غمی در نهان‌خانه دل؛ پورعطایی و نوای موسیقی نواحی

حق نشر عکس mehr

درگذشت غلامعلی پورعطایی خنیاگر و نوازنده صاحب‌نام دوتار منطقه تربت جام خراسان می‌تواند مهر پایانی باشد بر نسلی از نوازندگان و خوانندگان این منطقه که در یک دهه گذشته عمده آنها یا به دلیل کهولت سن و یا بیماری و اتفاقاتی پیش‌بینی‌نشده درگذشتند. غلامعلی پورعطایی از معدود هنرمندان موسیقی نواحی بود که تا مقطع فوق دیپلم درس ‌خوانده بود و همین ویژگی به او این توانایی را بخشید که بتواند با جامعه شهری ارتباط بهتری برقرار کند در سال ۱۳۲۰ در منطقه باخزر تربت جام به دنیا آمد.

دوتار و آوازهای منطقه تربت جام را از مادرش (لیلی توکل) فرا گرفت و بعد از آن نزد خنیاگری رفت که درکی کامل از آوازهای منطقه خراسان داشت؛ استاد "ملا شهاب‌الدین شیرمحمدی" که از اساتید به نام سرآوازهای محلی جام، باخرز و … بود و حاصل برخی آوازهایش در پژوهش‌های فوزیه مجد و محمدتقی مسعودیه در سال‌های دهه پنجاه ثبت و ضبط شد و بعدها در کتاب "موسیقی تربت جام" مسعودیه هم مورد استفاده قرار گرفت.

پورعطایی آموزش جدی دوتار را نیز نزد ذوالفقار عسگریان فرا گرفت که در زمره نوازندگان برجسته منطقه بود و مدتی نیز نزد "نورمحمد درپور" که از او به عنوان گنجینه موسیقی منطقه یادمی‌شود آموزش دوتار نوازی و آوازهای محلی منطقه را توامان فرا گرفت.

در سال‌های بعد از انقلاب و به خصوص دهه‌ هفتاد و برگزاری جشنواره‌های موسیقی نواحی در حوزه هنری و جشنواره موسیقی فجر و جشنواره موسیقی نواحی کرمان، پورعطایی از جمله هنرمندان ثابت در اجرای برنامه‌ها به شمار می‌رفت.

مدتی نیز با گروه‌های مختلف موسیقی کنسرت‌های مشترکی برگزار کرد که کنسرت با گروه کوبه‌ای راد در سال ۸۷ در تالار وحدت از جمله این برنامه‌ها به شمار می‌رفت.حضور در جشنواره‌های خارجی و اجرای صدها برنامه در کشورهای مختلف از دیگر تلاش‌های این هنرمند نامی است.

ویژگی های نوازندگی و خنیاگری

پورعطایی شیوه خاص خود را در خواندن و نواختن داشت. صدای او پخته و با لهجه خاص منطقه تربت جام در آمیخته بود و کهنگی و قدمت خاصی را در ذهن و ضمیر مخاطب می‌نشاند.

همین ویژگی به کار او اصالت و هویتی خاص می‌بخشید. در کنار آن، او در اجرای صحنه‌ای آوازها و نواخته‌هایش استاد و چیره دست بود،‌مکث‌ها و دست‌گذاشتن بر بناگوش هنگام خواندن و بازی بدن(body language) به همراه خواندن با طمانینه اشعار، ترکیبی متناسب و جذاب برای مخاطب آثارش ایجاد می‌کرد.

حق نشر عکس Mehr
Image caption پورعطایی متولد ۱۳۲۰ بود

شاید یکی از دلایلی که گفته می‌شود هنرمندانی چون بهرام بیضایی و واروژ کریم مسیحی به سراغ او رفتند و حتی کلیپ معروفی که با حضور و بازیگری و نواختن او از قطعه معروف "نوایی" منتشر شد به بخشی از توانایی‌های بازیگری او را بازگردد.

این هوشمندی و ظرفیت‌های چندگانه به او این امکان را داد تا با به کارگیری چنین ترکیبی از بسیاری از همنسلانش در اجرای قطعات پیشی بگیرد و به نوعی در میان عامه مردم به عنوان نماد موسیقی تربت جام و حتی خراسان شناخته شود.

قطعه نوایی اگرچه پیش از او توسط عثمان خوافی خوانده شده بود، اما شهرت اصلی این قطعه وامدار غلامعلی پورعطایی است. قطعه‌ای که روی شعری از طبیب اصفهانی ساخته شد و بعدها کامبیز روشن‌روان نیز برداشتی ارکسترال از این قطعه را با صدای بیژن بیژنی منتشر ساخت.

درکنار صدای دلنشین و استوار ، پورعطایی نوازنده‌‌ای چیره‌دست در دو تار بود. فیگور نشستنش در صحنه مختص خود او بود و در کنار آن زخمه‌زنی‌اش بر دوتار شفاف و شمرده و با چپ و راست‌های متناسب از تسلط تکنیکی‌اش بر ساز خبر می‌داد.

از تکنیک‌های معروف دوتارنوازی استادش عسگریان به خوبی بهره برد. تکنیک‌هایی چون (ریزنوازی، پنجه‌پیچ و پنجه‌برگردان)که جزو شگرد‌های کاری استادش بود، به خوبی در دوتارنوازی پورعطایی نمود و بروز یافت.

همین ویژگی و شهرت سبب شده بود که با گروه‌های دیگری همکاری کند و حتی برای برخی قطعات تلفیقی همانند قطعه" خراسان من" اجرای متفاوت‌تری داشته باشد.

بی‌اعتنایی به هنرمندان موسیقی نواحی

پورعطایی برخلاف صدای پرحجم و تاثیرگذارش، جسمی نحیف داشت. ما‌ه‌های‌ آخر عمرش را در بیمارستان و در دست و پنجه‌نرم‌کردن با بیماری گذراند و حتی فرزندش در گفت وگویی با ایسنا از پرسنل بیمارستان گله‌مند بود که به پدرش رسیدگی چندانی نمی‌کنند.

هادی پورعطایی که خود نوازنده‌ دوتاری چیره‌دست است گفت "پس از انتشار خبر بیماری پدرم، نهاد ریاست‌جمهوری به ما لطف بسیار کرد وبرای پدرم در بخش VIP بیمارستان امام رضا اتاق گرفتند"

اما از قرار وقتی نمایندگان نهاد از مشهد می روند به گفته آقای پورعطایی: "همه این رسیدگی‌ها تمام شد و مسوولان بیمارستان او را به بخش معمولی منتقل کردند و حتی پزشکان بیمارستان بالای سر پدرم نمی‌آیند." ماجرا هنگامی پیچیده‌تر شدکه به گفته آقای پورعطایی نماینده علی مرادخانی(معاون هنری وزیر ارشاد) هم به دیدن پدرش آمد و "وقتی مشکل پدرم را با این نماینده مطرح کردم، گفت به فرمانداری بروم و از وضعیت بیمارستان شکایت کنم."

هنرمندان موسیقی نواحی ایران اگرچه در مجموعه‌ای به نام طرح تکریم قرار گرفته‌اند که ماهانه حقوق اندکی دریافت می‌کنند، اما رسیدگی به آنها ، به دلیل حضورشان در شهرستان‌ها و نقاط دورافتاده با دشواری‌هایی همراه است و همه‌گاه کمترین بیماری جدی آنها را تا لبه مرگ کشانده است.

حق نشر عکس ISNA

هم اکنون نورمحمد درپور که به اعتقاد اکثر قوم موسیقی شناسان و محققان موسیقی منطقه خراسان در زمره خنیاگران منحصر به فرد این منطقه است، در بستر بیماری است و عملا رسیدگی چندانی به او صورت نمی‌گیرد.

در چند سال گذشته هنرمندان دیگری از موسیقی نواحی یا چون غلامعلی نی‌نواز(نوازنده معروف سرنا که از او با عنوان مروارید سیاه یاد می‌شد) و موسی بلوچ (نوازنده دو نی از سیستان و بلوچستان)بر اثر سانحه رانندگی درگذشتند و یا همانند عبدالله سرور احمدی(خنیاگر و بخشی نامی منطقه قوچان) با بیماری‌ به دیدار مرگ رفتند.

مطالب مرتبط