سایه تحریم بر بخش خارجی نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران

حق نشر عکس ISNA

تحریم‌های ناشی از قطعنامه‌های شورای امنیت این بار دامن بخش خارجی نمایشگاه بین‌الملی کتاب تهران را گرفته است تا امسال نیز به مانند سال گذشته بخش خارجی فقیرتر و کم‌رونق‌تر از گذشته باشد.

روایت‌های متفاوت از پرداخت بدهی ۶ میلیون یورویی

بخشی مهم از این مشکلات به نپرداختن به موقع بدهی‌های ناشران خارجی و تعهدات طرف ایرانی به آنها باز می‌گردد.

علی جنتی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی سه روز قبل از افتتاح نمایشگاه کتاب در گفت وگویی با خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) "کل بدهی‌ به ناشران خارجی" را مبلغ "شش میلیون یورو" ذکر کرد که "در طول پنج شش ماه گذشته بانک مرکزی به بانک عامل این مراتب را ابلاغ کرده است". اما "اختلافات بین بانک مرکزی و بانک عامل" این مساله را " حل نشده" باقی گذاشت.

اگر چه آقای وزیر ابراز امیدواری کرده است، این مشکل "ظرف چند روز آینده حل شود." اما سخنان علیرضا ربانی، مدیر بخش بین‌الملل نمایشگاه کتاب بیست‌ و هفتم به گونه‌ای است که فرصت موجود را باید از دست‌رفته دید.

آقای ربانی اواخر اسفند به خبرگزاری فارس گفته بود: "فرصت باید پیش از پایان سال گذاشته شود تا کتاب حمل شده و به موقع به نمایشگاه تهران برسد" و اضافه کرد"مطمئنا اگر بخش عمده بدهی‌ها پرداخت نشود ناشران با رغبت شرکت نخواهند کرد."

پیش از این محمود آموزگار، دبیر اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران نیز در گفت وگویی با فارس با تاکید بر رقم ۶ میلیون یورو از نشست پیش از عید خود با وزیر ارشاد و معاون فرهنگی او خبر داد و گفت:" کمی از بدهی نمایشگاه بیست و چهارم و حدود ۹۲ درصد مطالبات نمایشگاه بیست و پنجم همچنان تسویه نشده باقی مانده است."

او از "بانک ملت" نام برد که به عنوان بانک عامل این کار نتوانسته اختلافات خود با بانک مرکزی برای پرداخت این بدهی‌ها را برطرف کند، اما به بدهی‌های مربوط به نمایشگاه بیست و ششم اشاره‌ای نکرد.

در برابر سخنان آقای جنتی، و دو تشکل نشر کشور، روایت مسئول مستقیم بخش خارجی نمایشگاه کتاب متفاوت است.

محمدرضا وصفی، مدیر کمیته ناشران بین الملل،که او را باید از معدود مدیران میانی ارشاد به شمار‌ آورد که از دوره معاونت فرهنگی علی اصغر رمضانپور (سال‌های اولیه دهه ۸۰) در وزارت ارشاد، تا به امروز در همین سمت ایفای نقش می‌کند، ۲۰ روز قبل از آغاز به کار نمایشگاه کتاب به خبرگزاری ایبنا (خبرگزاری کتاب زیر نظر معاونت فرهنگی ارشاد) گفت: "عمده این بدهی‌ها با همکاری یونسکو تسویه شده است"

به گفته آقای وصفی "۳ میلیون و ۷۰۰ هزار دلار از این بدهی با دلار ۱هزار و ۱۸۰ تومان تسویه شده و مابقی بدهی نیز به همراه بدهی نمایشگاه بیست و پنجم در بانکی واسط موجود است. این پول بیش از دو سال است که در بانک واسط وجود دارد اما به دلیل مشکل انتقال پول به خارج از کشور به ناشران پرداخت نشده است."

با این توصیفات باید پذیرفت که مبلغ بدهی حتی در دوره دولت آقای احمدی‌نژاد پرداخت شده بود، اما امکان دریافت آن توسط طرف‌های خارجی وجود نداشت.

آینده بازار کتاب ایران برای ناشران خارجی کم سود و مبهم است

شاید بخشی از بی‌انگیزگی ناشران خارجی برای حضور در نمایشگاه کتاب تهران را به عدم پرداخت بدهی آنها مرتبط دانست اما بخشی دیگر را باید در افق‌هایی جست که به دلیل شرایط موجود بازار ارز و دلار در آینده نزدیک قابل ترمیم نیست.

نشر فعالیتی اقتصادی است و بخشی مهم از فعالیت‌های ناشران خارجی در ایران به میزان فروش آنها و سودی که از این کار می‌برند مرتبط است. طبیعی است اگر این سود به هر طریقی و در موعد مقرر به حساب آنها واریز نشود، ‌آنها از استمرار حضور در بازار کتاب ایران سرباز خواهند زد.

نمونه متاخر آن انتشارات مگ‌گروهیل آمریکا بود که به دلیل عدم دریافت درآمدهای ناشی از فروش کتاب خود، ارتباط با بازار کتاب ایران را کلا قطع کرد. به نظر می‌رسد ارزیابی ناشران خارجی (به خصوص ناشران اروپایی و آمریکایی که بازارهای بزرگ کتاب‌های انگلیسی را در اختیار دارند و از دست دادن بازار ایران برای آنها اهمیتی چندانی ندارد) از بازار ایران در میان مدت منفی است. به همین دلیل تا رفع تحریم‌ها و ایجاد ثبات اقتصادی آنها روی بازارهای دیگر کشورها متمرکز خواهند شد.

بخشی از بی‌‌اقبالی ناشران خارجی به نمایشگاه کتاب امسال را باید در تفاوت نرخ‌ ارز با میزان یارانه جست وجو کرد. برابر سخنان آقای وصفی، در گفت‌ و گو با ایبنا "متوسط بهای ارز برای خرید کتاب در نمایشگاه کتاب ۲۵ هزار ریال خواهد بود."

فاصله این رقم با ارز بازار آزاد ۸۰۰ تومان است که در مقایسه با دوره‌های قبل از بحران ارزی،تخفیف‌ها به یک نهم کاهش پیدا کرده است. در سال‌های دولت اصلاحات و قبل از بحران ارزی دولت احمدی‌نژاد، یارانه تخصیص‌داده شده به نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران یک سوم قیمت بازار بود. به این معنا که وقتی دلار به قیمت ۱۰۰۰ تومان در بازار به فروش ‌می‌رسید، دلار تخصیصی به بخش خارجی نمایشگاه ۳۳۰ تومان محاسبه‌ می‌شد و مابه‌التفاوت آن از خریداران (عمدتا نهادها حقیقی و حقوقی دانشگاهی) دریافت نمی‌شد، اما به ناشر خارجی پرداخت می‌شد.

اما بعد از بحران ارزی هم از کلیت دلار تخصیص داده شده کم شده و هم آنکه این تفاوت به اندازه‌ای است که عملا ناشران خارجی و حتی خریداران ایرانی رغبتی به خرید کتاب خارجی از نمایشگاه نداشتند.

مسئولان نمایشگاه سعی کردند با تخفیف در ارائه برخی خدمات به ناشران خارجی هزینه‌های آنها را کم و در آنها ایجاد انگیزه کنند. از جمله این اقدامات می‌توان به تخفیف ۷۰ درصدی پرواز هواپیمایی هما، یک ششم کردن نرخ ورودی هر کیلو کتاب به کشور (از ۶ دلار به یک دلار) و تخفیف بالای اجاره غرفه بخش بین‌‌الملل به ناشران خارجی‌ اشاره کرد.

اما در نهایت تنها دو کشور اروپایی در نمایشگاه حاضر شده‌اند و البته ناشران آمریکایی غایب بزرگ نمایشگاه هستند. نامی هم از بریتانیا در میان ناشران این بخش نیست.

برابر اعلام محمد الهیاری، معاون فرهنگی و اجرایی بیست و هفتمین نمایشگاه کتاب تهران،‌ در روز نشست خبری نمایشگاه " آلمان، فرانسه، ژاپن، ونزوئلا، مکزیک، روسیه، قطر، عمان و چین" از جمله کشورهای حاضر در بخش خارجی هستند.

علاوه بر این موارد در نمایشگاه امسال به دلیل بودجه انقباضی و شرایط ناشی از تحریم، هیچ گونه یارانه ارزی از سوی دو وزارتخانه بهداشت و درمان و علوم به نمایشگاه کتاب داده نخواهد شد. به گفته آقای الهیاری "این یارانه از دوره هفدهم به تدریج کاسته شد و امسال هم با توجه به وضعیت اقتصادی کشور، وزارتخانه‌های علوم و بهداشت و درمان یارانه مربوطه را حذف کردند."

یارانه مورد اشاره از‌ آن جهت اهمیت داشته و دارد که بیش از ۹۵ درصد خریدهای کتابخانه‌های دانشگاه‌های دولتی کشور از بخش کتاب‌‌های خارجی از ناحیه همین بودجه تامین می‌شد و با حذف این بودجه باید سالی بدون عنوان‌های تازه خارجی را در کتابخانه‌های دانشگاه‌ها شاهد باشیم.

نزول کیفی کتاب‌ها در یک دهه اخیر

تنها ناشران خارجی نیستند که اعتماد خود را به بازار کتاب ایران از دست دادند، بلکه اهل قلم و فرهنگ نیز نسبت به این بخش بی‌اعتماد شدند. بخشی از بی‌‌اعتمادی را باید به سیاست‌هایی مربوط دانست که در دولت آقای احمدی‌نژاد اعمال شد. این سیاست‌ها تاثیر مستقیم خود را روی کتاب‌های حوزه علوم انسانی و ادبیات و دین گذاشت. به مرور آثاری که با قرائت جریان راست فکری همخوانی نداشت از فهرست آثار بخش خارجی نمایشگاه حذف شد و این مشکل گریبان حتی کتاب‌های عربی را هم گرفت. چنانکه برخی از تفاسیر و یا دیدگا‌ه‌های روشنفکران و علمای اهل سنت درباره مسائل مذهبی با مشکل ورود به نمایشگاه روبرو شدند.

ترکش این نگاه بخش ادبیات و رمان را بی نصیب نگذاشت، چنانکه کاوه میرعباسی از مترجمان رمان و ادبیات در گفت و گویی با ایبنا با اشاره به " وفور نعمت" در بخش خارجی" ده سال قبل نمایشگاه" گفت: " از آن موقع هر سال شمار کتاب‌های بخش خارجی نمایشگاه کمتر از سال قبل می‌شود."

برابر اعلام مسئولان نمایشگاه در بخش ناشران خارجی دوره بیست و هفتم "۱۰۷ هزار عنوان کتاب لاتین و ۲۵ هزار عنوان کتاب عربی که ۱۵ درصد از همه این کتاب‌ها چاپ سال‌های ۲۰۱۳ و ۲۰۱۴ بوده، عرضه خواهد شد."

اکنون باید منتظر ماند و دید که سیاست‌های فرهنگی دولت آقای روحانی و تاکیداتی که او در افتتاحیه نمایشگاه کتاب بر آزادی بیان و توجه به عدم سانسور کرده است، چگونه خود را در بخش خارجی نمایشگاه کتاب نشان خواهد داد.