«کتابها مردمند و مردم کتابند»

Image caption روی جلد کتاب «در باب ما بعد الطّبیعه»، طرح از علیزادۀ طوسی.

سلام.

قبلاً هم، شاید چندین بار، خدمتتان عرض کرده ام که من بندۀ حقّ، هر کتابی را یک انسان کامل می دانم، یعنی وقتی دارم آن کتاب را می خوانم، در واقع با آدمی که آن را نوشته است، همنشین هستم و ساعتها و روزها به حرفهاش گوش می دهم، و گاهی هم، توی دلم، در تأیید یا ردّ بعضی از حرفهاش چیزهایی می گویم. به عبارتِ دیگر، در نظرِ من کتابها مردمند، و مردم کتابند.

الآن چند وقت است که با یک انگلیسی محترم به اسم «تاملین» (۱) همنشین هستم، از همنشینهای «تی. اس. الیوت» (۲)، که بیست و پنج شش تایی کتاب ازش چاپ شده است، از آن جمله «در باب ما بعد الطّبیعة» (۳)، که دارم می خوانمش، و «فیلسوفانِ شرق و غرب: در جست و جوی معنای هستی در تفکّرات شرقی و غربی» (۴).

و عجیبا که این انگلیسیهای بُزُرگبارِ امروزی چُنان خود را گم کرده اند و این بزرگوار را فراموش، که در هیچیک از سایتهای اینترنتیشان نه بیش از یکی دو سطر شرح حالی هست، نه اصلاً یک تصویر.

Image caption روی جلد کتاب «تی. اس. الیوت: دوست من»، طرح از یک بندۀ خدای انگلیسی، با دستکاری خودمان.

بله، حرفِ این آقای «تاملین» که بیست و شش سالِ پیش رهسپارِ عالم «بعد الطّبیعة» شد، در فصل «پایه های دین و ایمان مسیحی» به اینجا رسیده بود که می گفت: «کسی که رضای خاطرش به این حاصل بشود که با قاطعیت اعلام کند: من به دینِ خودم ایمان دارم! (۵)، اگر کسی دل به دریا بزند و به او بگوید: من هم به علمِ خودم ایمان دارم، سخت از حرفش عصبانی می شود.» این حرف آقای «تاملین» مرا توی فکر فرو برد. موقّتاً باش خدا حافظی کردم، یعنی کتابش را بستم و رفتم روی تخت دراز کشیدم و شروع کردم با خودم به حرف زدن.

خدا می داند که انسان امروزی (۶) که در حدود ۲۰۰ هزار سال پیش روی زمین پیداش شد، فکر پرستش کی توی کلّه اش افتاد و چرا افتاد و اوّلین چیزهایی که پرستید چیها بود. ولی این را می دانیم که پیش از رسیدن به مذهبهای «خدای یکتا پرستی»، چیزهایی را می پرستید که دوره به دوره به واقعیت و معنای آنها شکّ می کرد و می رفت دنبال یک چیز دیگر که «عقل دوره ای» او بتواند کمتر به ش شکّ داشته باشد.

در مقابل این سؤال که «بشر امروزی از اوّل تا حالا چند تا مذهب داشته است؟»، یکی از بهترین جوابها این بوده است که: «بی شمار تر از آن که بشود به فهرست درآورد. اگر نگوییم میلیونها، دستِ کم صدها هزارتا!» و یکی دیگر از بهترین جوابها اینکه: «در حال حاضر در دنیا بیش از ۳۸ هزار مذهب مختلف وجود دارد.» یکی از جوابها هم با فهرستی از بیست و یک مذهب معتبرِ امروز همراه است و جمعیتِ پیروان آنها، ازجمله «مسیحیت» با ۲۱۰۰ میلیون، «اسلام» با ۱۳۰۰ میلیون، «هندوییسم» با ۹۰۰ میلیون، «آیین بودایی» با ۳۹۴ میلیون، «یهودیت» با ۱۴ میلیون، «آیین بهایی» با ۷میلیون، و «آیین زردشتی» با ۲ میلیون و ۶۰۰ هزار.

Image caption میوۀ ممنوعۀ درخت «معرفت» نه می توانست «سیب» باشد، نه «گندم»! پس چی بود؟ شاید «انگور» !

در این ۲۰۰ هزار سالی که از تبعید آدمیزاد از بهشت به زمین خاکی می گذرد، خداوند همچنان از گناه کبیرۀ جدّ و جدّۀ آدمیزاد، که خوردنِ «میوۀ درختِ معرفت» بود، غضبناک ماند و ماند تا در حدود ۳۰۰۰ سال پیش که شروع کرد به فرستادنِ انبیاء مُرسَل، یکی بعد از دیگری، صد و بیست وسه هزار و نهصد و نود و نُه تا، و بعد از « خاتم النّبیین»، صَلَواةُ اللهُ عَلَیه، دیگر نفرستاد که نفرستاد.

آقای «تاملین»، رَضی اللهُ عَنه، هم همین را می گوید. حرفش این است که هرکس برای خودش مذهبی دارد، امّا «علم» همیشه و در همه جای دنیا برای همه یکی و یکسان بوده است.

__________________________________________________

۱- Eric Walter Frederick Tomlin (۱۹۸۸-۱۹۱۳)، نویسندۀ بریتانیایی، پژوهشگر فلسفه.

۲- T.S. Eliot (۱۹۶۵-۱۸۸۸)، شاعر و درام نویس آمریکایی-انگلیسی، برندۀ جایزۀ ادبی نوبل ۱۹۴۸، که «تاملین» کتابی دربارۀ او نوشت با عنوان «تی. اس. الیوت: دوست من».

۳- The Approach to Metaphysics ، «در باب ما بعد الطّبیعة» یا به قول بعضی از امروزیها «رویکرد به متافیزیک»، کتابی که امیدوارم به فارسی ترجمه و منتشر شده باشد.

۴- Philosophers of East and West: The Quest for the Meaning of Existence in Eastern and Western Thought

۵- در ایران مسالمت و مدارا با پیروان مذهبهای دیگر در نزد مردم کوچه و بازار با این ضرب المثل ابراز می شد: موسی به دین خود، عیسی به دین خود، که معنای آن نزدیک به معنای آیۀ ۶ از سورۀ «کافرون» است: «لَکُم‌ْ دِینُکُم‌ْ وَلِی‌َ دِین». تمام سورۀ «الکافرون» این است: قُلْ یَا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ ﴿۱﴾ لَا أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ ﴿۲﴾ وَلَا أَنتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ ﴿۳﴾ وَلَا أَنَا عَابِدٌ مَّا عَبَدتُّمْ ﴿۴﴾ وَلَا أَنتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ ﴿۵﴾ لَکُمْ دِینُکُمْ وَلِیَ دِینِ ﴿۶﴾ ترجمه از سایت «قرآن پارس»: بگو اى کافران (۱) آنچه مى‏پرستید نمى‏پرستم (۲) و آنچه مى‏پرستم شما نمى‏پرستید (۳) و نه آنچه پرستیدید من مى‏پرستم (۴) و نه آنچه مى‏پرستم شما مى‏پرستید (۵) دین شما براى خودتان و دین من براى خودم (۶).

۶- به «انسان امروزی» در اصطلاح علمی می گویند «Homo Sapiens».

مطالب مرتبط