مهمترین رخدادهای موسیقی سال ۱۳۹۲

حق نشر عکس Isna
Image caption ارکستر آکادمیک تهران در جشنواره فجر

موسیقی در سال ۱۳۹۲ با فراز و نشیبی همانند سال‌های قبل روبرو بود. به مانند سال‌های گذشته کنسرت‌های بزرگان موسیقی برگزار شد، در برخی شهرها با مقاومت گروه‌های فشار و نیز اعتراض و انتقاد امامان جمعه، کنسرت‌های دارای مجوز فرصت اجرا پیدا نکردند و البته در کنار آن از نیمه دوم سال و با روی کار آمدن دولت حسن روحانی، امیدواری‌هایی برای گشایش در وضعیت اهالی موسیقی پدیدار شد.

میزان تولیدات موسیقی

برابر آنچه روی سایت ذفتر امور موسیقی انعکاس یافته است، ۲۲۴ شرکت موسیقی، دارای مجوز فعالیت هستند، اما عمده این شرکت‌ها در چند سال اخیر ورشکست شده‌اند یا تغییر کاربری داده‌اند و یا اینکه عملا تولید آلبومی ندارند. تعداد شرکت‌های فعال به گفته‌ رامین صدیقی، مدیر نشر هرمس و از اعضای اصلی کانون در شرف تاسیس ناشران موسیقی “به ۳۰ موسسه هم نمی‌رسد.”

برخروجی سایت دفتر موسیقی ۶۳ شرکت صدابرداری و استودیو ثبت شده است که عمده آنها به دلیل تولیدات اندک موسیقی بازده آنچنانی ندارند.

دفتر موسیقی روی سایت خود هیچ اطلاعاتی از میزان مجوز‌های داده شده در یک سال اخیر منتشر نکرده است، به همین دلیل مرجعی رسمی که تعداد آلبوم‌های منتشر شده را گزارش کند، عملا در دسترس نیست و این کار را برای هر تحلیل‌گر اوضاع موسیقی دشوار می‌سازد.اگرچه می‌توان با جست و جو در برخی سایت‌های موسیقی به جمع‌بستی از میزان تولیدات آلبوم در سال‌های اخیر و از جمله سال ۱۳۹۲رسید.

در میان سایت‌های موسیقی، سایت "موسیقی ما" منظم‌تر از سایر سایت‌ها اطلاعات مربوط به آلبوم‌های چند سال اخیر را منتشر کرده‌ است.

کاهش تولید آلبوم‌

این سایت که پربیننده‌ترین و فعال‌ترین سایت موسیقی ایران به شمار می‌رود، ۱۱۲ آلبوم موسیقی را که از فروردین تا اسفند‌ سال ۹۲ توسط موسسات تولید آلبوم موسیقی به بازار عرضه‌ شده‌اند ،معرفی کرده است. از آن میان ۴۵ آلبوم در بخش موسیقی پاپ ، ۳۴ آلبوم در بخش موسیقی سنتی، ۱۳‌آلبوم در بخش موسیقی کلاسیک غرب و ۲۰ آلبوم در بخش موسیقی تلفیقی و سایر گونه‌ها منتشر شده است.

تولیدات آلبوم در سال ۹۱ بر اساس گزارش همین سایت ۲۰۱ آلبوم بوده است که از آن میان موسیقی پاپ(۶۵ آلبوم)،موسیقی سنتی یا اصیل ایرانی(۱۰۲ آلبوم)، موسیقی کلاسیک(۱۴‌آلبوم)، تلفیقی و سایر گونه‌ها(۲۰‌آلبوم) منتشر شده‌‌اند.

اگر چه این آمار دقیق‌ نیست و جای خالی برخی آلبوم‌ها را می‌توان در آن مشاهده کرد،اما می‌تواند فضایی نزدیک به ۸۰ درصد تولیدات مجاز شرکت‌های موسیقی داخل ایران را گزارش دهد.

با یک نگاه مقایسه‌ای می‌توان از کاهش ۴۰ درصدی تولیدات نسبت به سال قبل خبر داد که البته بیشترین کاهش تولید در موسیقی سنتی و اصیل ایرانی رخ‌ داده است. تولید این گونه موسیقایی عملا به دلیل کاهش تقاضا و میل خریداران به کالاهای جایگزین کمتر شده است.

ضمن آنکه عدم حمایت و اجرانشدن قانون دفاع از حقوق مولفان و مصنفان (مصوبه سال ۱۳۴۸) فضا را برای سرقت‌های فرهنگی (به خصوص اینترنتی) فراهم ساخته‌است و محتوای بسیاری از آلبوم‌ها عملا، یکی دو روز بعد از انتشار روی سایت‌های ناشناخته قرار می‌گیرند و همین امر آسیب‌های جدی به تولیدات موسیقی وارد ساخته است.

در سال ۹۲ در موسیقی پاپ چهره‌هایی چون رضا صادقی، با آلبوم "دوست‌دارم " گروه سون، مازیار فلاحی با "لعنت به من"، رضا یزدانی با"ساعتا خوابن"،حمید عسگری با"خوشبختی"،حمید حامی، با"یک لحظه عاشق شو" و بنیامین بهادری با "بنیامین ۹۳ " از جمله خوانندگان نسبتا شناخته شد‌ تر موسیقی پاپ به شمار می‌روند که اثری را روانه بازار موسیقی کردند.

بازنشر آلبوم‌های قدیمی

بازنشر آلبوم "دهاتی" شادمهر عقیلی در بهمن امسال از سوی نشر ایران گام از جمله اتفافات قابل اشاره در این حیطه به شمار می‌رود. عقیلی سال‌هاست که از ایران خارج شده است و در کانادا به فعالیت‌موسیقی می‌پردازد و عملا آلبوم‌های او بعد از خروجش از ایران امکان انتشار نداشت و در رادیو و تلویزیون هم پخش صدای او ممنوع بود.

دریافت مجوز آلبوم "این خرقه‌بینداز" گروه اوهام بعد از ۷ سال نیز از دیگر اتفاقات قابل اشاره در حیطه موسیقی پاپ به شمار می‌رود.

در زمینه موسیقی سنتی و اصیل ایرانی ۳۴ آلبوم در سال ۹۲ منتشر شده است که از جمله مهمترین آنها می‌توان به بی‌کلام (اردوان کامکار)،نه فرشته‌ام نه شیطان (همایون شجریان و تهمورث پورناظری)،و "به یاد من باش " و" سرمست" ( سالار عقیلی ) اشاره کرد. آلبوم عجملر که برداشتی از موسیقی دوران ایران میانه است و نیز انتشار ردیف منتظم الحکماء که نخستین ردیف موسیقی سنتی ایران است از دیگر اتفافات قابل اشاره در حیطه موسیقی سنتی ایران به شمار می‌رود.

آلبومی از محمدرضا لطفی و نیز آلبومی مشترک از پژمان حدادی و امامیار حسن‌اف و آلبوم موسیقی فیلم حسین علیزاده از جمله دیگر آلبوم‌های قابل اشاره در این حوزه موسیقی است.

در این عرصه البته آلبوم "بعد یازدهم" با آهنگسازی و خوانندگی حافظ ناظری از جمله آثاری است که در روزهای پایانی سال، مراسم رونمایی آن برگزار شد. این آلبوم را شرکت سونی سرمایه‌گذاری و پخش جهانی کرده است.

علیرضا افتخاری نیز با آلبوم خانه دوست کجاست بعد از سال‌ها بازگشتی نه چندان موفق در این حیطه داشته است.

۱۳ اثر در گونه موسیقی کلاسیک غرب، عمدتا تجربه‌هایی است که برخی از موزیسین‌های ایرانی در موسیقی کلاسیک انجام دادند. علیرضا مشایخی، آهنگساز و موزیسین تجربه‌گرای ایرانی با چهار آلبوم در صدر این فهرست قرار دارد.

۲۰ آلبوم در زمینه موسیقی تلفیقی و گونه‌های ترکیبی از موسیقی سنتی با سایرگونه‌های موسیقی نیز در این سال تولید شده است.

کنسرت‌ها و لغو مجوزها

به جز محمدرضا شجریان که هنوز امکان کنسرت‌دادن برایش فراهم نشده است، عمده بزرگان موسیقی ایران در سال ۹۲ به روی صحنه رفتند. شهرام ناظری با گروه‌ همراهش از میانه‌های سال به اجرای سلسله‌برنامه‌هایی در حمایت از بچه‌های شین‌آباد و جذامبان کرد پرداخت و حتی نشستی عمومی برگزار و در صورت‌جلسه‌ای میزان دقیق کمکش را اعلام عمومی‌کرد. او از معدود هنرمندانی بود که بعد از پیروزی روحانی به صحنه رفت و از گشایش فضای تازه سخن گفت و در حضور رئیس جمهور منتخب کنسرت داد.

در میان برگزار‌کنندگان کنسرت در موسیقی سنتی حسین علیزاده را باید رکود‌دار به شمار آورد. او که از سال ۹۱ تور کنسرت‌هایش را با پژمان حدادی در ایران آغاز کرده بود، امسال نیز درکنار کنسرت‌های بداهه‌نوازی‌اش به کنسرت‌های با ارکستری حجیم‌تر روی آورد. محمد معتمدی که پیش از این در گروه شیدا و با محمدرضا لطفی کنسرت‌ می‌داد، بعد از کنسرت دلشدگان با ارکستر ملی به حسین علیزاده پیوست و کنسرت‌هایی را با او در قالب گروه هم‌آوایان در داخل و خارج از ایران اجرا کرد.

کنسرت سالار عقیلی با گروه دستان و حمید متبسم، همایون شجریان با برادران پورناظری از جمله کنسرت‌های چهره‌های معروف‌تر موسیقی سنتی در سال گذشته به شمار می‌رفت که عمده این کنسرت‌ها در تالار برج میلاد و یا تالار نمایشگاه‌بین‌المللی اجرا شدند.

در سال ۹۲ نیز در تمامی گونه‌های موسیقی شاهد لغو مجوز کنسرت‌هایی بودیم که در گوشه‌ و کنار کشور برگزار شده است. از شب دوم کنسرت محمدرضا لطفی در بهبهان در ابتدای سال تا لغو مجوز کنسرت احسان خواجه‌امیری در منطقه آزاد اروند و یا کنسرت‌هایی که با مقاومت گروه‌های فشار در مشهد امکان برگزاری پیدا نکرد. در کنسرت احسان خواجه‌امیری منتقدان با فشار بر مدیر کل ارشاد خوزستان و نیز به انگیزه همزمانی این کنسرت با "کاروان راهیان نور" مانع از برگزاری آن شدند.

امام جمعه آبادان نتیجه برگزاری این گونه کنسرت‌ها را "جز فساد و گناه" ندانست و در مقابل مدیر کل ارشاد خوزستان که خود فردی روحانی است در انتقاد به این سخنان گفت:"اگر کار اینها محل اشکال است پس چرا از تلویزیون که مسئولین و علما و مراجع و ۷۰ میلیون نفر می بینند پخش می‌شود؟ و کسی نقدی به اینها نمی‌زند."

لغو برخی از این محوزها،آن هم در دقیقه ۹۰ عملا سرمایه‌گذاران این گونه امور را با ضررهای اقتصادی هنگفتی روبرو می‌سازد و اسباب ورشگستگی آنها را فراهم می‌سازد. این در حالی است که برابر رای دیوان عدالت اداری، وزارت ارشاد و یا نهادی که مجوز چنین اجراهایی را می‌دهد، در صورت لغو بی‌دلیل این مجوز و عدم حمایت از اجرای آن باید هزینه‌های آن را کامل پرداخت کند.

ازجمله برنامه‌هایی که واکنش خارج از ایران را نیز به دنبال داشت، لغو برنامه روز جهانی نی‌انبان در ۱۷ اسفند در بوشهر بود. به نوشته سایت موسیقی ایرانیان"انجمن جهانی نوازندگان نی‌انبان در انگلستان و همچنین جشنواره دوسالانه نی‌انبان در یونان، با انتشار نامه‌ای به لغو کنسرت لیان در بوشهر واکنش نشان دادند و حمایت خود را از سرپرست این گروه و دیگر نوازندگان این ساز اعلام کردند."

جشنواره موسیقی فجر

پیش‌بینی‌ها این بود که با روی کار آمدن دولت تدبیر و امید جشنواره موسیقی فجر تکانی بخورد و از وضعیت رخوت‌آمیز سال‌های قبل به در‌آید،‌ اما در عمل این گونه نشد.فشار شدید ناشی از نبود و کمبود بودجه دست‌اندرکاران جشنواره را به سمت دعوت از ستارگان موسیقی پاپ و برگزاری کنسرتی برای‌آنها در جنب جشنواره اصلی سوق داد.

۱۱ خواننده شاخص موسیقی پاپ در این جشنواره ۸ روزه به اجرای برنامه‌ پرداختند و فروش بلیت آنها هم به اذعان دست‌اندرکاران جشنواره به رقم بالای یک میلیارد تومان رسید.

در مقابل حضور گروه‌های زنان در جشنواره پررنگ‌تر از سال‌های قبل بود و می‌توان مدعی شد که بیشترین سهم از اجراهای موسیقی بانوان در همین جشنواره شکل گرفت. اجرای کنسرت توسط شیدا جاهد ( که در دوره احمدی‌نژاد ممنوع‌الکار شده بود)‌ از جمله اتفاقات قابل اشاره در این حیطه است.

در کنار این حضور اجراهای چند گروه موسیقی کودک و نوجوان و نیز گروه‌های جوانتر موسیقی فضا را به سمتی سوق داد تا عملا این جشنواره به اجرای گروه‌های جوانتر اختصاص یابد. به جز سالار عقیلی و محمد معتمدی، که این دو تن نیز از جمله خوانندگان نسل نوین موسیقی سنتی ایران به شمار می‌روند، عملا اجرای گروه‌های معروف‌تر موسیقی سنتی در این جشنواره عملی نشد.

ضمن آنکه برای نخستین بار بود که در جشنواره موسیقی فجر نه ارکستر سمفونیک تهران به اجرای برنامه پرداخت و نه ارکستر ملی. یکی از اتفاقات نسبتا موفق جشنواره امسال موسیقی فجر، توزیع آن در چند شهرستان بود، به نحوی که همزمان با اجرای گروه‌ها در تهران در چند شهر از جمله کرمان و شیراز و... اجراهایی دو تا سه روزه از سوی گرو‌ه‌های موسیقی تحت عنوان جشنواره موسیقی فجر برگزار شد که با اقبال خوب مردم شهرستان روبرو شد.

ارکستر سمفونیک و ملی

از میانه‌های سال گذشته که فشار تحریم‌‌ها بودجه‌های فرهنگی و هنری را به سمت نصف و حتی یک‌سوم کاهش داد، تعطیلی و توقف فعالیت‌های ارکستر ملی و مدتی بعد ارکستر سمفونیک آغاز شد.

هنرمندان و نوازندگان این دو ارکستر بارها با مراجعه به مسئولان و نیز خانه موسیقی خواستار چاره‌اندیشی برای دریافت حقوق خود و جلوگیری از تعطیلی ارکستری ۸۰ ساله شدند.

ارکستر ملی البته زودتر طعم تعطیلی را چشید. توقف فعالیت این ارکستر به گونه‌ای بود که شورای فنی ارکستر هم که حسین علیزاده از جمله اعضای ارشد آن بود،‌ از این توقف بی‌اطلاع ماند تا همه چیز در سکوت به مرگ تدریجی یک ارکستر سرحال بینجامد.

تعطیلی ارکستر ملی به اندازه تعطیلی و توقف فعالیت ارکستر سمفونیک بحث‌برانگیز نشد. چرا که ارکستر سمفونیک تهران به نوعی هویت‌ موسیقایی جریان کلاسیک موسیقی در ایران به شمار می‌رود و سرود ملی ایران هم با این ارکستر باید نواخته شود.

به همین دلیل بود که کامبیز روشن‌روان در نشست هنرمندان با رئیس جمهور که پاییز ۹۲ در تالار وحدت برگزار شد،به تعطیلی این دو ارکستر و به خصوص ارکستر سمفونیک اشاره کرد. رئیس جمهور پس از استماع این سخنان به اهل موسیقی نوید داد در آینده نزدیک تدابیری برای فعالیت مجدد این دو ارکستر فراهم کند. این نوید البته بعدها در سخنان وزیر ارشاد و معاون هنری این وزارتخانه تکرار شد،اما تا پایان سال جاری هیچ اتفاق خاصی در این زمینه روی نداد.

این در حالی است که معاون هنری وزارت ارشاد از بدهی ۱۳ میلیاردی معاونت زیر نظر خود خبر داد که همین امر کار تهیه بودجه برای راه‌اندازی دوباره این دو ارکستر را با دشواری‌هایی روبرو خواهد ساخت.

اما نکته امیدوار کننده افزایش تقریبا ۱۰۰ درصدی بودجه موسیقی در سال ۹۳ است. بنا بر آنچه در لایحه بودجه ۹۳ آمده است، بودجه موسیقی ۱۳ میلیارد تومان در نظر گرفته‌ شده است. این بودجه برای بخش موسیقی حوزه هنری ۳ میلیارد تومان است. اما بودجه موسیقی سازمان فرهنگی وهنری شهرداری تهران و نیز مرکز موسیقی صدا و سیما اعلام عمومی نشده است.

نمایش ساز در تلویزیون و تکخوانی زنان

از جمله رخدادهای جالب توجه مرتبط با موسیقی نشان دادن ساز از صدا و سیما بود. اواخر دی ماه گروه موسیقی سنتی آوای باران در برنامه‌ صبح‌ به خیر ایران با نمایش ساز به اجرای برنامه‌ پرداختند. در حالی که در سنت تلویزیون نمایش ساز غیر ممکن است. این رخداد با اقبال رسانه‌های روبرو شد، اما تهیه‌کننده و یکی از دست‌اندرکاران این برنامه آن را ناشی از بی‌توجهی و اشتباه خودش دانست که نشان می‌داد سیاست‌های صدا و سیما در زمینه نمایش ساز از تلویزیون همچنان بدون تغییر است.

پیش از این رخداد داریوش پیرنیاکان، نوازنده تار و عضو هیئت مدیره خانه موسیقی در جشن این نهاد به جلوگیری از تکخوانی زنان اعتراض کرد. نکته‌ای که واکنش‌ها برخی از روحانیون و مراجع را هم به دنبال داشت.

بعد از این اظهار نظر علی جنتی، وزیر ارشاد در پاسخ خبرنگاران بر "نبود نظر واحد میان مراجع درباره تک‌خوانی زنان " تاکید کرد و گفت: "بعضی از مراجع تقلید گفته‌اند تک‌خوانی خانم‌ها اگر موجب مفسده نباشد ایرادی ندارد" این سخنان اگرچه فشار بر پیرنیاکان را کم کرد و موجب جلوگیری از استعفایش از خانه موسیقی شد، اما اسبابی را فراهم نکرد تا تکخوانی بانوان استمرار یابد.

درگذشتگان سال

سال ۹۲ در همان نخستین ماه‌ سال با مرگ یکی از چهره‌های نامدار عرصه موسیقی سنتی آغاز شد. داریوش صفوت که چند سالی بیمار و بستری بود ۲۷ فروردین در کرج درگذشت.

از دیگر هنرمندان نام‌آوری که سال ۹۲ درگذشتند،می‌توان به جلیل شهناز ،نوازنده شهیر تار اشاره کرد.

احمد ابراهیمی(مدرس آواز و ردیف‌دان)، فریدون حافظی(نواپرداز و نوازنده‌تار)، محمدعلی ابرآویز (آهنگساز سرود بوی گل و سوسن و یاسمن آید)، قلیچ انوری (نوازنده دوتار و خنیاگر اهل ترکمن)، یحیی باغچقی (نوازنده نی از خراسان)، ولی‌الله ترابی(نقال)، قسمت خانی (خنیاگر منطقه تالش)، محمود ذوالفنون (نوازنده ویلن که در آمریکا درگذشت)، بیوک آقا شکورزاده (نوازنده تار)، براگجر طهماسبیان،حسین یوسف زمانی(آهنگساز)،ملک محمد محمدی (خواننده آواز منطقه کردستان)، عبدالله شریعتیˈ (نوازنده سرنا ازکردستان) و براتعلی نورانی (نوازنده دهل از سنندج) از جمله اهل موسیقی بودند که در سال ۱۳۹۲ درگذشتند.

مطالب مرتبط