تنبورهای 'استاد الهی' در موزه متروپولیتن نیویورک

حق نشر عکس no credit

شهر نیویورک شاهد برگزاری نمایشگاه "تنبور روحانی، هنر استاد الهی" در موزه متروپولیتن با همکاری بنیاد نور است.

این نمایشگاه دربرگیرنده حدود ۴۰ اثر هنری از سازها و آثار کمتر به نمایش گذاشته شده نورعلی الهی است که از گنجینه موزه متروپولیتن، کلکسیون های خود او، موزه موسیقی پاریس و همچنین اشیاء وام گرفته از خاندان الهی گردآوری شده است.

ابتکارات نورعلی الهی در مورد موسیقی، ساز تنبور و اندیشه پیرامون حقیقت و خودشناسی از محورهای نمایشگاه است.

کن مور، مدیر بخش موسیقی موزه و از طراحان نمایشگاه به بی بی سی فارسی می گوید: "نمایشگاه از طریق زندگی استاد نور علی الهی موزیسین و فیلسوف در نظر دارد ارتباط بین موسیقی، سازها و معنویت را به تصویر بکشد. افزون بر آن، هدف من توجه به جنبه های تاریخی ساز تنبور بود، سازی نا آشنا برای اکثر آمریکایی ها که در کلکسیون دائمی ما وجود دارد. کیفیت صدا و ساختار تنبور نادر است و سابقه آن به ۳ هزار سال قبل از میلاد بر می گردد. علاوه بر آن، این یک تجربه نوی موسیقیایی برای مخاطبان ماست."

نورعلی الهی کیست؟

حق نشر عکس no credit

نورعلی الهی (۱۹۷۴ - ۱۸۹۵) در جیحون آباد متولد شد. پدرش حاج نعمت الله، شاعر و از نوازندگان متبحر تنبور بود. استاد الهی از شش سالگی به آموختن تنبور پرداخت و در ۹ سالگی از استادان این ساز شد.

کن مور در مورد تجربه آشنایی با نوای تنبور او می گوید: "من از دوران تحصیلم (در رشته موسیقی ملل) تحسین کننده موسیقی ایرانی بودم ولی شنیدن آوای تنبور استاد الهی تجربه نوینی بود. در مسافرتی به ایران ۸ سال پیش برای اولین بار با آثار او از سوی ایرانی آمریکایی ها آشنا شدم و پس از گوش دادن به آثار او شروع به پژوهش در زندگی او کردم."

حق نشر عکس no credit

نورعلی الهی پس از مرگ پدر در ۲۴ سالگی موهای بلند خود را که نماد عرفان سنتی بود کوتاه کرد، لباس درویشی را درآورد و وارد زندگی اجتماعی شد. به تهران آمد و با گذراندن دوره عالی قضایی وارد دادگستری شد.

او پس از آمدن به تهران با موسیقی‌دانانی چون درویش خان و ابوالحسن صبا رفت و آمد کرد و علاوه بر تنبور، در نواختن تار، سه‌تار و ویولون تبحر داشت.

یکی از نوآوری های نورعلی الهی بداهه‌پردازی‌های او در تنبور است که موسیقی او را غیر قابل تقلید می‌سازد. هر بداهه‌پردازی گویی قطعه‌ای نو در فضایی تازه است. و از این روست که آموزش این سبک موسیقی، جز از راه انتقال شنوایی راهی ندارد.

درکتاب روح نغمات نوشته ژان دورینک مطالعه ای درباره تاثیرات موسیقی نورعلی الهی صورت گرفته که بر مطالعات میدانی و تحلیل های موسیقیایی استوار است.

او در ۶۲ سالگی به درخواست خود از دادگستری بازنشسته شد تا تمرکز خود را بر نوشتن کتب و رساله های گوناگون بگذارد.

حق نشر عکس no credit

از ویژگی های دیگر نورعلی الهی فاصله گیری از شهرت دوری بود. به این دلیل هرگز در زندگیش در کنسرت یا استودیو، سازی ننواخت.

موسیقی آقای الهی که به صورت سی دی در چند سال اخیر منتشر شده، حاصل ضبط‌های خانگی است که فرزندانش به دور از چشم او از موسیقی و مناجات‌هایش ضبط کرده‌اند.

تنبور و میراث موسیقیایی استاد الهی

کن مور در مورد گردآوری اشیا نمایشگاه به بی بی سی گفت: "تنها نگرانی من برای نمایش آثار شخصی استاد الهی که قرار بود از فرانسه به آمریکا بیاید، مساله تحریم های آمریکا بود که به خاطر همکاری با بنیاد استاد الهی در پاریس و بنیاد نور در نیویورک ما قادر شدیم این اشیا را به آمریکا بیاوریم. خوشبختانه هیچکدام از این ابزار تحت قوانین سختگیرانه تحریم قرار نگرفت."

از اشیای نمایشگاه می توان از ظرف نقره ای طلا کوب از دوران ساسانی مربوط به قرن ششم میلادی را که ساز تنبور در میان آن دیده می شود تا ساز تنبورگونه ای از کلیساهای قبطیان مصر در قرن سوم میلادی که پدر گیتار محسوب می گردد، مشاهده کرد. همچنین تنبورهایی که خاندان الهی از چوب گردو و چوب توت در دست می گرفتند.

برخی می گویند از ابتکارات نورعلی الهی اضافه کردن سیم سوم برای تنبور بوده است. تا آن دوران تنبور دو سیم داشت. این ابتکار آغازی برای قویتر کردن صدای تنبور بود و علاوه برآن، او خالق صداهای هارمونیک روی تنبور بود و به این ترتیب دریچه جدیدی را در این زمینه گشود.

حق نشر عکس no credit

آلان کوشان نوازنده سنتور به بی بی سی فارسی می گوید: "استاد الهی مبتکر حرکت چرخشی پنج انگشت که به آن سیال گفته می شود است. این حرکت از سمت راست ـ پایین تنبور شروع و به سمت چپ حرکت می کند که در قالب موسیقیایی به آن شُر (شور) می گویند مثل شرشر آب. علاوه بر آن ایشان تنبوری ۵ سیمه درست می کند که پلی بین موسیقی ملی و موسیقی مقامی یا عرفانی ماست."

نگاهی کوتاه به تاریخچه تنبور

حق نشر عکس no credit
Image caption تنبور کودکی استاد الهی که پدرش برایش ساخته بود

تاریخچه تنبور به لوت دراز گردن باز می گردد که سابقه آن به سه هزار سال قبل از میلاد می رسد.

اولین بار این ساز در منطقه بین النهرین و بعدها در مصر دیده شده. تنبور هم برای موسیقی روحانی و هم برای موسیقی غیرمذهبی از مصر و یونان تا آسیای مرکزی و هند استفاده می شده. در پایان قرن چهاردهم میلادی، کردهای "اهل حق" از این ساز استفاده کردند و سپس در ایران و عراق برای موسیقی و رقص های عرفانی متداول شد.

استقبال از نمایشگاه

حق نشر عکس no credit
Image caption نت نویسی استاد الهی

نمایشگاه از پنجم اوت به روی بازدید کنندگان باز است. در نمایشگاه بازدیدکنندگان می توانند به آوای تنبور که توسط پسر او شاهرخ الهی نواخته می شود، گوش فرادهند.

کن مور از استقبال از نمایشگاه راضی است و اضافه می کند: "در همان چند هفته اول ۲۸هزار نفر از آن دیدن کردند بسیاری از مخاطبان نظراتشان را در بلاگ بازگو کرده اند که نشان می دهد الهام بخش مردم بوده است. و یک طراح نمایشگاه چه چیزی بیش از این می خواهد؟"

این نمایشگاه تا ۱۱ ژانویه ۲۰۱۵ برای علاقمندان دایر است.