جشنواره ونیز؛ بهمن قبادی، مذهب و دو قلوهای به‌هم چسبیده

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption این دومین فیلم قبادی پس از مهاجرتش از ایران است

بهمن قبادی در دومین فیلمش پس از مهاجرت از ایران، این بار با یک فیلم کوتاه دیدنی بازگشته و تماشاگران جشنواره ونیز را یکصدا کرد که فیلم او بهترین- یا از بهترین های- "کلامی با خدایان" است؛ یک فیلم نه بخشی که توسط فیلمسازان شناخته شده از کشورهای مختلف ساخته شده، از جمله امیر کوستوریتسا و مایرا نایر.

همه چیز از یک عنوان شروع می شود: "گاهی به بالا نگاه کن"؛ دیالوگی که از زبان یکی از دو شخصیت اصلی فیلم مطرح می شود: یک دوقلوی به هم چسبیده که یکی در قید و بند امام دهکده و مسائل فقهی به سر می برد، و دیگری عاشق زنان و زیبایی است و از طریق قراری فیسبوکی با زنی ملاقات خواهد کرد.

نمونه های زیادی در سینما می توان یافت درباره تفاوت دو دنیا و دو نوع نگاه متضاد به ویژه درباره مذهب، این بار اما این دو دنیا به معنای واقعی به شدت به هم چسبیده اند و قابل تفکیک نیستند.

در واقع این به هم چسبیدن این دوقلو، معنای نمادینی هم می یابد به این مفهوم که این دو نوع نگاه در کشورهای خاورمیانه- محل وقوع قصه- به طرز غیر قابل تفکیکی به هم گره خورده اند.

از صحنه اول ما درگیر این مشکل می شویم: صدای دو نفر را می شنویم که با هم بحث می کنند و یکی شان امام ده را صدا می کند تا بالاخره پاسخ او را بدهد. این نمای دور کمی رازآمیز است و چند دقیقه طول می کشد تا می فهمیم این دو دوقلوی به هم چسبیده هستند و به این دلیل قرار عاشقانه یکی از آنها در تضاد اساسی با دیدگاه دیگری درباره مساله عبادت و گناه، مشکل عمده ای ایجاد می کند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption پشت صحنه فیلم

اما امام ده پسر کوچک (یا دستیاری) دارد که سعی دارد با جست و جو در اینترنت پاسخ این سوال مشکل را بیابد که تکلیف برادر مومن چیست.

حرف زدن از گوگل و فیسبوک و یاهو در فضای دهی در کردستان با چهره بامزه پسرکی که لباس آخوندی به تن دارد، همه چیز را مهیا می کند برای یک فیلم مفرح که در عین حال درباره فلسفه زیستن و نگاه به خدا در اسلام حرف می زند. ن

قطه قوت فیلم را باید در فاصله گرفتن فیلمساز از سوژه اش جست و جو کرد. قبادی موضع نمی گیرد و آشکارا قصد تحقیر یا رد یکی از دو طرف را ندارد. او فرصت را مهیا می کند تا با نماهایی حساب شده تماشاگر را درگیر معضلی کند که تنها معضل این دو برادر به هم چسبیده نیست و به راحتی می تواند به تمام خاورمیانه و کشورهای اسلامی تعمیم داده شود.

در غالب فیلم هایی که درباره مساله اسلام ساخته می شود- از جمله "تیمبوتکو" ساخته عبدالرحمان سیساکو که در جشنواره کن امسال نمایش داده شد- در غلتیدن به ورطه شعار و نمایش سطحی بنیادگرایی، به فیلم لطمه می زند.قبادی اما هوشمندانه از آن می گریزد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption قبادی و بازیگران فیلم

فیلم مطلقاً به ورطه شعار نزدیک نمی شود و تنها روایتگر یک وضعیت بغرنج است. از سویی اما مشخص است که بین تفکری بسته و تفکر دیگری که نوع نگاه تازه ای را به دنیا جست و جو می کند، هم فیلمساز و هم تماشاگر، خودبخود جانب طرف دوم را می گیرند، اما این جانبداری از سوی فیلمساز بسیار ظریف و حساب شده است.

در واقع قبادی این جانبداری را با فرم فیلم می آمیزد و نه در محتوا. به این معنی که نوع نگاه، نماها و کارگردانی اثر در ستایش زیبایی زندگی است و نه نفی و فرار از زیبایی های آن. مثلاً رد شدن ساده یک زن از کنار آنها به صحنه شکوهمندی بدل می شود که به باله نزدیک است.

یا در پایان فیلم، صحنه دیدار به یک صحنه رویایی تبدیل می شود که تماشاگر را به نوعی رقص دعوت می کند. پس از تن دادن به سوژه روز و جنجالی در "گربه های ایرانی" و تلاش ناموفق برای خلق یک جهان شاعرانه درونی در "فصل کرگدن"، "گاهی به بالا نگاه کن" شروعی تازه است در آثار بهمن قبادی که نوید فیلمساز پخته تر و خلاقی را می دهد که با نماهای دقیق و حساب شده و پرهیز از شعار و تلاش برای دادن اطلاعات اضافی به تماشاگر غربی، به درستی از جنجال و جنجالی بودن می گریزد (حتی به رغم سوژه به مراتب جنجالی ترش) و این بار به عمق می رود.

مطالب مرتبط