نشر ایران در سال ۹۲: تغییر محتاطانه

حق نشر عکس Isna

تحولات صنعت نشر کتاب ایران در سال ۱۳۹۲، تابعی از تحولات سیاسی، به ویژه انتخابات ریاست جمهوری در ایران بود.

تفاوت سیاست‌های کلی در حوزه نشر در دو دولت دهم و یازدهم، باعث شد که سال ۹۲ به دو پاره تقسیم شود:

الف: آخرین وعده‌های دوران احمدی‌نژاد

هنوز نوروز ۹۲ تمام نشده بود که هیأت وزیران به پیشنهاد وزارت ارشاد "بسته‌ای اجرایی" برای این وزارتخانه به تصویب رساند.

بر اساس این مصوبه، دولت احمدی‌نژاد باید در حوزه کتاب از انتشار "آثار ارزشمند" و همچنین "مصرف‌کنندگان کتاب" حمایت می‌کرد، وضعیت توزیع کتاب را سامان می‌داد، موجب ارتقاء شاخص‌های کتابخانه‌ای در ایران می‌شد، و زیرساخت‌های صنعت چاپ را فراهم می‌آورد.

اما صرف نظر از این که اراده‌ای برای اجرای این سیاست‌ها وجود داشت یا نه، با نزدیک شدن به انتخابات، وزارت ارشاد تلاش می‌کرد نظر اهالی کتاب را نسبت به عملکرد این وزارتخانه تغییر دهد.

محمد حسینی، وزیر ارشاد دولت دهم علی‌رغم این که از کم شدن بودجه نشر در سال ۹۲ خبر داد، اما متعهد شد که سرعت انجام فعالیت‌ها را در این حوزه نسبت به سال قبل افزایش دهد.

حق نشر عکس Isna
Image caption محمد حسینی، وزیر ارشاد دولت دهم

این وعده‌های وزیر ارشاد حتی تا روزهای آخر هم ادامه داشت و در حالی که فقط دو هفته از عمر دولت احمدی‌نژاد باقی مانده بود، آقای حسینی وزیر ارشاد، قول داد در این مدت کوتاه چندین طرح در زمینه نشر به اجرا برساند: از "ابلاغ نهایی مصوبه‌ معافیت مالیاتی ناشران، چاپخانه‌داران و کتاب‌فروشان از سوی رییس سازمان مالیاتی کل کشور" و "انجام مقدمات استفاده‌ فعالان حوزه‌ صنعت چاپ و نشر از صندوق توسعه‌ ملی" تا "تصویب لایحه‌ مالکیت معنوی جامع و کامل در روزهای پایانی دولت".

اما در شرایطی که همچنان انتقادها نسبت به شیوه ممیزی کتاب پا بر جا بود، وعده دیگر وزیر ارشاد، مبنی بر تعیین تکلیف کتاب‌ها در "یک روز، یک هفته یا حداکثر ۴۵ روز" چندان عملی نمی‌نمود.

با این حال، در پایان دوران احمدی‌نژاد، مقام‌های حوزه نشر، از وزیر ارشاد گرفته تا مدیر اداره کتاب، از شیوه ممیزی کتاب در این دوران دفاع می‌کردند.

وزیر ارشاد در فروردین‌ماه ۹۲ گفت: "سعی کردیم در زمینه‌هایی که میسر است ضوابطی را تعیین کنیم، مانند ضوابط نشر که در شورای عالی انقلاب فرهنگی تصویب شد."

وی در روزهای آخر عمر وزارت خود نیز گفت که فقط حدود "صد کتاب" تعیین تکلیف نشده در این وزارتخانه باقی مانده است.

همچنین محمد اللهیاری، مدیر اداره کتاب گفت که این اداره بنایی بر سختگیری نداشت و فقط "مجری ضوابط شورای عالی انقلاب فرهنگی" بود.

اما در زمینه ناکامی‌های دولت احمدی‌نژاد در زمینه نشر، نه تنها پای وزارت ارشاد در میان بود، بلکه وزارتخانه‌های دیگر نیز - مثل وزارت صنعت در زمینه عملی نشدن وعده ارزانی کاغذ - مقصر شناخته شدند.

ب: اولین وعده‌های دوران روحانی

فرهنگ به طور عام، و نشر به طور خاص، جایگاهی در مبارزات نامزدهای انتخابات ریاست جمهوری ایران نداشتند و مسائل اقتصادی و هسته‌ای جایی برای دیگر مشکلات باقی نگذاشته بود.

اما این امر مانع از آن نشد که فعالان حوزه نشر برای تغییر شرایط حرفه‌ای خود تلاش نکنند. به عنوان نمونه، رییس اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان تهران در نامه‌ای به نامزدهای انتخابات نوشت که آنان باید درباره سانسور، "این مشکل نخ‌نماشده صنعت نشر" پاسخی مشخص دهند.

این اتحادیه حتی پس از انتخاب حسن روحانی، در نامه‌ای دیگر به رییس جمهور منتخب، بر مشکلاتی دیگر در حوزه نشر تأکید کرد.

آقای روحانی نیز با ارائه "اصول کلی و خط مشی دولت" در روز تحلیف خود به مجلس، که در فصل فرهنگ آن، سیاست‌های نسبتا بازتری را تدوین کرده بود، تلاش کرد به مطالبات اهالی قلم پاسخ دهد.

۱. تغییر مدیران

حق نشر عکس Isna

اولین اقدام رییس جمهور جدید برای عملی کردن برنامه‌های خود در حوزه فرهنگ به ویژه نشر، انتخاب وزیر ارشاد بود.

علی جنتی، وزیر پیشنهادی ارشاد، که چندان برای اهل فرهنگ شناخته شده نبود، با ارائه برنامه‌هایی منطبق بر شعارهای حسن روحانی، از جمله "کاهش تصدی‌گری دولت"، نشان داد که او هم خواهان تغییر است.

تغییر مدیران حوزه کتاب، که در شش ماه دوم سال از سوی وزیر ارشاد صورت گرفت، بخشی از این تحول‌خواهی به شمار می‌رود.

گام نخست، گرچه با تأخیر صورت گرفت، اما امیدواری‌هایی برانگیخت: عباس صالحی، مردی میانه‌رو که هم "حوزوی" و هم "دانشگاهی" به شمار می‌رفت، نیمه مهرماه به سمت معاون امورفرهنگی وزیر ارشاد منصوب شد.

دو ماه بعد علی جنتی حکمی رییس نمایشگاه کتاب سال ۹۳ را که در آخرین روزهای دولت احمدی‌نژاد صادر شده بود لغو کرد و صالحی را با حفظ سمت، به عنوان رییس جدید این نمایشگاه برگزید.

همچنین وزیر ارشاد علی شجاعی صائین را به سمت مدیر اداره کتاب منصوب کرد؛ گرچه او از مدیران دولت پیشین و همچنین عضو سابق سپاه پاسداران بود، اما گفته شد که او می‌تواند سیاست‌های دولت جدید در حوزه کتاب را عملی کند.

آقای شجاعی صائین در اولین اقدام خود، نامه‌ای به رؤسای اتحادیه‌ها، انجمن‌ها و تعاونی‌های نشر ایران فرستاد و از آنان برای شرکت در روند ارزیابی صدور مجوز کتاب دعوت کرد.

همچنین تغییر رؤسای کتابخانه ملی ایران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، از دیگر تحولاتی بود که تا حدودی به مدیریت دوران احمدی‌نژاد در حوزه کتاب پایان داد.

در میان انتصابات مختلف وزارت ارشاد، انتصاب هشت عضو هیأت خرید کتاب که برای اولین بار اسامی آنها به صورت علنی اعلام می‌شد، امیدواری‌هایی برانگیخت.

نام دو چهره شناخته شده در این جمع، یعنی کامران فانی و علی‌اصغر محمدخانی، کافی بود تا انتظارات در این زمینه را برآورده سازد، اما حذف چند نام برای عضویت در هیئت نظارت کتاب، از سوی شورای انقلاب فرهنگی، نشان داد که تغییرات در سطح مدیران و کارشناسان وزارت ارشاد چندان هم آسان نیست و جناح رقیب دولت منفعل ننشسته است.

در روزهای پایانی سال ۹۲ نیز، انتصاب مجید صحاف به سمت "دبیر کارگروه اندیشه‌های رهبری در حوزه کتاب"، حکایت از پاسخ وزارت ارشاد به مطالبات منتقدانش در حکومت داشت.

۲. تغییر مواضع

حق نشر عکس Fars
Image caption در ماه مرداد علی جنتی (راست) جایگزین محمد حسینی (چپ) در وزارت ارشاد شد

گرچه وزیر ارشاد جدید مدیران حوزه نشر را تغییر داد، اما همزمان برخی از مواضع خود به ویژه در زمینه شیوه سانسور را نیز تغییر داده است.

علی جنتی در روزهای آغازین مسئولیتش در وزارت ارشاد از حذف سانسور پیش از چاپ خبر داده بود، و از ناشران خواسته بود تا خودشان "خودتنظیمی" داشته باشند.

اما پس از مخالفت بخش عمده‌ای از ناشران و نویسندگان، موضع خود را تغییر داد و گفت که "ممیزی اصل حاکمیتی است که به عهده دولت است".

اظهارات وزیر ارشاد در زمینه ممیزی کتاب به جایی رسید که در بهمن‌ماه ۹۲ گفت: "در ایران سانسور نداریم."

وی اضافه کرد قانونی که توسط شورای عالی انقلاب فرهنگی در حوزه کتاب و نشر به تصویب رسیده برای "اصلاح" کتاب‌هاست.

همچنین برخی دیگر از اظهارات آقای جنتی و همچنین معاون فرهنگی‌اش به مذاق اهالی قلم خوش نیامد.

به عنوان نمونه، عباس صالحی امکان ادامه یافتن فعالیت کانون نویسندگان ایران را منوط به «پوست‌اندازی» این کانون دانست که واکنش نویسندگان و شاعرانی چون محمدعلی سپانلو را در پی داشت.

همچنین پیش کشیدن بحث "ممنوع‌القلم‌ها" از سوی دولت جدید، در مجموع چندان دستاورد مثبتی برای این دولت نداشته است.

درحالی که علی جنتی در سخنانی افشاگرانه از وجود "لیست سیاه" نویسندگان در دوره پیشین سخن گفت، هم رییس جمهور و هم معاون وزیر ارشاد در اظهاراتی جداگانه مدعی شدند که در دوره جدید "نویسنده ممنوع القلم نداریم".

اما برخی علائم نشان می‌دهد که همچنان آثار تعدادی از نویسندگان ایران ممنوع است، از جمله اظهارات خود وزیر ارشاد در اوایل اسفند که صدور مجوز برای آثار صادق هدایت را رد کرد و گفت بسیاری از آثار این نویسنده بر اساس "معیارها" نمی‌تواند مجوز بگیرند.

۳. تغییر برخی احکام

در ماه‌های پایانی سال ۹۲، نشر چشمه، توانست با حکم هیئت تجدیدنظر رسیدگی به تخلفات ناشران، فعالیت خود را از سر بگیرد. این هیأت حکم ۲۴ ماه تعلیق پروانه نشر چشمه را صادر کرد، اما ‌به دلیل گذشت حدود دو سال از آغاز تعلیق نشر چشمه در دولت احمدی‌نژاد، این نشر از روز ۲۴ اسفند ۹۲ فعالیت خود را از سر گرفت.

فعالیت مجدد نشر چشمه، یکی از دستاوردهای بزرگ دوران جدید به شمار می‌رود که ممکن است به رفع تعلیق از دیگر ناشران منجر شود.

هرمز همایون‌پور، مدیر انتشارات کتاب روشن که از دو سال پیش فعالیتش تعلیق شده، در ۲۹ بهمن گفت که وزارت ارشاد فعالیت مجدد این نشر را پیگیری خواهد کرد.

همچنین چند روز پس از آن که دادگاه علی دهباشی، مدیر مجله بخارا، را مجرم شناخت، حکم تبرئه وی صادر شد. مدیر "بخارا" متهم بود که با انتشار شعری از منصور اوجی به زنان چادری توهین کرده است.

با این حال، قوه قضاییه در سال ۹۲، فشار بر شاعران و نویسندگان را حفظ کرد. مهدی موسوی و فاطمه اختصاری، دو شاعری بودند که اواسط آذرماه امسال بازداشت، و بدون آن که اتهام آنها مشخص شود اواخر دی‌ماه به قید وثیقه از زندان اوین آزاد شدند.

نمایشگاه کتاب تهران

حق نشر عکس Mehr

از برگزاری سالانه نمایشگاه کتاب تهران، به عنوان بزرگترین رویداد فرهنگی در ایران یاد می‌شود، اما این نمایشگاه در سال گذشته نیز با مشکلات و محدودیت‌هایی روبه‌رو بود.

دولت محمود احمدی‌نژاد در آخرین ماه‌های عمرش درحالی بیست و ششمین دوره نمایشگاه کتاب تهران را برگزار کرد، که قول داده بود مشکل ناشران تعلیقی را حل کند، اما آن چه اتفاق افتاد نشان داد که نه تنها این مشکل حل نشد، بلکه معضلات پیشین نیز همچنان ادامه داشت.

بر اساس گزارش رسانه‌ها، نشرهای روزنه، چشمه، کتاب روشن، روشنگران و مطالعات زنان، طرح نو، تیمورزاده، حیان، امید فردا، رسم، اباصالح، جیحون، آهنگ دیگر، گام نو، بقعه، و صمدیه، از جمله ناشرانی بودند که در نمایشگاه سال ۹۲ حذف شدند.

همچنین عدم رعایت عدالت در غرفه‌دهی به ناشران، تعطیلی ۱۳ غرفه در بخش ناشران داخلی، محرومیت ۴ ناشر دیگر از نمایشگاه سال آینده، و جمع‌آوری ۳۰۰ کتاب‌از بخش بین‌الملل، از دیگر محدودیت‌ها بود.

جمع‌آوری کتاب‌های برخی ناشران داخلی نیز، تبدیل به یکی از سنت‌های نمایشگاه شده است؛ اما در نمایشگاه سال ۹۲، آن چه خبرساز شد کتاب‌های صادق هدایت یا فروغ فرخزاد نبود، بلکه کتاب‌های عامه‌پسندی با عنوان‌های "حریم سلطان" و "عشق ممنوعه" بود که بر اساس سریال‌های شبکه‌های فارسی زبان خارجی نوشته شده بود.

انتشار کتاب‌های رهبر ایران

حق نشر عکس Isna

طبق روال سال‌های اخیر، در همان روزهای آغازین سال ۹۲ انتشار کتاب "حماسه سیاسی، حماسه اقتصادی" درباره نامگذاری سال جدید از سوی رهبر جمهوری اسلامی خبرساز شد.

وزارت ارشاد با صدور اطلاعیه‌ای اعلام کرد که این کتاب، مجوز نشر اخذ نکرده و انتشارش غیرقانونی است.

با این حال، گزیده سخنان آیت‌الله خامنه‌ای درباره "انتخابات"، نقش آیت‌الله خامنه‌ای در جنگ ایران و عراق، "اجتهاد و نوآوری فکری آیت‌الله خامنه‌ای" از جمله کتاب‌های چاپ شده درباره رهبر جمهوری اسلامی در سال ۹۲ است.

اما در مقابل انتشار و توزیع کتاب برخی از مقامات ایران چندان ساده نیست؛ مثلا "صراحت‌نامه"، شامل گفت‌وگوی بلندی با اکبر هاشمی رفسنجانی، از نمایشگاه کتاب سال ۹۲ جمع‌آوری شد و در مهرماه همین سال ۱۳ نماینده مجلس از وزیر ارشاد خواستند تا این کتاب ممیزی شود.

کتاب‌ چاپ شده و نشده

حق نشر عکس Isna
Image caption محمود دولت آبادی

در ماه‌های آغازین سال ۹۲، که سیاست‌های دولت محمود احمدی‌نژاد در زمینه ممیزی کتاب ادامه داشت، بهمن فرزانه مترجم رمان معروف "صد سال تنهایی" گفت که این اثر گابریل گارسیا مارکز پس از سال‌ها تجدید چاپ شده بود، فعلا منتشر نمی‌شود.

با این حال برخی از کتاب‌ها نیز طی سال ۹۲ منتشر شدند: "در جست‌وجوی فضاهای گمشده" نوشته داریوش شایگان، "دنیا اشتباه می‌کند" سروده علی باباچاهی، "در این خانه همیشه ماندم" و "روی دریا فقط یک قایق کاغذی باقی مانده است" سروده احمدرضا احمدی، "رستاخیز کلمات" و "زبان شعر در نثر صوفیه" نوشته محمدرضا شفیعی کدکنی، "گنجشک‌ها و کلاغ‌ها" سروده منصور اوجی، رمان "ملکان عذاب" نوشته ابوتراب خسروی و کتاب شناخت‌نامه‌ عزت‌الله انتظامی، بازیگر سینمای ایران، با نام "من عزتم،بچه سنگلج".

همچنین پس از شروع کار دولت جدید، حافظ موسوی، که پنج سال بود هیچ مجموعه شعری از او منتشر نشده بود، گفت که پس از دیدار با معاون فرهنگی وزیر ارشاد، مجوز نشر دو کتاب بلاتکلیفش صادر شده است.

بابک اعطا، فرزند احمد محمود، نیز گفت که در شرایط جدید، دوباره کتاب شناخت‌نامه پدرش را به وزارت ارشاد می‌فرستد.

اما در روزهای پایانی سال ۹۲، ناشر "کتاب کوچه" احمد شاملو گفت که جلد دوازدهم این مجموعه از تابستان امسال برای اخذ مجوز به وزارت ارشاد رفته، اما هنوز مجوز آن صادر نشده ولی محمد محمدعلی توانست خاطره‌هایش از احمد شاملو را در قالب کتابی با عنوان "شاملویی که من می‌شناختم" منتشر کند.

با این حال برخی از کتاب‌های بزرگان ادبیات ایران نظیر هوشنگ گلشیری، منصور کوشان و محمدعلی سپانلو، همچنان مجوز انتشار ندارند و در این میان جنجالی‌ترین کتاب سال ۹۲، "کلنل" نوشته محمود دولت‌آبادی بود که با وجود تلاش‌هایی برای اخذ مجوز در دولت حسن روحانی، از سد سانسور عبور نکرد.

جوایز کتاب

حق نشر عکس Isna
Image caption مراسم جوایز کتاب سال غزل

دولت محمود احمدی‌نژاد با افزایش تعداد جوایز دولتی، ارزش مادی آنها را نیز بالا برد، به گونه‌ای که وزارت ارشاد در خرداد ۹۲ اعلام کرد که طی سال‌های اخیر، ۲۵ هزار سکه طلا به برگزیدگان جایزه‌های دولتی کتاب نظیر "کتاب فصل"، "جلال آل‌احمد"، "گام اول"، و "پروین اعتصامی" اهدا شده است.

پس از تغییر دولت، نجفقلی حبیبی، که از سوی وزیر ارشاد جدید به عنوان دبیر علمی جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، مهم‌ترین جایزه دولتی این کشور، انتخاب شد، پیش از اهدای این جایزه گفت: "خط و خطوط سیاسی در برگزیده شدن یا نشدن آثار دخالت ندارد."

اما در زمینه جوایز خصوصی که با محدودیت‌هایی مواجه‌اند، معاون وزیر ارشاد دولت روحانی اعلام کرد که از این جوایز حمایت می‌کند.

در سال ۹۲، مراسم برخی از جوایز خصوصی نظیر "ایرج افشار"، "مهتاب میرزایی"، "داستان بیهقی"، "شعر زنان ایران (خورشید)"، "کتاب سال غزل" و "هفت اقلیم" برگزار شد، اما بعضی دیگر از جوایز خصوصی مثل "روزی روزگاری" و "صادق هدایت" همچنان با محدودیت مواجه‌ بودند. با این حال برخی از دست‌اندرکاران جوایز خصوصی مثل "واو"، "هوشنگ گلشیری"، "مهرگان" و "نیما" در تلاش برای برگزاری جوایز خود در سال آینده هستند.

در زمینه جوایز خارجی که نصیب نویسندگان، شاعران و مترجمان ایرانی شد، مهمترین خبر مربوط به اهدای جایزه‌ "یان میخالسکی" سوئیس به محمود دولت‌آبادی برای نوشتن رمان "کلنل" بود.

درگذشتگان

حق نشر عکس Isna

تعدادی از نویسندگان، شاعران، مترجمان، و ناشران در سال ۹۲ درگذشتند.

از میان این درگذشتگان، منصور کوشان، نویسنده و شاعر ایرانی مقیم نروژ، از چهره‌های مطرح در زمینه مبارزه با سانسور بود و در مقابل، امیرحسین فردی، همسو با سیاست‌های فرهنگی جمهوری اسلامی به شمار می‌رفت.

فهیمه رحیمی، نویسنده رمان‌های عامه‌پسند، محمد زهرایی، مدیر نشر کارنامه، بهمن فرزانه، مترجم، پرویز مرزبان، مترجم و علیشاه مولوی شاعر، هم جزو معروف‌ها بودند.

چند پژوهشگر و استاد دانشگاه نیز درگذشتند: محمود عبادیان، محمد گلبن، محمدصادق همایونی سروستانی، بهمن سرکاراتی، عبدالمحمد آیتی و ...

مطالب مرتبط