پخش این فایل در دستگاه شما پشتیبانی نمی شود.

گنج حکمت، متون کهن ادبیات فارسی با صدا

از پاییز سال گذشته مجموعه‌ای با عنوان "گنج حکمت" توسط انتشارات معین کلید خورده که تاکنون گزیدۀ شش اثر منثور از متن‌های کهن ادبیات فارسی منتشر شده است. هر یک از این گزیده‌ها یک سی دی صوتی نیز دارد که در آن بخش‌هایی از همان اثر توسط یک گوینده همراه با موسیقی خوانده می‌شود.

همزمان با انتشار بخش اول این مجموعه در خانۀ هنرمندان از آن رونمایی شد و مستندی از مراحل تهیۀ آن به نمایش درآمد.

مقالات شمس با عنوان "در جستجوی آینه" به انتخاب و توضیح محمدعلی موحد، آثار منثور مولانا (مجالس سبعه، فیه ما فیه، مکتوبات) با عنوان "خار ِ دیوار ِ رَزان" به انتخاب و توضیح توفیق ه. سبحانی، گزیدۀ تاریخ بیهقی با عنوان "از چنین حکایت‌ها" به انتخاب و توضیح محمدجعفر یاحقی، طبقات الصوفیه، خواجه عبدالله انصاری با عنوان "گنج روز نیاز" به انتخاب و توضیح محمد سرورمولایی، گزیدۀ بهارستان جامی با عنوان "گلزار معرفت" به انتخاب و توضیح اسماعیل حاکمی، و گزیدۀ اسرارالتوحید، محمدبن منور با عنوان "بوی دل‌خوشی" به انتخاب و توضیح محسن بابایی.

از میان این شش جلد کمترین تعداد صفحه‌ها به مقالات شمس (۱۱۵ صفحه) و بیشترین آن به اسرارالتوحید (۱۶۵ صفحه) اختصاص یافته و گزیدۀ تاریخ بیهقی همراه با دو سی دی است.

از میان این شش اثر شاید دو اثر کمتر از بقیه شناخته‌شده باشد: "بهارستان" عبدالرّحمن جامی و "طبقات الصوفیه" خواجه عبدالله انصاری.

آثار منظوم و منثور جامی به ۷۷ اثر می‌رسد که مشهورترین آن‌ها "یوسف و زلیخا" و "لیلی و مجنون" است. "بهارستان" کتابی‌ است به نثر در هشت فصل (روضه) که جامی آن را به تقلید از "گلستان" نوشته است. این کتاب نثری به مراتب ساده‌تر از "گلستان" دارد. اسماعیل حاکمی، گردآورندۀ گزیدۀ "بهارستان"، احتمال می‌دهد "یکی از علل آن اختصاص کتاب به تعلیم فرزند نوآموز مولف" بوده باشد.

محمد سرورمولایی که گزینش مجموع آثاربه جامانده از خواجه عبدالله انصاری را به عهده داشته است، مجموع آثار او را بالغ بر ۳۶ اثر می‌داند. وی در مقدمۀ گزیدۀ "طبقات صوفیه" می‌نویسد: این اثر"تالیف مستقیم پیر هرات نیست" بل "حاصل تقریرها و بیانات او در حلقه‌های درس و تذکیر" است و "داستان‌ها و حکایت‌های مشایخ صوفیه و احوال ایشان" را دربرمی‌گیرد.

ویژگی‌های "گنج حکمت"

پیش از این گزیده‌هایی از متن‌های مختلف ادبیات کهن فارسی، اعم از نظم یا نثر، با حجم‌های گوناگون انتشار یافته بود اما چند ویژگی "گنج حکمت" را از دیگر گزیده‌هایی از این دست متمایز می‌کند.

نخستین ویژگی این مجموعه این است که گزینش متن‌ها توسط افرادی صورت گرفته که خود یا مصحح این متن‌ها بوده‌اند یا بر آن‌ها اشراف و احاطه داشته‌اند.

از این روی این مجموعه نه تنها می‌تواند به کار دانشجویان و اهل قلم بیاید بلکه برای دیگر دل‌بستگان به ادبیات کهن فارسی نیز خالی از جذابیت نیست.

ویژگی دیگر این گزیده‌ها آواگذاری و توضیح واژه‌ها و عبارت‌های عربی موجود در متن است، امری که با این دقت و گستردگی در دیگر گزیده‌های تاکنون انتشاریافته به ندرت به چشم می‌خورد. هر چند که در برخی از کتاب های این مجموعه مخصوصا در "خار دیوار رَزان" گزیدۀ آثار منثور مولانا، جای خالی معنی بسیاری از عبارات عربی و یا واژه‌های کهن محسوس است.

سومین ویژگی این مجموعه خوانش گویندگانی خبره از منتخبی از هر یک از این گزیده‌هاست همراه با موسیقی متنی که به طور اختصاصی برای همان متن نوشته شده و به اجرا درآمده است.

چنین ابتکاری دست‌کم امکان شنیدن اثر را برای کسانی که کمتر فرصت خواندن دارند، فراهم آورده و از سویی خوانش درست و دقیق متن‌ها برای شنوندگان نیز سودمند است، چرا که در روایت صوتی، تاکیدها و ترکیب‌ها و مکث‌های متن را بهتر می‌توان دریافت. موسیقی متن نیز به جذابیت گزیده‌ها و شنیدن آن‌ها می‌افزاید و سرانجام چهارمین ویژگی این مجموعه تاکید بر ادبیات عرفانی و بویژه حکایاتی است که در این نوع از ادبیات روایت می‌شود.

مجموعۀ "گنج حکمت" زیر نظر محمد شریفی تهیه شده و انتشار یافته است، کسی که پیش از این، انتشار کتاب گرانسنگ "فرهنگ ادبیات فارسی" را در کارنامۀ خود داشت، کتاب مرجعی که در طول شش سال پس از انتشار به چاپ پنجم رسیده و نشان از استقبال مخاطبین چنین اثری دارد.

سبک کار

محمد شریفی شیوۀ کار خود در تهیۀ این مجموعه را چنین توضیح می‌دهد:

Image caption محمد شریفی پیش از این 'فرهنگ ادبیات فارسی' را تالیف کرده بود

"ابتدا متن‌ها را انتخاب کردم و سپس با مصححان این متن‌ها وارد مذاکره شدم. هم‌چنین ویرایش گزیده‌ها را نیز من بر عهده داشتم و گاهی با جلب رضایت استادانی که کار را انجام داده بودند، تغییراتی در بخش‌های گزیده شده دادم. در بخش صوتی نیز من و آقای بهزاد میرزایی با گویندگانی که مورد نظرمان بودند، توافق کردیم و بر روند ضبط و همچنین حروف‌چینی و صفحه آرایی و چاپ و صحافی نیز نظارت داشتیم. کار موسیقی نیز عمدتا با نظر بهزاد میرزایی پیش رفت و به کسانی که آمادگی انجام آن را داشتند، سپرده شد."

او در پاسخ به این پرسش که آیا پیش از این ایده‌ تهیه‌ سی دی از متن‌های منثور کهن به اجرا درآمده بود یا خیر، می‌گوید:

"تا آن‌جا که من اطلاع دارم گزیدۀ دیگری از تاریخ بیهقی را که دکتر یاحقی فراهم کرده بودند، خانمی خوانده است که ظاهراً توزیع نامناسبی داشته و من هنوز نشنیده‌ام. غیر از این گویا حدود سی چهل سال قبل آقای منوچهر انور چنین ایده‌ای داشته و آن‌طور که از خودشان شنیدم عملی نشد و ای کاش شده بود. جز این کسی روی متون نثر (و نه شعر) فارسی تا آن‌جا که من می‌دانم کاری نکرده است."

محمد شریفی در مورد معیار گزینش‌ این متن‌ها در "سخنی با خواننده" که در ابتدای هر گزیده آمده است، می‌نویسد: "آن‌چه بخش عمدۀ این مجموعه را تشکیل می‌دهد حکایت است."

وی در توضیح بیشتر اضافه می‌کند:" تکیۀ اصلی روی متن‌های تعلیمی و متن‌های صوفیه که عموما تعلیمی هستند، بوده است و کوشش شده تا حتی الامکان قسمت‌های داستانی و حکایت‌ها و بخش‌هایی ساده‌فهم‌تر و جذاب‌تر برای طیف وسیع‌تری از خوانندگان انتخاب شود."

به نظر آقای شریفی "این نوع کارها اگر تداوم نداشته باشد اقبالی نخواهد یافت. هم از این روی است که اکنون حدود ده عنوان دیگر در دست تهیه است و تعدادی از آن‌ها امسال منتشر می‌شود. این عنوان‌ها عبارتند از گزیده آثار احمد غزالی از دکتر پورجوادی، گزیده روح الارواح از نجیب مایل هروی، گزیده چهارمقاله از عفت مستشارنیا، گزیده رسایل خواجه عبدالله انصاری از مولایی، گزیده کیمیای سعادت از بهاء الدین خرمشاهی، گزیده تاریج جهانگشای جوینی از مهدی نوریان، گزیده قابوسنامه، گزیده فرج بعد از شدت و..."

محمد شریفی درباره انتخاب گنج حکمت برای عنوان این مجموعه می گوید: "میان چند نامی که هر کدام را به دلیلی برگزیده بودم، این یکی را دست اندرکاران مجموعه بیشتر پسندیدند. من عنوان این مجموعه را با التفات به دو نکته انتخاب کردم یکی اینکه شیخ احمد جام که گزیدۀ آثارش را در ادامۀ این مجموعه منتشر خواهیم کرد، کتاب ارزنده‌ای دارد به نام "کنز الحکمه" که به معنی "گنج حکمت" است. دیگر اینکه به این بیت حافظ نظر داشته‌ام، آن‌جا که می‌گوید: حافظ اگرچه در سخن خازن گنج حکمت است/ از غم روزگار دون طبع سخن‌گزار کو."