حاشیه‌های جشنواره شعر فجر؛ از غیبت یدالله رویایی تا یاد رهنورد

حق نشر عکس ISNA

جشنواره شعر فجر که از چند ماه قبل با حواشی بسیاری گام در دوره هشتم خود گذاشته بود، در آخرین روز ماه اردیبهشت و با معرفی برگزیدگان بخش‌های مختلف در تالار وحدت تهران به کار خود پایان داد. این جشنواره در ایام برگزاری نیز بدون حاشیه نبود.

جلسات شعرخوانی؛ چندصدایی با پارازیت و حاشیه‌های سیاسی

جدای از بخش رقابتی، پرسر و صداترین قسمت جشنواره را باید بخش شعرخوانی نام نهاد. این بخش در فرهنگسرای ارسباران و خانه هنرمندان برگزار می‌شد و تقریبا تمامی شاعران طیف‌های مختلف نسل‌های دهه ۳۰ و ۴۰ به بعد در آن حضور داشتند؛ از علی معلم و یوسفعلی میرشکاک و علیرضا قزوه تا حافظ موسوی و ضیاء‌ موحد و مفتون امینی و فاطمه راکعی و...

البته محذوریت‌های سیاسی سبب شد تا امکان دعوت از برخی از نامداران شعر معاصر فراهم نشود. غیبت هوشنگ ابتهاج سایه و سیمین بهبهانی که باید این دو تن را معروفترین شاعران در قید حیات ایران به شمار آورد از جمله این موارد بود. شاید غیبت ابتهاج دلایل غیر سیاسی داشت،اما نیامدن سیمین بهبهانی احتمالا با همان محذوریت‌هایی روبرو شد که پیش از آن برای حضور یدالله رویایی پیش آمد.

حاشیه های دعوت از یدالله رویایی

اواخر اسفند سال گذشته خبرگزاری خبر‌آنلاین از دعوت اتاق فکر جشنواره شعر از یدالله رویایی خبر داد.

انتشار این خبر با واکنش خبرگزاری فارس و روزنامه‌کیهان و برخی رسانه‌های منتقد سیاست‌های فرهنگی دولت روبرو شد. عصر روز ۱۹ اسفند علی آبان، شاعر و سخنگوی اتاق فکر جشنواره، در گفت وگویی با خبرگزاری فارس از تصمیم مجموعه اتاق فکر برای دعوت از شاعران طیف‌های مختلف داخل و خارج کشور خبر داد و گفت"یدالله رویایی هم در این فهرست قرار دارد و با او صحبت شده و او نیز موافق حضور در این جشنواره است."

انتشار رسمی این خبر فضا را چنان بر دست‌اندرکاران جشنواره تنگ کرد که در نهایت به منتفی شدن سفر رویایی به ایران انجامید. همین مسئله به همراه برخی خبرسازی‌هایی که رسانه‌های طیف راست از جشنواره داشتند سبب شد تا عبدالجبار کاکایی، دبیر جشنواره، در آخرین‌ روز و با اشاره به این که قرار بود "۱۳ شاعر از سراسر جهان به جشنواره دعوت شوند" از " باطل شدن دعوت تعدادی از‌آنها" به دلیل آنچه که او حاشیه‌سازی و پارازیت" نام نهاد خبر داد.

او گفت "به رغم پارازیت‌ها، صدای ما به هم رسید." آقای کاکایی "از نخبگان کشور و کسانی که تریبونی قوی‌تر از" جشنواره شعر دارند خواست "جاهایی را که جشنواره شعر فجر را به حاشیه کشیدند به آرامش برسانند". جشنواره‌ای که به گفته دبیر آن "تنها می‌خواست صداهای مختلف را که مطابق قانون اساسی کشور در قالب کتاب منتشر شده بودند دور هم جمع کند."

شعر راکعی، منتقدان و خبری درباره زهرا رهنورد

در جلسات شعرخوانی هم موضوع و هم دایره شعرخوانی آزاد بود و شاعران می‌توانستند شعرهای گذشته خود را نیز بخوانند. همین مسئله سبب شده بود که حاشیه‌هایی در کنار این نشست‌ها شکل بگیرد و کار به اعتراضات و انتقادات مطبوعاتی کشیده شود.

یکی از حاشیه‌خیزترین شعرها، سروده‌ای بود از فاطمه راکعی که از واژه "رهنورد" در شعرش استفاده کرد. "شب سمج/ درها بسته/ پنجره‌ها شکسته/ راه پرسنگلاخ/ آخ هم نمی‌گوید حتی/ رهنورد خسته"

خوانش این شعر سبب شد تا خبرگزاری فارس در تیتری عنوان کند" ﺳﯿﺎﺳﯽ ﺗﺮﯾﻦ روز ﺷﻌﺮ ﻓﺠﺮ؛ ﺳﮭﻢ راﮐﻌﯽ از اﻧﻘﻼب و آرزوی رﻓﻊ ﺣﺼﺮ ﺳﺮان ﻓﺘﻨه".

این انتقاد واکنش راکعی را به دنبال داشت که به خبرآنلاین توضیح‌ داد: "شعرش بسیار قدیمی و تاریخ سرایش آن به قبل از مسائل حصر باز می‌گردد."

اما اضافه کرد: " آیا صرف بردن نام رهنورد جرم است؟ حتی اگر منظور خود او هم باشد، مگر او جزو سران فتنه است؟ من بارها در مورد این که چرا ایشان آزاد نمی‌شوند پرسیده‌ام و به من گفته شده که ما مشکلی با بیرون آمدن و آزادی ایشان نداریم و گفته‌ایم مثل خانم کروبی شما هم آزادید که بیرون بیایید، اما خودش موافقت نمی‌کند و می‌گوید می‌خواهم کنار مهندس بمانم."

داوری اشعار، شفاف و بر آفتاب

علاوه بر حواشی متن جشنواره هم در مقایسه با دوره‌های گذشته با تغییرات اساسی در روش و محتوای برگزاری روبرو بود.

بر اساس گزارش سایت جشنواره شعر فجر، محمدعلی بهمنی، عضو شورای سیاستگذاری جشنواره، در اختتامیه این مراسم گفت که در این دوره ۸۱۴۱ قطعه شعر در بخش‌های سنتی، آزاد، کودک و نوجوان، شعر بومی، و شعرمحاوره به دبیرخانه ارسال و مورد داوری قرار گرفته است. از این میان شعر کلاسیک با حضور ۴۶۱ نفر و نزدیک به ۴۶۰ نفر و ۳۳۶۳ شعر در صدر این فهرست قرار دارند.

شعر آزاد ۴۰۳ شاعر با ۳۰۳۷ با شعر، شعر کودک و نوجوانان ۸۵ شاعر ۴۶۴ قطعه شعر، شعر بومی ۴۲ شاعر ۲۳۹ قطعه شعر،شعر محاور ۱۱۱شاعر ۷۶۸ قطعه شعر.

علاوه بر این اشعار ۱۹۶ کتاب از ۱۸۰ شاعر به دفتر جشنواره ارسال شد که برابر آنچه که در بیانیه هیئت داوران توسط آقای بهمنی خوانده شد،‌ "داوری کتاب تا مرحله ما قبل نهایی و گزینش ۴۰ کتاب پیش رفت اما با نظر شورای سیاستگذاری" انتخاب نهایی "از میان همین ۴۰ اثر به دو ماه بعد از جشنواره" موکول شد.

نکته قابل اعتنا شیوه داوری این دوره بود. دست‌اندرکاران و شورای سیاستگزاری جشنواره در یک تصمیم جالب توجه، تمامی اشعار ارسالی را روی سایت و در معرض دید و داوری تمام بیینندگان قرار دادند. جالب‌تر از آن قراردادن نظر تمام داوران بخش‌های مختلف جشنواره روی سایت بود به نحوی که هر فردی امکان دیدن نظر هر داور درباره تمامی شعرهای ارسالی را داشت.

ارزیابی کلی داوران در بیانیه پایانی نشان می‌داد شاعران سنتی در "چگونه‌گفتن" یا همان فرم بیشتر موفق بودند تا "چه گفتن" یا محتوا و به همین دلیل " تنوع محتوایی اشعار سنتی در مقایسه با اشعار آزاد"کمتر" و " همه تجربه‌های گوناگون زندگی انسان امروز در آن کمتر انعکاس" یافته‌ بود.

در مقابل در "قالب‌های آزاد، در کنار تنوع فرمی، تنوع محتوایی بیشتر دیده می شد" و "زندگی انسان، جامعه و اشیا پیرامون او در این شعرها انعکاس بیشتر داشت" اگر چه "در شماری از آثار، فقدان ساختار و فرم زبانی و موسیقیایی" محسوس بود.

پرداختن به شعر بومی از دیگر مزایای این دوره بود و در مقابل نبود قاعده‌ای خاص و معیاری ثابت از دیگر انتقاداتی بود که داوران به بخش شعر کودک و نوجوان وارد دانسته بودند. برابر گزارش داوران جای بسیاری از شعرای معروف کودک و نوجوان در این جشنواره خالی بود.

نقدهایی به شیوه داوری

به رغم شفافیت موجود در داوری آثار، نحوه و روش داوری شعرها از جمله مسائلی بود که مورد پرسش و انتقاد قرار گرفت.

از قرار، آثار با نام مورد داوری قرار می‌گرفت که همین مسئله سبب شد تا برخی از شاعران پیشنهاد دهند از دوره بعد نام شاعر از روی شعر حذف شود تا هنگام قضاوت داوران تحت تاثیر عناوین قرار نگیرند و شعرها به صفت جوهره و ظرفیتی که در شعر وجود دارد مورد ارزیابی و سنجش قرار گیرند.

بحث و مذاکره داوران در جمعبندی نهایی و عدم اتکای صرف به نمرات داده شده و بیان معدل این نمرات به عنوان اشعار برگزیده که روش داوری این دوره بود نیز با انتقاد روبرو شد.

منتقدان معتقد بودند در مراحل نهایی باید داوران کنار هم بنشینند و درباره تک تک اشعار نامزد این بخش به گفت وگو بپردازند و دلایل خود برای نمره دادن را بیان کنند تا شعری که به عنوان برگزیده انتخاب و معرفی می‌شود، از کوره بحث‌هایی این چنینی بیرون آمده باشد.