دولت روحانی چه کتابهایی برای کتابخانه‌ها می‌خرد؟

حق نشر عکس nocrdit

تازه‌ترین فهرست کتاب‌هایی که وزارت ارشاد، خرید آنها را از ناشران ایرانی به تصویب رسانده، منتشر شده و از آنجا که این، اولین خرید کتابِ دولت میانه‌رو حسن روحانی است، اهمیت ویژه‌ای یافته است.

طرح خرید کتاب از سوی وزارت ارشاد، از آغاز اجرای آن در دولت‌های گذشته تا امروز، همواره مورد مناقشه بوده و به غیر از دغدغه دولت برای اختصاص بودجه به این طرح، ناشران نیز نگران بی‌قانونی و اعمال سلیقه در انتخاب کتاب‌ها از سوی دولت بوده‌اند.

این طرح طی دو دهه گذشته، با فراز و نشیب‌های مالی متعددی مواجه بوده، اما جنجالی‌ترین برهه، زمانی بود که پول اختصاص یافته به این طرح از همیشه بیشتر بود، اما به همان میزان انتقادها نیز نسبت به نحوه اجرای آن نیز بالا گرفت؛ یعنی اوایل دوران محمود احمدی‌نژاد، که بودجه به دست آمده از حذف یارانه کاغذ، به خرید کتاب اختصاص یافت.

گرچه به گفته مقام‌های کنونی وزارت ارشاد، موضوع بودجه، همچنان مهم‌ترین دغدغه در اجرای طرح خرید کتاب است، اما این وزارتخانه سه ماه پیش، با اعلام رسمی اسامی اعضای هیأت خرید کتاب تلاش کرد نگرانی‌های دیگر را در زمینه انتخاب کتاب‌ها تا حدودی برطرف کند.

شکی نیست که رفتار بی‌سابقه دولت در انتخاب و معرفی اعضای هیأت هشت نفره خرید کتاب، امیدهایی را هرچند اندک به وجود آورد، اما با بررسی اولین فهرست کتاب‌هایی که با انتخاب این هیأت جدید خریداری شده، سیاست‌های دولت "تدبیر و امید" در این زمینه، واقع‌گرایانه‌تر سنجیده می‌شود.

معیارهای مبهم؛ فقدان آیین نامه مورد توافق

صرف نظر از میزان اعتباری که دولت به خرید کتاب اختصاص می‌دهد، دعوای اصلی بر سر چگونگی و کیفیت هزینه کردن این اعتبار است.

با تغییر دولت‌ها در جمهوری اسلامی، جایگاه طرفین این دعوای قدیمی نیز با یکدیگر عوض می‌شود. مثلا در زمان ریاست جمهوری محمد خاتمی، اصولگرایان، وزارت ارشاد را به گزینش سلیقه‌ای در خرید کتاب متهم می‌کردند و در زمان احمدی‌نژاد نیز نهادهای صنفی نشر و ناشران مستقل، به دولت چنین اتهامی می‌زدند.

در این میان، جای ضوابط و آیین‌نامه‌ای که به صورت جزئی نشان دهد چه معیارهایی برای خرید کتاب از سوی وزارت ارشاد وجود دارد، همواره خالی بوده است.

گرچه مقام‌های وزارت ارشاد و حتی اعضای هیأت خرید، در تمامی دوره‌ها از جمله دوره کنونی، بر وجود چنین معیارهایی تأکید می‌کنند، اما تا وقتی این آیین‌نامه خرید کتاب به صورت رسمی منتشر نشود، اختلافات در این زمینه، همچون اختلافات بر سر چگونگی ممیزی کتاب باقی خواهد ماند.

به عنوان نمونه، مشخص نیست بر اساس چه معیاری نمایندگان اصناف نشر از هیأت خرید کتاب حذف شدند، یا بر اساس چه قانونی ناشران دولتی به فهرست خرید کتاب وزارت ارشاد راه یافتند.

کامران فانی، یکی از اعضای کنونی هیأت خرید کتاب گفته که معیارهای این هیأت "کلی" است و "لازم است برای رسیدن به توافق ابتدا دستورالعمل تهیه شود و معیارها برای انتخاب و عمل مشخص شود".

در شرایط فقدان آیین‌نامه‌ای که هم مورد قبول ناشران و هم مورد استناد دولت باشد، برای بررسی فهرست اولین کتاب‌هایی که دولت حسن روحانی خریداری کرده، باید در جست‌وجوی "معیارهای پنهان" بود:

۱. اولویت با ناشران دولتی

دولت یازدهم گرچه با خریداری از برخی ناشران مستقل، معتبر و نامدار، سعی در ایجاد تنوع داشته، اما به نظر می رسد به طور کلی راه دولت پیشین خود را رفته است.

آن چه در فهرست کتاب‌ها، بیش از هرچیز به چشم می‌خورد سیطره ناشران دولتی و حضور نسبتا اندک ناشران خصوصی است. حتی برخی از ناشران مستقل مثل انتشارات روشنگران و مطالعات زنان به کلی از این فهرست حذف شده‌اند.

در مقابل، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، دانشگاه امام صادق، سوره مهر (وابسته به حوزه هنری)، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، دفتر نشر معارف (وابسته به نهاد رهبر جمهوری اسلامی در دانشگاه‌ها)، بوستان کتاب (وابسته به دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، ستاد اقامه نماز، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، اطلاعات، کیهان، دانشکده صدا وسیما، موسسه خبرگزاری فارس، و ... از جمله ناشران دولتی هستند که بیشترین سهم را، چه به لحاظ تعداد عنوان و چه به لحاظ شمارگان، در فهرست خرید کتاب وزارت ارشاد دارند.

به عنوان نمونه، از مؤسسه نشر شهر (وابسته به شهرداری تهران) بیش از ۱۸ هزار نسخه کتاب خریداری شده، در صورتی که شمارگان کتاب‌های خریداری شده از چند ناشر معتبر مثل چشمه، نیلوفر و مرکز به هزار هم نمی‌رسد.

چند روز پیش خبرگزاری کار ایران در واکنش به این حضور پررنگ ناشران دولتی، نوشت: "با این حساب مشخص نیست رویه‌ این جیب به آن جیب کردن بودجه‌های دولتی تا کی ادامه خواهد داشت؟"

۲. سیطره مذهب و ایدئولوژی

سه نفر از هشت عضو هیأت خرید کتاب وزارت ارشاد برآمده از حوزه‌های عملیه اند.

در حالی که مدارس، یکی از مقصدهای کتاب‌های خریداری شده از سوی وزارت ارشاد است، مصطفی رحماندوست، شاعر کودکان، گفته کتاب‌هایی مانند تفسیرالمیزان یا گناهان کبیره که از سوی دولت خریداری می‌شود مناسب دانش‌آموزان نیست.

همچنین در شرایطی که گفته می‌شود به دلیل محدودیت‌های مالی، خرید کتاب‌ها با دقت و حساسیت بیشتری صورت می‌گیرد، هزاران نسخه قرآن، مفاتیح، صحیفه سجادیه و نهج‌البلاغه که از سوی ناشران مختلف دولتی به چاپ رسیده، خریداری شده است.

شخصیت‌های سیاسی و مذهبی بانفوذ جمهوری اسلامی نیز اگر کتابی منتشر کرده‌اند، مورد حمایت وزارت ارشاد قرار گرفته‌اند.

برای نمونه، در حالی که از تازه‌ترین کتاب حمیدرضا جلائی‌پور، یکی از چهره‌های اصلاح‌طلب فقط صد نسخه خریداری شده، چندین عنوان از کتاب‌های علی‌اکبر ولایتی، مشاور رهبر جمهوری اسلامی و رییس مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام، در مجموع با شمارگان سه هزار نسخه، در این فهرست به چشم می‌خورد.

۳. موازنه میان نویسندگان ادبی

گرچه کتاب‌های مربوط به ادبیات معاصر ایران نسبتا کمتر از دیگر کتاب‌هاست، اما شاید مهم‌ترین دستاورد وزارت ارشاد وارد کردن برخی از کتاب‌های نویسندگان و شاعران مستقل، هر چند معدود، به فهرست کتاب‌های خریداری شده است.

منصور اوجی، ابوتراب خسروی، احمد پوری، رسول یونان، احمدرضا احمدی، محمدعلی اسلامی ندوشن، محمدتقی شمس لنگرودی، سیدعلی صالحی، جمال میرصادقی و محمدرضا کاتب، از جمله نویسندگان مستقلی هستند که معمولا یکی از کتاب‌هایشان با شمارگان ۱۰۰ نسخه به فهرست خرید وزارت ارشاد اضافه شده است.

همچنین در شرایطی که طی سال‌های اخیر، کتاب‌های بسیاری از روشنفکران ایرانی به اتهام "براندازی" و "جنگ نرم"، با محدودیت مواجه شده بود، وجود نام یکی دو اندیشمند مطرح مثل داریوش شایگان و جواد طباطبایی، نشانگر تلاش‌ برای رعایت "اعتدال" در خرید کتاب است.

با این حال، نویسندگان و شاعران نزدیک به حکومت، که به لحاظ تعدادشان در جامعه ادبی ایران، اقلیت‌ به شمار می‌روند، همواره یک پای ثابت اقدام‌های حمایتی وزارت ارشاد بوده و هستند: محمدرضا سرشار، امیرحسین فردی، مرتضی امیری اسفندقه و محمد کاظم کاظمی.

مطالب مرتبط