وضعیت کنونی سینمای ایران در گفت‌وگو با فرهاد توحیدی

حق نشر عکس 1
Image caption فرهاد توحیدی: خانه سینما پنج هزار عضو دارد و نشان داده که با جدیت از حقوق اهالی سینما دفاع می‌کند

روزهای ۲۹ مه تا اول ژوئن (هشتم تا ۱۱ خرداد ۱۳۹۳) اولین "جشنواره سینمای ایران در آلمان" برگزار شد. در این برنامه چهار روزه، ۸ فیلم سینمایی و نزدیک ۲۰ فیلم مستند و کوتاه در سالن سینماتک شهر کلن به روی پرده رفت. در رابطه با برگزاری این جشنواره، فرهاد توحیدی، رئیس هیئت مدیره و سخنگوی "خانه سینما" به آلمان سفر کرد.

آقای توحیدی در گفت‌وگویی که در زیر می خوانید در خصوص شکل گیری این جشنواره و سپس درباره وضعیت کنونی خانه سینما و سینمای ایران می گوید.

شما به همراه اولین جشنواره سینمای ایران در آلمان به خارج سفر کردید. این جشنواره چگونه شکل گرفت؟

مقدمات "جشنواره فیلم‌های ایرانی در کلن" از حدود دو ماه پیش شروع شد. حمایت وزارت‌های خارجه ایران و آلمان و سایر مقامات فرهنگی دو کشور، موجب شد که تدارک جشنواره سریع پیش برود و اولین دوره آن برگزار شود.

در جشنواره چه فیلم‌هایی شرکت دارند و کدام نهادها در انتخاب فیلم‌ها نقش داشتند؟

در این جشنواره ۸ فیلم سینمایی در کنار شماری فیلم کوتاه و مستند به نمایش در می‌آید. "انجمن مستندسازان" و "انجمن سازندگان فیلم کوتاه" کارهایی به جشنواره فرستاده‌اند. دو انجمن یادشده در "خانه سینما" عضویت دارند.

در "خانه سینما" روی هم ۳۱ صنف عضو هستند. "خانه سینما" در انتخاب فیلم‌های این جشنواره نقشی نداشت، چون جشنواره هنوز کارپایه روشنی ندارد. ما امیدواریم برای این جشنواره آیین‌نامه‌ای تدوین شود تا فیلم‌ها با معیار دقیق و روشنی انتخاب شوند. ما در این زمینه با جشنواره آماده همکاری هستیم و امیدواریم که در دوره‌های بعدی جشنواره آثار برگزیده "جشن سینما" به نمایش در آیند.

"جشن سینما" را کدام نهاد برگزار می‌کند؟ این مراسم چه رابطه‌ای دارد با "جشنواره فجر"؟

حق نشر عکس 1

"جشن سینما" که توسط "خانه سینما" برگزار می‌شود، ارتباطی به "جشنواره فیلم فجر" ندارد. "جشن سینما" مشابه جایزه اسکار است که در آن برترین‌های سینمای ایران از دید کارشناسان انتخاب می‌شوند.

کارشناسان هر رشته فیلم‌های برتر را در رشته خود انتخاب می‌کنند و سرانجام همگی درباره شماری از آثار به عنوان برترین فیلم‌های سال به توافق می‌رسند. تا کنون ۱۵ دوره "جشن سینما" برگزار شده، اما در دو سال گذشته این جشن به خاطر تعطیل بودن "خانه سینما" برگزار نشد. ۱۶مین دوره "جشن سینما" روز ۲۱ شهریور برگزار می‌شود که آثار برتر سه سال گذشته را معرفی می‌کند.

گفتید که "خانه سینما" در انتخاب فیلم‌های جشنواره اخیر نقشی نداشته. آیا شما فیلم‌های دیگری انتخاب می‌کردید؟

ترکیب فیلم‌های "جشنواره کلن" خوب است، اما تصویر کاملی از سینمای ایران عرضه نمی‌کند. شاید بتوان گفت که ویژگی برجسته آنها این است که همه آنها فیلم‌های مستقل از سینماگران جوان هستند که می‌توان آنها را نسل سوم کارگردان‌های سینمای ایران دانست.

این نسل از بیان سنتی دوری می‌کند و با شهامت بیشتری دست به تجربه می‌زند. برخی از فیلم‌ها اولین کارهای سازندگان هستند و برخی با این که فیلم‌های دوم یا سوم هستند، اما همچنان به فیلمسازانی تجربه‌گرا مانند مجید برزگر و شهرام مکری تعلق دارند. وجه مشترک دیگر فیلم‌ها این است که بیشتر آنها با بودجه اندک و بدون توجه به عواید گیشه ساخته شده‌اند، پس می‌توان گفت که این فیلم‌ها به بدنه اصلی سینمای ایران تعلق ندارند.

مگر تقسیم تولیدات سینمایی به سینمای تجارتی و هنری در دوره بعد از انقلاب هم رایج است؟

در سینمای امروز ایران تفکیک میان سینمای مردم‌پسند و سینمای روشنفکرانه یا به اصطلاح "موج نو" همچنان معتبر است. جریان اصلی همان سینمای بدنه است که بیشتر فیلم‌های کمدی و سرخوشانه می‌سازد. باید به یاد داشت که در این مسیر سینمای ما رشد زیادی کرده و فیلم‌های بعد از انقلاب ساخت و پرداخت خیلی بهتری دارند.

به نظر می‌رسد که در جشنواره کلن مضمون‌های اجتماعی غایب یا کمرنگ هستند، برخلاف گذشته که...

حق نشر عکس b

آنچه در هشت سال گذشته به شدت آسیب دید، سینمای جدی و اجتماعی ما بود. به خاطر محدودیت‌های فراوان، نگاه انتقادی به مشکلات اجتماعی تضعیف شد و این به کم‌مایه شدن فیلم‌ها انجامید. تهیه‌کنندگان از بیم محدودیت‌ها و ممنوعیت‌ها، حاضر به ریسک کردن نبودند و فیلمسازان به سوژه‌های تکراری و بدون ریسک روی آوردند.

نتیجه آن که سینمای اجتماعی ما به شدت آسیب دید و مردم هم اعتماد و علاقه به سینمای بومی را از دست دادند. دولت محمود احمدی‌نژاد سینمایی با ۱۹ میلیون تماشاچی در سال تحویل گرفت و با ۷ میلیون تماشاچی تحویل داد.

چه شرایطی لازم است تا سینماگران به مضامین اجتماعی کشیده شوند؟

رشد سینمای اجتماعی به حسن تعامل و مدارای دولت نیاز دارد. برای نمونه در زمان اصلاحات (خاتمی) نگاهی اعتمادآمیز به سینماگران وجود داشت که در نتیجه سینمای اجتماعی رشد زیادی کرد.

فیلمسازان با جسارت بیشتری به تصویر زندگی مردم پرداختند. حالا با انتخاب حسن روحانی بار دیگر وضعی پیش آمده که می‌توان امیدوار بود که سینمای اجتماعی ما جان تازه‌ای بگیرد. طلیعه این دوران فرخنده را شاهد هستیم، مثلا برخی از سینماگران که با نومیدی از گردونه کار بیرون رفته بودند، دوباره وارد میدان شده‌اند. همین روزها رخشان بنی‌اعتماد کار تازه‌ای شروع کرده و بهرام بیضایی مجوز ساخت فیلم تقاضا کرده است.

آیا جعفر پناهی هم وارد گود می‌شود؟

جعفر پناهی وضع خاصی دارد، زیرا مشکل او قضایی است و باید در دادگستری حل و فصل شود و تا وقتی این موضوع حل نشود، متأسفانه منع کاری او باقی خواهد ماند.

به نظر شما "خانه سینما" دوران تازه‌ای در پیش دارد؟

در دوران احمدی‌نژاد از فعالیت "خانه سینما" روز به روز کاسته شد تا این که به حالت تعطیل کامل در آمد. مطابق آیین‌نامه‌ای که در دوران اصلاحات تصویب شده بود، دو نفر از پنج عضو "کمیسیون پروانه ساخت" از طرف "خانه سینما" تعیین می‌شدند.

جواد شمقدری (رئیس سابق سازمان سینمایی کشور) این اصل را زیر پا گذاشت و نقش "خانه سینما" را در این کمیسیون و سایر فعالیت‌های راهبردی به کلی حذف کرد. آقای شمقدری با ژستی عوام‌فریبانه مدعی بود که دولت قصد دارد تولید را به سالانه ۳۰۰ فیلم برساند، در حالیکه این شعاری صرف بود، چون بازار سینمای ایران اساسا بیش از سالانه ۴۵ تا ۵۰ فیلم ظرفیت ندارد، یعنی این که در صورت تحقق رؤیای ایشان، سالانه ۲۵۰ فیلم از نمایش محروم می‌ماندند.

برخورد "وزارت ارشاد" را با هنرمندان در دولت تازه چگونه ارزیابی می‌کنید؟

حق نشر عکس b

دولت روحانی تا کنون رفتار مثبتی با "خانه سینما" در پیش گرفته که بر پایه تعامل صحیح و اعتمادسازی میان فیلمسازان و زمامداران استوار است. بازگشایی "خانه سینما" در ۲۱ شهریور ۱۳۹۲ یکی از اولین اقدامات مثبت دولت روحانی بود. ما امروز در تمام سطوح همکاری سازنده‌ای با "وزارت ارشاد" داریم و اکنون نمایندگان ما هم در کمیسیون پروانه ساخت حضور دارند و هم در "شورای عالی سینما".

پس چه دلیلی دارد که همچنان از نمایش برخی فیلم‌ها جلوگیری می‌شود؟

بیشتر فیلم‌ها به دلیل اقتصادی از نمایش عمومی محروم می‌مانند. فیلم‌های سنگین و روشنفکرانه تماشاگر کافی ندارند و سینماداران هم به نمایش دادن آنها رغبتی ندارند. نمایش فیلم مطابق توافق هر تهیه‌کننده با سینماداران انجام می‌گیرد. اگر این توافق به انعقاد قراردادی میان آنها منجر شود، "شورای صنفی اکران" بر حسن اجرای قرارداد نظارت خواهد کرد، اما اگر توافقی شکل نگیرد، از هیچ نهاد دولتی یا مدنی کاری ساخته نیست.

روشن است که سینماداران ترجیح می‌دهند فیلم‌های پرفروش را به روی اکران ببرند. مشکل محدودیت اکران هم البته مزید بر علت است: ما در ایران ۳۰۰ سالن بیشتر نداریم. یادمان باشد که پیش از انقلاب با جمعیتی نصف امروز، بالای ۴۰۰ سینما داشتیم. یعنی این که بیشتر فیلم‌ها شانس اکران گرفتن ندارند. و این یعنی ثابت ماندن گردش مالی، راکد ماندن سرمایه و زیان دیدن تهیه‌کنندگان و تحلیل رفتن بنیه مالی سینما.

همه سالهاست که از بحران مالی سینما و ضرر دادن فیلم‌ها حرف می‌زنند، درحالیکه تولید همچنان رونق دارد...

بحران این بار واقعا جدی است. همین حالا با پدیده گسترده ورشکست شدن سالن‌های سینما روبرو هستیم. آخرین موردش "سینما قدس" است که قصد داشت به علت کمبود درآمد و زیان دیدن، فعالیت خود را متوقف کند، که امیدواریم با رونق گرفتن بازار سینما، گردانندگان این سینما در تصمیم خود تجدید نظر کنند.

فیلم "مهمانی کامی" که در جشنواره هم نشان داده شد، چه مشکلی دارد و چرا پروانه نمایش نمی‌گیرد؟

مشکل فیلم این است که بدون مجوز و به صورت به اصطلاح زیرزمینی ساخته شده و تازه پس از تولید تقاضای "پروانه ساخت" کرده است. البته ما از اساس با پروانه ساخت مخالف هستیم، زیرا آفرینش هنری را با فرمان و امریه مغایر می‌دانیم.

اما در عوض به "پروانه نمایش" اعتقاد داریم. معتقدیم اثر سینمایی باید ساخته شود و بعد برای دریافت پروانه نمایش به مراجع قانونی ارائه شود. البته از آنجا که سینما صنعتی گران است، گرایش تهیه‌کنندگان به دریافت پروانه ساخت است تا ریسک‌ها را کاهش دهند.

فیلم دیگری که از نمایش محروم مانده "آشغال‌های دوست‌داشتنی" است که ظاهرا مضمونی سیاسی دارد؟

حق نشر عکس 1

این فیلم پروانه ساخت داشت اما پروانه نمایش نگرفت. فیلمی است درباره وقایع بعد از انتخابات سال ۱۳۸۸. فیلم در مجموع کار خوب و تأثیرگذاری است و ما در تلاش هستیم که در توافق با ارشاد برای آن پروانه نمایش بگیریم. فیلم پیام انسانی دارد، بر ضرورت مداراجویی و تحمل عقاید دیگران در عرصه رقابت سیاسی تأکید می‌کند.

هنوز برخی از فیلم‌ها مثل "من عصبانی نیستم" توقیف هستند اما شما از رویکرد سازنده در "وزارت ارشاد" سخن می‌گویید...

نباید تحولات مثبت را نادیده بگیریم: فیلم "قصه‌ها"ی رخشان بنی‌اعتماد اجازه نمایش نداشت، اما این فیلم در آخرین دوره "جشنواره فجر" نشان داده شد و به زودی به نمایش عمومی در می‌آید. درباره فیلم "من عصبانی نیستم" باید بگویم که نه مقامات دولتی بلکه گروه‌های فشار از نمایش آن جلوگیری کردند. این فیلم هم با آرام‌تر شدن فضای عمومی جامعه حتما به نمایش در می‌آید.

"خانه سینما" چند عضو دارد و چه قدرتی دارد در دفاع از حقوق سینماگران؟

خانه سینما پنج هزار عضو دارد و نشان داده که با جدیت از حقوق اهالی سینما دفاع می‌کند. حرف ما وقتی تأثیر دارد که با مدیرانی معقول و کاردان سروکار داشته باشیم. امروز خوشبختانه به جای آقای شمقدری که واقعا با سینمای ما عناد داشت، مدیری لایق و دلسوز به نام حجت‌الله ایوبی نشسته که کمتر کسی در کاردانی و درستکاری او تردید دارد. فکر می‌کنم با مدیرانی مانند دکتر ایوبی به راحتی بتوان به یک همکاری ثمربخش رسید.

مطالب مرتبط