکست انقلاب به روستا فرار می کند. این فیلم آغاز همکاری یانچو با یانوش کِنده فیلمبردار بزرگ مجاری بود.

یانچو در همین سال فیلم "مواجهه" را می سازد که تحت تاثیر رویدادهای سیاسی مه ۱۹۶۸ در اروپاست و به شورش دانشجویان کمونیست علیه سیستم آموزشی مذهبی کاتولیک این کشور می پردازد. "مواجهه"، نخستین فیلم رنگی یانچو به شمار می رود و نیز نخستین فیلم اوست که در آن موسیقی و رقص از عناصر اصلی آن است، عناصری که بعدها به اجزای اصلی فیلم های او در دهه های هفتاد و هشتاد تبدیل می شوند.

فیلم "بادهای زمستانی" (محصول ۱۹۶۹) – تنها فیلم یانچو که بعد از انقلاب در جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد- داستان گروهی از آنارشیست های کروات است که سعی دارند الکساندر اول پادشاه یوگسلاوی را در دهه سی ترور کنند. "بادهای زمستانی"، بیانگر کمال سبک گرایی یانچو و قوام عناصر بصری اوست.

یانچو پس از چند سال اقامت در ایتالیا و ساختن چند فیلم در آنجا از جمله فیلم های "شرارت های خصوصی، فضایل عمومی" به مجارستان باز می گردد و تریلوژی "راپسودی مجار" را می سازد که روایتی از زندگی یک افسر ارتجاعی مجار است که به تدریج تغییر موضع می دهد و در صف انقلابیون و دهقانان شورشی قرار می گیرد.

سینمای یانچو در دهه هفتاد به نمادگرایی گرایش پیدا کرد و سبک گرایانه تر شد. سبک او در این دوره استیلیزه تر شد و از واقع گرایی فیلم های اولیه اش فاصله گرفت. فیلم های "سرود سرخ" و "الکترا" اوج این کمال گرایی سبک گرایانه یانچوست. "الکترا"، برداشتی کاملا آزاد و مدرن از نمایشنامه سوفوکل و استعاره‌ای از توتالیتریسم استالینیستی بود. فیلمی در هفتاد دقیقه که تنها در ۱۲ پلان سکانس فیلمبرداری شد.

فیلم "سرود سرخ" که بسیاری از منتقدان آن را شاهکار یانچو ارزیابی می کنند، توانست در سال ۱۹۷۱ جایزه بهترین کارگردانی از فستیوال کن را به دست آورد. در این فیلم نیز همانند فیلم های دیگر یانچو، به رابطه قدرت و سرکوب شوندگان می پردازد. یانچو نشان می دهد که دهقانان و شورشیان با اینکه به نحو وحشیانه ای سرکوب و قتل عام می شوند اما هرگز امید خود را از دست نمی دهند.

یانچو در فیلم های آخرش سعی کرد از بیان روشنفکرانه و انتزاعی اش فاصله گرفته و به خواسته های قشر جوان مجارستان نزدیک تر شود. فیلمی مثل "فانوس خداوند در بوداپست"، نمونه ای از این تلاش های اوست. و همچنین سری فیلم هایی که بر اساس شخصیت های ضد قهرمان کمیک پپه و کاپا(با بازی زولتان موچی و پیتر شرر) ساخت که در میان مردم مجارستان محبوبیت زیادی کسب کرد و خود یانچو نیز در برخی از آنها ظاهر شد.

مطالب مرتبط