نمایشگاه کتاب تهران؛ آنها که آمدند و آنهایی که نیامدند

حق نشر عکس ILNA

بیست‌ و هفتمین دوره نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران روز بیستم اردی بهشت به پایان می‌رسد. انتظار اهالی فرهنگ وقلم این است تغییرات این نمایشگاه، به خصوص تغییرات محتوایی، را نسبت به نمایشگاه‌های گذشته احساس کنند.

در سال‌های پایانی دولت آقای احمدی‌نژاد فشار بر ناشران مستقل شدت گرفت. به خصوص در دو دوره آخر که برخی از ناشران اجازه حضور در نمایشگاه را نیافتند.

حضور در نمایشگاه کتاب از آن جهت برای ناشران مهم بود و هست که بخشی از نقدینگی و درآمد مورد نیاز خود در طول سال را از ناحیه فروش آثار در این نمایشگاه تامین می‌کنند.

برابر برآورد‌هایی که نهادهای صنفی نشر، مثل اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران به عمل آورد و نیز نظرسنجی‌های نهادهای زیر نظر وزارت ارشاد، یک ششم درآمد سالانه ناشران از ناحیه فروش آثارشان در نمایشگاه تامین می‌شود.

ویژگی دیگر این فروش در نقد بودن آن است، در حالی که در فروش در وضعیت طبیعی سررسید چک‌ها و یا دریافتی‌ها از کتابفروشان یا شرکت‌های توزیع و پخش کتاب، از هشت ماه تا یک و نیم سال به طول می‌انجامد.

بر چنین بنیادی و با توجه به بالا بودن نرخ تورم، درآمد حاصل از فروش کتاب در نمایشگاه صرفه اقتصادی فراوانی برای ناشران ایرانی دارد.

به همین دلیل است که سررسید چک‌های بسیاری از ناشران در روزهای بعد نمایشگاه (پایان اردیبهشت و اوایل خرداد) تاریخ خورده است.

فشار اداره کتاب در دوره‌های گذشته

اداره کتاب دولت‌ آقای احمدی نژاد برای ضعیف و از میدان به درکردن ناشران مستقل به اهمیت اقتصادی نمایشگاه برای برخی ناشران پی برده بود، به همین دلیل برخورد خود با آنها را در چند لایه سطح‌بندی کرده بود. برخی از ناشران همانند چشمه و طرح نو، گام نو، اختران،‌ آگاه‌ و صراط ... را با تعلیق فعالیت‌های آنها عملا از حضور در نمایشگاه منع کردند.

گروهی دیگر از ناشران به رغم آنکه امکان فعالیت داشتند، اما اجازه حضور در نمایشگاه به آنان داده نشد که از جمله آنها می‌توان به ناشرانی چون روزنه، جیحون، آهنگ دیگر، ، بقعه، صمدیه، امید فردا، اباصالح و حیان اشاره کرد.

انتشارات تیمورزاده، ناشر‌آثار پزشکی، نیز از جمله ناشرانی بود که به رغم برنده‌ شدن در یک نزاع حقوقی با مسئولان نمایشگاه، در دو دوره گذشته نمایشگاه و به عنوان اعتراض شرکت نکرد. این انتشاراتی و انتشارات امید فردا و روزنه در نمایشگاه امسال حضور دارند.

گروهی دیگر از ناشران مستقل همانند نشر نی، روزنه، مرکز، قلم، توس، ققنوس، نیلوفر، ثالث، کویر و... با تعلیق و معطل کردن کتاب‌های آنان، دادن مجوز بعد از نمایشگاه، و فرستادنشان به گوشه‌های تنگ و تاریک نمایشگاه با متراژهای پایین‌تر از آنچه برابر آیین‌نامه جزو حقوق آنها بود، سیاست‌های سخت‌گیرانه‌ای را بر آنها اعمال می‌کردند.

این گونه در نهایت درآمد‌های این گروه از ناشران پایین‌تر از پیش‌بینی‌ها بود و بر آنها فشارهای مالی سختی وارد می‌شد.

نمایشگاهی بدون ناشران تعلیقی

امسال اما با توجه به گشایشی که بعد از انتخاب آقای روحانی به وجود آمد، فضا تاحدودی تعدیل شد.

ناشران تعلیقی اجازه فعالیت گرفتند، اگر چه امکان حضور برخی از آنها در نمایشگاه کتاب فراهم نشد. حتی چند ناشر از جمله انتشارات طرح نو، از ناشران فعال اصلاح‌طلب در حوزه اندیشه، در نامه‌ای به وزیر ارشاد خواستار دستور او برای حضور در نمایشگاه شدند. وزیر مساعدت کرد، اما یک روز بعد خبرگزاری‌ها نوشتند که انتشارات طرح نو به لحاظ مشکلات قضایی امکان حضور در نمایشگاه را ندارد.

در کنار انتشارات طرح نو، انتشارات صراط (ناشر آثار عبدالکریم سروش)،گام نو (به مدیریت علیرضا رجایی ،فعال ملی مذهبی، که در زندان است)، اختران، آگاه و چشمه امکان حضور در نمایشگاه را نیافتند. توجیه مسئولان نمایشگاه این بود که برابر آیین‌نامه نمایشگاه هر ناشر باید تعداد معینی کتاب در سه سال گذشته منتشر کرده باشد و چون این ناشران چنین شرطی را ندارند، نمی‌توانند در نمایشگاه حضور یابند.

در برابر این استدلال منتقدان معتقد بودند شرایط این گروه از ناشران طبیعی و عادی نبوده و آنها امکان تولید و انتشار کتاب داشتند، اما به آنها اجازه انتشار نمی‌دادند و جلوی فعالیت آنها گرفته شده بود و اگر امکان انتشار داشتند، قطعا تعداد تولیدات آنها از کف ۴ کتاب در سال بسیار بیشتر بود.

در سه ‌روز آخر نمایشگاه نیز اخباری از فشار بر برخی ناشران نمایشگاه و جمع‌آوری کتاب‌های‌آنان در رسانه‌های ایران از جمله ایسنا و ایلنا انعکاس یافت. مسئولان نمایشگاه جمع‌آوری این کتاب‌ها و جلوگیری از ادامه توزیع آنها و تعطیلی برخی غرفه‌ها را مطابق با آیین‌نامه‌ نمایشگاه می‌دانند، اما ناشران چنین عقیده‌ای ندارند و می‌گویند آنها از ضوابط عدول نکردند. دو نشر مهدیار جوان و نصیرا معترض سیاست‌های مسئولان نمایشگاه هستند. ضمن آنکه برابر گزارش ایلنا کتاب "کودتا" یرواند آبراهامیان (نشر نی) و " چرا ملت‌ها شکست می‌خورند" از انتشارات روزنه نیز به رغم داشتن مجوز، امکان عرضه در نمایشگاه را نیافتند.

احمد کمالی نژاد، مدیر کمیته ناشران داخلی، در همین باره گفته است: "کتاب‌هایی بوده که مصلحت نبوده در نمایشگاه عرضه شوند که با مشارکت خود ناشر درغرفه نگهداری شده است. این کتاب‌ها که از عرضه آنها در نمایشگاه جلوگیری شده، بین ۳۰ تا ۴۰ عنوان است."

خاطرات سال ۷۰ هاشمی رفسنجانی در نمایشگاه

در نمایشگاه امسال همانند دوره‌های گذشته از جمع‌کردن کتاب‌های ناشران خبری نبود، اگر هم اثری جمع شد به دلیل عدم رعایت آیین‌نامه‌های نمایشگاه بود.

در مقابل برخی کتاب‌ها که انتظار می‌رفت در نمایشگاه فرصت انتشار یابند، این امکان برایشان فراهم نشد.

از جمله این آثار رمان "کلنل" محمود دولت‌آبادی بود که همچنان در برزخ دریافت مجوز ارشاد مانده است. کتاب " نگاهی‌ به شاه" عباس میلانی نیز از دیگر‌ آثاری بود که بسیاری در انتظار چاپ آن بودند اما هنوز مجوز چاپ آن صادر نشده است. برابر اطلاعاتی که آقای میلانی روی سایت خود قرار داده است بیش از ۲۰۰ هزار بار کتابش دانلود شده است که عمده این دانلودها از داخل ایران بوده است.

کتاب خاطرات سال ۷۰ هاشمی رفسنجانی نیز از سوی دفتر نشر معارف منتشر شد. سال گذشته خاطرات سال ۶۹ آقای هاشمی مجوز عرضه در نمایشگاه را دریافت نکرد. درنمایشگاه امسال دفتر نشر معارف (ناشر آثار آقای هاشمی) مجموعه چهارده جلدی خاطرات و روزنوشت‌های او را در یک بسته به نمایشگاه رسانده است که با اقبال علاقه‌مندان روبرو شده است.

"موج دوم تجدد آمرانه در ایران؛تاریخ برنامه‌های عمرانی سوم تا پنجم" که سعید لیلاز، اقتصاد‌دان و روزنامه‌نگار اصلاح طلب، آن را نوشته و انتشارات نیلوفر به بازار کتاب عرضه کرده از دیگر کتاب‌های قابل اعتناست. آقای لیلاز بعد از رخدادهای سال ۸۸ به زندان افتاد.

مجموعه‌ای از کتاب‌های سید‌جواد طباطبایی مورخ و محقق تاریخ اندیشه نیز از سوی نشر مینوی خرد در نمایشگاه عرضه شده است. نوشته‌های آقای طباطبایی در یکی دو سال اخیر در محافل فکری ایران بحث و جدل‌های بسیاری را سبب شده است.

انتشار ترجمه سه رمان از آلن رب گریه با برگردان منوچهر بدیعی از سوی انتشارات نیلوفر از جمله رخدادها مهم حوزه ترجمه رمان به شمار می‌رود. آقای بدیعی مترجم رمان اولیس جیمز جویس است که نزدیک به دو دهه پیش برای مجوز به ارشاد ارسال شده است و هنوز امکان انتشار نیافته است. او از مترجمان صاحب سبک در چند دهه اخیر به شمار می‌رود. سه رمان رب گریه ،"ژلوزی"،"در تو در تو" و "شاهد" نام دارد.

از جمله آثاری که در دوره قبلی امکان انتشار آن فراهم نبود، مجموعه آثار سید حسن تقی زاده، ادیب و سیاستمرد دوره مشروطه بود. این کتاب‌ها قرار بود در نزدیک به ۱۶ جلد منتشر شود که سال‌ها در اداره کتاب باقی ماند. در نمایشگاه امسال اما ۴ جلد از این مجموعه (۴،۵،۱۱ و ۱۷) در غرفه انتشارات توس در نمایشگاه توزیع شده است و بقیه مجلدات هم در دست انتشار است.

در برابر این کتاب‌های عبدالکریم سروش و محسن کدیور همچنان با موانعی روبرو هستند اگر چه به نظر می‌رسد با امکان ادامه فعالیت به انتشارات صراط برخی کتاب‌های نه چندان سیاسی آقای سروش و کدیور هم امکان انتشار یابند. سایت محسن کدیور ضمن اعلام این خبر که کتاب‌هایش از سال ۸۸ به این سو امکان تجدید چاپ هم نیافتند، از چاپ پنجم کتاب"حق‌الناس" خبر داد که اوایل سال ۹۳ از سوی انتشارات کویر به بازار کتاب عرضه شد.

جلد دوازدهم کتاب کوچه که نزدیک به یک دهه در انتشارش توقف ایجاد شده بود نیز به نمایشگاه نرسید. این کتاب در دوره دولت قبلی به دلیل اختلاف بین ناشر و آیدا شاملو منتشر نشد، اما زمانی هم که اختلافات بر طرف و جلد دوازدهم برای مجوز ارسال شد، وزارت ارشاد بحث تصحیح و حذفیات فراوانی را مطرح کرد که ناشر زیر بار آن نرفت.

کتاب "الف مثل اصلاحات" صادق زیباکلام هم مجوز نگرفت و او در نامه‌ای سرگشاده به وزیر ارشاد نسبت به این ماجرا اعتراض کرد.

پیش ازاین معاون فرهنگی وزیر در نشست خبری نمایشگاه گفته بود" هر کتابی که از وزارت ارشاد مجوز بگیرد، می‌تواند در نمایشگاه کتاب نیزعرضه شود."

در دوره‌های گذشته سیاست‌های دوگانه‌ای در این زمینه اتخاذ شده بود، به این معنا که برخی از کتاب‌های ناشران به رغم دریافت مجوز ارشاد امکان عرضه در نمایشگاه کتاب را نمی‌یافتند. حتی سخت گیری تا جایی پیش رفته بود که برخی از کتاب‌های ناشران تنها در کتابفروشی خودشان امکان عرضه داشت و آنها اجازه پخش کتاب به صورت سراسری را نداشتند.

مطالب مرتبط