توقف انتشار روزنامه‌ها در ایران چه دلیلی دارد؟

حق نشر عکس Getty

نوروز سال ۱۳۹۳ که به پایان رسید، سه روزنامه از انتشار بازماندند. این بار توقیف و حکم دادستان یا نامه هئیت نظارت بر مطبوعات نبود که مهر توقف بر فعالیت آنها زد، بلکه مشکل به مسائل اقتصادی و عدم دخل و خرج این رسانه‌ها ارتباط داشت.

از فحوای سخنان مدیرمسئولان سه روزنامه خبر، تهران امروز و تابناک که در رسانه‌های ایران انعکاس یافت، برمی‌آید که مشکل تهیه کاغذ چاپ برای روزنامه‌های یادشده و کمبود منابع مالی علت اصلی این تعطیلی‌ بوده است. قیمت کاغذ برای مطبوعات در یک و اندی سال گذشته تا سه برابر افزایش داشته است و از سوی‌ دیگر واردات آن کاهش یافت و این مسئله تهیه کاغذ برای مطبوعات را به معضلی مزمن تبدیل کرده است.

پیش از این سه روزنامه، در سال گذشته، روزنامه‌های دیگری نیز به دلایلی غیر از شکایت یا توقیف دچار توقف فعالیت شدند.

تابستان سال گذشته روزنامه وطن امروز به مدیرمسئولی مهرداد بذرپاش برای مدتی دچار توقف فعالیت شد. مدتی بعد روزنامه خورشید از انتشار بازماند و تنها به انعکاس اخبارش در قالب آنلاین اکتفا کرد. اواخر سال تیم رسانه‌ای تازه این روزنامه با تسویه کارکنان قراردادی از توقف انتشار این رسانه خبر دادند.

آنچه که علت اصلی تعطیلی این روزنامه‌ها بود، غیراقتصادی بودن فعالیتشان است. تیراژ روزنامه‌ها در ایران بسیار پایین آمده است.

پیش از این ماشاء‌الله شمس‌الواعظین، رئیس انجمن صنفی روزنامه‌نگاران ایران از تیراژ کلی ۵۰۰ هزار نسخه‌ای روزنامه‌های ایران خبر داده بود و گفت که این تیراژ در دوره اصلاحات نزدیک به ۵ میلیون نسخه در روز بود.

او البته افزایش تصاعدی هفته‌نامه‌ها و ماهنامه‌هایی را که عمدتا به سمت انتشار اخبار و تحلیل‌های مرتبط با مسائل اجتماعی و فرهنگی گرایش پیدا‌کردند نادیده‌ گرفته است.

نگاهی به کیوسک‌های مطبوعات تهران از انبوه این نشریات، که از‌آنها به عنوان "نشریات زرد" یاد می‌شود، حکایت دارد.

نشریاتی که عملا فضای پیشخوان را بر روزنامه‌ها تنگ کرده‌اند. برخی از این نشریات به صورت چهاررنگ و با آگهی‌های فراوان منتشر می‌شوند و قیمت‌های چند برابر روزنامه‌ها دارند. این قیمت‌ها سود کیوسک‌داران از فروش نشریات زرد را بسیار بیشتر از سود ناشی از فروش روزنامه‌ها کرده است و یکی از دلایل شکست روزنامه‌های سیاسی را باید در حذفشان از پیشخوان مطبوعات جست‌ وجو کرد. حجم بالای نشریات سبب شده است تا برخی از این روزنامه‌ها حتی بر پیشخوان نیز قرار نگیرند در داخل کیوسک گذاشته می شود و همان تعداد توزیع شده‌شان مرجوعی و برگشت بخورد.

بیشتر بخوانید: روزنامه نگاری در ایران؛ خوشی ها و ناخوشی ها در سال ۹۲

یارانه‌های بالا برای سه روزنامه دولتی

جز روزنامه همشهری که با شمارگان بالای ۳۰۰ هزار نسخه در روز و حجم بالای آگهی‌های راهنمای همشهری و البته قیمت پایین (۵۰۰ تومان)حجم عمده‌ای از فروش مطبوعات را به خود اختصاص داده است،‌ روزنامه‌های جام جم، ایران و اطلاعات نیز دخل و خرج مطلوبی دارند. اگر چه تمامی این روزنامه‌ها یا به نهادی عمومی (شهرداری تهران) وابسته‌اند یا نهادی دولتی و شبه‌دولتی.

جالب این که جدول میزان یارانه‌های شش ماه اول سال ۱۳۹۲ نشان‌ می‌دهد سه روزنامه اطلاعات با ۷۰۰ میلیون، جام جم با ۶۰۰ میلیون و ایران با ۶۲۲ میلیون تومان بیشترین دریافتی را داشته‌اند که همین مسئله اسباب اعتراض برخی منتقدان شد.

آنها منتقدند که چرا روزنامه‌ای که خود دولتی است، باید یارانه هم دریافت کند؟ در میان روزنامه‌های اصلاح‌طلب به نظر می‌رسد سه روزنامه اعتماد، شرق و آرمان از اقبال عمومی بهتری در مقایسه با سایر روزنامه‌ها برخوردار باشند.

اما مدیران این روزنامه‌ها و نیز سایر رسانه‌های بخش خصوصی، هیچگاه اطلاعاتی درباره میزان هزینه‌ها و درآمدهای رسانه‌های زیر نظرشان منتشر نکرده‌اند و همین مسئله تحلیل و ارزیابی ماجرا را دشوار ساخته است.

جز مشکل اقتصادی، مدیران برخی روزنامه‌ها تعطیلی را به عدم حمایت ارشاد از آنها نسبت می‌دهند.

سردبیر وطن امروز هنگام تعطیلی این روزنامه که از جمله رسانه‌های منتقد و سرسخت سیاست های دولت روحانی است، علاوه بر مشکلات روزنامه‌داری و مسائل مالی "کاهش چشمگیر حمایت ارشاد را "دلیل دیگر تعطیلی روزنامه می‌داند.

آیا حمایت های ارشاد می تواند جلوی تعطیلی روزنامه را بگیرد؟

نگاهی به نوع حمایت‌های وزارت ارشاد نشان می‌دهد که این وزارتخانه در اوضاع عسرت‌بار اقتصادی که دامن مطبوعات و سایر بخش‌های فرهنگی را گرفته‌است، می‌تواند مرهمی هر چند اندک باشد بر زخم‌های فراوان صاحبان نشریات تا شاید بتواند آنان را از گرداب مالی‌ای که فرو رفته‌اند، اندکی نجات بخشد.

کمک‌های وزارت ارشاد به مطبوعات در دو بخش ساماندهی‌ شده است.

کمک نخست، یارانه ای است که برای مطبوعات در نظر گرفته شده است. پیش از این یارانه در قالب کاغذ به مطبوعات داده می شد اما در سال ۱۳۸۴ کمک دولت برای خرید و واردات کاغذ حذف و رقمی به عنوان یارانه مستقیم و بر اساس یک آیین‌نامه به مطبوعات داده می‌شود.

در بودجه سال ۹۲ رقم ۸۰ میلیارد تومان به حمایت از کتاب و مطبوعات اختصاص یافت که این رقم در سال ۹۳ با ۵۴ درصد افزایش به ۱۵۰ میلیارد تومان رسید. بخشی از این رقم به معاونت فرهنگی وزیر در قالب طرح خرید کتاب و کمک به ناشران و کتاب اختصاص می‌یابد و بخشی دیگر به معاونت مطبوعاتی برای توزیع بین نشریات و سایت‌های خبری.

در آیین‌نامه اصلاح‌شده‌ای که روی سایت معاونت مطبوعاتی در این زمینه وجود دارد اعلام شده است: "یارانه شش ماه دوم تا پایان بهمن‌ماه به حساب نشریات واریز خواهد شد." اما این اتفاق در تاریخ وعده‌داده شده محقق نشد.

خبر تازه‌؛ یارانه برای سایت‌های بخش خصوصی

آقای محرابی مدیرکل مطبوعات داخلی و خبرگزاری‌ها در آخرین روزهای اسفند در خبری که روی خروجی سایت این معاونت منتشر شد، ضمن اعلام اصلاحاتی در آیین‌نامه توزیع یارانه گفت که نوبت دوم واریزی‌ها تا یک هفته بعد در حساب رسانه‌های واجد شرایط خواهد بود و اعلام کرد: "ملاک برای واریز یارانه آیین‌نامه اصلاح شده جدید است و از این پس سایت‌های بخش خصوصی نیز مشمول دریافت یارانه خواهند شد".

او همچنین اعلام کرد: "محاسبه و پرداخت یارانه‌های مطبوعات در این نوبت براساس دستورالعمل جدید است و براساس سیاست شفافیت ، فهرست کامل آن همزمان با واریز مبالغ به حساب نشریات اطلاع رسانی می‌شود." تا زمان نوشتن این مطلب(۲۴فروردین ۱۳۹۳) هیچ خبری روی خروجی سایت این معاونت مبنی بر واریز مبلغ یارانه مطبوعات و فهرست آن منتشر نشده است.

آگهی‌های دولتی؛ آیین‌نامه‌ای پیچیده و چند لایه

بخشی دیگر از کمک‌های وزارت ارشاد در قالب آگهی‌های دولتی انجام و بین مطبوعات توزیع می‌شود.

نحوه توزیع آگهی‌ها بر اساس ضوابط و آیین‌نامه‌ای پیچیده، اما نسبتا دقیقی است که مطبوعات را به پنج دسته تقسیم کرده و بر اساس میزان شمارگان، قدمت و کیفیت فعالیت مبلغی از آگهی به آن نشریه اختصاص می‌یابد.

دریافت مبلغ آگهی از نهادهای دولتی به دلیل نبود نقدینگی با دشواری‌هایی روبروست، اما دریافت آگهی از افراد حقیقی (به خصوص در ثبت شرکت یا موسسه یا موارد مربوط به ارث و شکایت ها و ...) به دلیل آنکه واریز آن نقدی است مشکل خاصی ندارد.

معاونت مطبوعاتی وزارت ارشاد اواخر اسفند سال قبل پیش‌نویس تازه آیین‌نامه توزیع آگهی‌ها را روی سایت خود قرار داد و از صاحب‌نظران خواست درباره آن نظر دهند. در بخشی از این آیین نامه وزارت ارشاد مکلف شده است که در طول سال دوبار گزارش عملکرد و نحوه توزیع آگهی‌ها را منتشر کند- وظیفه‌ای که به نظر می‌رسد هنوز فرصت انجامش فراهم نشده است.

کاهش تیراژ و بی‌اقبالی به مطبوعات چاپی و افزایش روز‌افزون مراجعه‌کنندگان به اینترنت نیز از مهمترین دلایل رکود فعالیت‌ روزنامه‌های ایران به شمار می‌رود اگر چه این مسئله پدیده‌‌ای جهانی است و در چند سال اخیر نشریات معتبری چون تایم، لس‌آنجلس تایمز،شیکاگو تریبون و بوستون گلوب به چنین سرنوشتی دچار شدند و همچنان با این معضل دست و پنجه نرم می‌کنند.

اگر ماجرای سانسور مطبوعات را به کناری نهیم، مشکل اقتصادی و بحرانی که در داخل ایران گریبانگیر دولت شده است، مسئله اصلی برای همه طیف‌های جامعه، از جمله روزنامه‌نگاران است که اگر چاره‌ای عاجل برای آن اندیشیده نشود، امکان تسری به سایر مطبوعات نیز وجود دارد.

مطالب مرتبط