اسکار ۲۰۱۴؛‌ نگاهی به نامزدهای بخش مستند

سینمای مستند، یکی از بخش های مهم جوایز اسکار است که معمولا در میان هیاهوها و جنجال اخبار ستاره ها و فیلم های بزرگ بلاک باستر حاضر در اسکار گم شده یا کمتر به آن توجه می شود. فیلم هایی که معمولا در این بخش نامزد می شوند نیز معمولا مستندهایی اند که اکران عمومی گسترده ای داشته و مورد توجه رسانه های خبری بوده اند و در این میان سهم مستندهای سیاسی و جنجالی نیز بیشتر از بقیه است و مستندهایی که با رویکردهای تجربی یا هنری محض مثل لویاتان (هیولا) به کارگردانی لوسین کستینگ، ساخته می شوند، معمولا در این رقابت ها جایی ندارند.

امسال فیلم های میدان ساخته جیهان نجیم، عمل کشتار ساخته جاشوا اوپنهایمر، کیوتی و بولی ساخته زاکری هینزرلینگ، جنگ های کثیف ساخته ریچارد رولی و ۲۰ پا تا ستاره شدن ساخته مورگان نویل، در این بخش برای دریافت اسکار بهترین فیلم مستند با یکدیگر رقابت می کنند. نگاهی اجمالی به این فیلم ها را در زیر می خوانید.

عمل کشتار

حق نشر عکس Getty

عمل کشتار یا با نام اصلی اندونزیایی قصاب، به کارگردانی جاشوا اوپنهایمر، محصول مشترک نروژ، دانمارک و بریتانیاست. فیلمی که مستندسازهای برجسته ای مثل ارول موریس و ورنر هرتزوگ، تهیه کننده های اجرایی آن بودند و برنده بهترین فیلم مستند جوایز فیلم اروپا و بهترین مستند بفتا شده است. اوپنهایمر می گوید که فیلم خود را از میان ۱۰۰۰ ساعت راش و در طی سه سال تدوین کرده است.

عمل کشتار درباره قتل عام کمونیست های اندونزی به دست نظامیان ارتش سوهارتو است که بعد از کودتای ژنرال سوهاترو علیه سوکارنو در فاصله سال های ۱۹۶۵- ۱۹۶۶ انجام گرفته و در جریان آن نزدیک به ۵۰۰ هزار نفر از مردم این کشور به قتل رسیدند.

با این حال هیچ یک از عوامل و مجریان این کشتار بی رحمانه، هرگز دستگیر و محاکمه نشدند و حالا جاشوا اوپنهایمر با دوربین اش به سراغ برخی از آنها رفته و با شیوه ای زیرکانه آنها را وادار کرده که در برابر دوربین او به جنایت های خود اعتراف کرده و آنها را با هیجان کودکانه ای بازسازی کنند.

این افسران سابق که اکنون بازنشسته اند، ادعا می کنند که زمان قتل عام و کشتار آدم های بی گناه، تحت تاثیر فیلم های وسترن و گانگستری هالیوودی بوده و خود را در قالب قهرمانان آن فیلم ها می دیده اند. آنها لباس گانگسترها و کابوهای آمریکایی را بر تن کرده و در قالب بازیگران هالیوودی فرو می روند و صحنه های جنایت هایی را که مرتکب شده اند، با افتخار و لذت خاصی دوباره سازی می کنند.

فیلم روی دو آدمکش سابق رژیم سوهارتو یعنی انوار کونگو و ادی ذوالخدری متمرکز شده است و فیلمساز از طریق ایجاد رابطه ای صمیمانه با این آدمکش ها، به تماشاگران اجازه می دهد به آنها نزدیک شوند. انوار، آدمکش بی رحمی است و اعتراف می کند که بیش از ۱۰۰۰ نفر را کشته است. او و دوستانش به درخواست کارگردان، عمل کشتار را در برابر دوربین بازسازی کرده و احساس خود را از مشارکت در آن صحنه ها بازگو می کنند.

عمل کشتار در واقع روانکاوی یک نسل کشی تاریخی و بازخوانی آن در ذهن عاملان آن است، کسانی که در کمال خونسردی و بیرحمی، انسان های بی گناهی را تنها به جرم داشتن اعتقادات شان قتل عام کردند، تلاشی برای کشف ریشه های یک قتل عام دسته جمعی که تنها با تکیه بر خاطره های عاملان این جنایت ها و دراماتیزه کردن آنها، ساخته شده است.

عمل کشتار در لیست بهترین فیلم های سال ۲۰۱۳ بسیاری از منتقدان سینمایی و نشریاتی مثل سایت اند ساوند، گاردین و تایم اوت لندن بوده است اما برخی استادان تاریخ مثل رابرت کریب این فیلم را به خاطر فقدان پس زمینه تاریخی محکوم کرده اند.

جاشوا اوپنهایمر در پاسخ به این قبیل انتقادها می گوید که فیلم او درباره آنچه که در سال ۱۹۶۵ اتفاق افتاد نیست بلکه درباره رژیمی است که با ارتکاب به نسل کشی، بر آن کشتار سرپوش نهاده، بازماندگان نسل کشی را خفه کرده و عامه مردم را شستشوی مغزی داده است.

میدان

حق نشر عکس Getty

فیلم مستند میدان ساخته جیهان نجیم، مستندساز ۳۹ ساله مصری، نخستین فیلم مصری است که نامزد اسکار شده است. فیلمی که در مصر اجازه نمایش ندارد چرا که موضع گیری فیلمساز به نفع انقلابی است که به گفته شرکت کنندگان در آن، هیچ کدام از اهداف آن از سال ۲۰۱۱ تا امروز تحقق نیافته و همچنان باید ادامه یابد.

فیلم، روایتی تصویری و زنده از انقلاب مصر و میدان تحریر، یعنی قلب تپنده این انقلاب در قاهره است و دیدگاه های گروه های مختلف عقیدتی و طبقاتی شرکت کننده در آن را منعکس می کند.

جیهان که ساکن آمریکاست، به مدت ۳ سال از ژانویه ۲۰۱۱ تا اگوست ۲۰۱۳ با دوربین اش در میدان تحریر و در کنار مردم انقلابی ایستاده و ضمن روایت کرونولوژیکال این انقلاب، لحظه های تکان دهنده ای از خشونت های نظامیان مصر و سرکوب مردم انقلابی را ثبت کرده است.

کارگردان، انقلاب مصر را از دید سه شخصیت اصلی اش دنبال می کند: خالد عبدالله، بازیگر مصری ساکن بریتانیا (بازیگر فیلم بادبادک باز) که با آگاهی و شناختی عمیق تر از بقیه به مبارزات مردم مصر می نگرد و سعی دارد از طریق ارتباط هایی که با جهان غرب دارد، صدای انقلاب مصر را به گوش جهانیان برساند، احمد حسن، جوانی انقلابی از طبقه محروم جامعه مصر که مظهر جوانان برآمده از خیزش بهار عربی است و فقر و بی عدالتی و ستم رژیم مبارک او را به میدان تحریر کشانده است و مگدی آشور، مسلمانی مبارز و کهنه کار و پیرو اخوان المسلمین اما آزاداندیش که عمری را در زندان مبارک گذرانده و شکنجه شده و وجدان فردی خود را مهم تر از هر تشکیلات سیاسی می داند.

او نیز همانند احمد حسن، تشنه حق و عدالت اجتماعی و در آرزوی روی کار آمدن حکومتی مردمی در مصر است و حاضر نیست رفتار سازشکارانه و اقتدارگرایانه اخوان المسلمین را تحمل کند.

به گفته جیهان، میدان فیلمی است که در میدان تحریر متولد شده است. میدانی که به گفته او دیگ جوشان مصر و ابزاری برای تغییر است، همان طور که در کیف، استانبول، ریو و آتن این گونه است.

جیهان نجیم می گوید که نیروهای نظامی او را دستگیر کرده و با خود بردند و دوربینش را ضبط کردند و برخی از صحنه های مهم و تاثیرگذار فیلم او به وسیله نظامیان از بین رفته است.

میدان در این مدت جوایز زیادی کسب کرده از جمله برنده جایزه بهترین فیلم مستند منتخب مردم در جشنواره سینمایی تورنتو و برنده جایزه بهترین فیلم کانون بین المللی فیلم های مستند و همچنین برنده جایزه بهترین فیلم مستند در جشنواره سینمایی دوبی شده است.

جیهان نجیم نیز جایزه بهترین مستندساز انجمن کارگردانان آمریکا را به دست آورده است.

کیوتی و بوکسور

حق نشر عکس Getty

کیوتی و بوکسور ساخته مستندساز آمریکایی زاکری هینزرلینگ، روایتی جذاب از زندگی اوشیو شینوهارا، نقاش آوانگارد ژاپنی تبار آمریکایی و همسرش نوریکو است.

فیلم با لحن بسیار صمیمانه ای ساخته شده و فیلمساز با متمرکز کردن دوربین خود روی زندگی روزمره این زوج هنرمند، ضمن نشان دادن رابطه عاطفی و زناشویی پیچیده و مخدوش آنها با یکدیگر، ارتباط آنها با دوستان شان و فضای هنری نیویورک و تاثیر رابطه زناشویی بر زندگی فردی آنها را تصویر کرده است.

نوریکو که خود نقاش است، در جوانی با اوشیو که نقاشی مشهور و در حلقه هنرمندان آوانگارد نیویورک اواخر دهه شصت قرار داشته اما ۲۰ سال از او بزرگتر بوده، آشنا شده و عاشق او می شود.

بخش مهمی از فیلم از طریق مجموعه ای از طرح های نوریکو با عنوان "کیوتی و بولی" روایت می شود که لحظه های مهم زندگی اش را از زمان جوانی و آشنایی اش با اوشیو تا امروز تصویر کرده است. علاوه بر این، کارگردان با استفاده از عکس های خانوادگی، تصاویر ویدئویی خانگی و نماهای آرشیوی از اوشیو و فعالیت های هنری اش در دهه هفتاد در نیویورک، پرتره این زوج هنری را تکمیل کرده و با جزییات بیشتری ترسیم می کند.

سبک هنری و شیوه نقاشی اوشیو، اکسپرسیونیستی و متاثر از جکسون پولاک است اما در عین حال بسیار خاص و منحصر به فرد است. او به جای استفاده از قلم نقاشی، دستانش را در کیسه بوکس کرده و بعد از فروکردن در رنگ، به بوم نقاشی که در ابعاد بزرگی است، می کوبد.

از این رو نقاشی های او، پر ازانرژی و هیجان است. اوشیو همچنین با استفاده از مقوا، مجسمه های غول آسایی می سازد که کیفیتی دادائیستی دارند. اوشیو که در دهه هفتاد، شهرت بسیاری داشت و هنرش مورد پسند کلکسیونرها و خریداران آثار هنری آوانگارد بود، امروز در ۸۰ سالگی، دیگر آن محبوبیت گذشته را ندارد و باید برای فروش تابلوهایش، به این و آن مراجعه کند.

این فیلم نخستین بار در جشنواره فیلم های مستقل در ساندنس به نمایش درآمد و برنده جایزه بهترین کارگردانی شد. این فیلم همچنین مقام دوم را در رای گیری تماشاگران جشنواره فیلم ترایبیکا کسب کرد و در جشنواره فیلم لندن نیز نامزد دریافت جایزه گریرسن برای بهترین فیلم مستند بود.

جنگ های کثیف

حق نشر عکس Getty

جنگ های کثیف به کارگردانی ریچارد رولی، بر اساس کتاب جنگ های کثیف: جهان میدان نبرد است نوشته جرمی اسکاهیل، روزنامه نگار آمریکایی ساخته شده و نویسنده خود نیز در فیلم به عنوان راوی ظاهر شده است. این فیلم در فاصله بین سال های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۲ فیلمبرداری شد و نخستین بار در بخش فیلم های مستند آمریکایی فستیوال ساندنس به نمایش درآمد و برنده جایزه بهترین فیلم مستند شد.

ریچارد رولی (مستندساز) با جرمی اسکاهیل در سفرش به افغانستان، یمن، سومالی و کشورهای دیگری که آمریکا در آنجا دخالت نظامی کرده است، همراه شده و مشاهدات و بررسی های او را با دوربین خود ثبت کرده است. در این فیلم می بینیم که چگونه این دو روزنامه نگار جسور، به رغم همه خطرات و تهدیدهایی که از سوی نیروهای آمریکایی دریافت می کنند، به راهشان ادامه داده و از جستجویشان برای کشف حقیقت دست برنمی دارند.

آنها با دوربین روی دست به میان ساکنان روستای خطابا در افغانستان می روند و به ثبت روایت های آنها از هجوم شبانه سربازان آمریکایی به روستا و کشتار زنان و کودکان بی گناه می پردازند. این افراد می گویند که خواهان اجرای عدالت در مورد سربازان متجاوز آمریکایی که آنها "طالبان آمریکایی" می خوانند، هستند. علاوه بر این، ریچارد رولی و جرمی اسکاهیل برای بررسی بیشتر در مورد خشونت های سربازان ویژه آمریکایی در کشورهای یاد شده و قربانیان عملیات آنها، با عوامل سازمان سیا، نیروهای عملیاتی ویژه و ژنرال های نظامی گفتگو می کنند.

سازندگان فیلم همچنین سعی کردند واقعیت های پشت پرده فرماندهی مشترک عملیات ویژه را که به گفته اسکاهیل، مخفی ترین نیروی جنگی در تاریخ آمریکاست، برملا سازند. جنگ های کثیف در مجموع مورد تحسین منتقدان سینمایی قرار گرفت اما برخی از آنها از جمله داگلاس ولنتاین، آن را بیشتر یک مستند سیاسی دانسته اند تا یک اثر هنری.

۲۰ پا تا ستاره شدن

حق نشر عکس Getty

۲۰ پا تا ستاره شدن ساخته مورگان نویل، مستندساز کهنه کار آمریکایی، درباره خوانندگانی است که سال ها در اجراهای زنده یا استودیویی به عنوان خوانندگان پشتیبان (backup singer) یا خواننده پس زمینه با خوانندگان معروف ژانرهای موسیقی سول، راک اند رول، پاپ، لاتین و هیپ هاپ، رقصیده و همخوانی کرده اند اما غالبا گمنام و ناشناخته مانده اند.

اگرچه برخی از آنها توانستند به خاطر صدای خوبشان با خوانندگی مستقل برای خود شهرتی نسبی کسب کنند و این فیلم بیشتر روی این دسته از این خوانندگان که بیشتر آنها زن اند، متمرکز شده است از جمله دارلین لاو، جودیت هیل، مری کلایتون و لیزا فیشر.

از میان آنها دارلین لاو از همه مشهور تر است که کارش را در دهه شصت با همخوانی در گروه همخوانان خوانندگانی چون الویس پریسلی و تام جونز آغاز کرد و بعد به خاطر صدای خوبی که داشت و به خاطر ترانه او یک یاغی است به شهرت رسید. آهنگی که در سال ۱۹۶۲ به آهنگ شماره یک جدول موسیقی آمریکا تبدیل شد.

بسیاری از این خوانندگان با استعداد، خوانندگی را از کودکی در دسته های کُر کلیسایی و یا گروه های گاسپل آغاز کرده و بعد وارد صنعت موسیقی شده اند. آنها با اینکه همیشه روی صحنه بوده اند اما صدا و حضورشان غالبا از سوی تماشاگران و دوربین های تلویزیونی نادیده گرفته شده و تحت الشعاع محبوبیت و شهرت، خواننده های اصلی قرار گرفته اند.

اما اکنون مورگان نویل، این فرصت را به آنها داده که داستان ها و خاطرات حرفه ای خود را روایت کنند. مورگان نویل، مستندسازی است که بیشتر در مورد موسیقی فیلم ساخته و بیش از ۲۰ سال در این زمینه کار کرده. از میان مستندهای معروفش می توان به آمریکای جانی کش اشاره کرد. یکی از ویژگی های این فیلم که آن را در اسکار مطرح ساخته، حضور برخی سلبریتی ها و خوانندگان مشهور موسیقی پاپ و راک مثل استینگ، استیوی واندر، بروس اسپرینگستین و میک جاگر و نماهای آرشیوی از مایکل جکسون، ری چارلز، تینا ترنر و جرج هریسون بوده است.