سرزدن به غرفه‌های ایرانی نمایشگاه کتاب فرانکفورت

بزرگترین رویداد سالانه در عرصه نشر و کتاب طی پنج روز در فرانکفورت برگزار شد. ایران در نمایشگاه امسال حضور فعال‌تری داشت.

در شصت و ششمین دوره نمایشگاه کتاب فرانکفورت، فضای غرفه ایران گسترده‌تر، تدارک و امکانات ناشران بهتر و تعداد آثار عرضه شده از ایران بیشتر بود.

غرفه اصلی ایران در سالن شماره پنج نمایشگاه، نسبت به سال‌های گذشته نظم و آرایشی بهتر داشت. افزون بر غرفه عمومی به مساحت ۲۰۰ متر و غرفه‌ای کوچکتر برای عرضه آثار کودک و نوجوان، "خانه کتاب" نیز در بخش نشر دیجیتال در سالن شماره چهار غرفه‌ای جداگانه داشت که در آن به ارائه کتاب‌ها و خدمات اینترنتی پرداخت.

مشارکت ایران در نمایشگاه بزرگ کتاب فرانکفورت زیر نظارت "وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی" با همکاری دو نهاد صورت گرفته است: "مؤسسه نمایشگاه‌های فرهنگی ایران" و "اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران".

خبرگزاری‌های ایران از قول امیرمسعود شهرام‌نیا، مدیرعامل موسسه نمایشگاه‌های فرهنگی ایران، گفته‌اند که در این دوره از نمایشگاه فرانکفورت از ایران روی هم ۱۲۹۷ عنوان کتاب ارائه شده است و در غرفه کودک ۲۵۰ عنوان.

کتاب به مثابه کالای صادراتی

در غرفه‌های مربوط به نشر ایران صدها کتاب با کیفیت خوب عرضه شده، اما استقبال چندان بالا نیست. بازدیدکنندگان نمایشگاه با فرهنگ و زبان فارسی آشنا نیستند. بیشتر مراجعان یا ایرانیان مقیم خارج هستند یا کارشناسان و دانشجویان رشته‌های ایران‌شناسی و اسلام‌شناسی.

محمود آموزگار، دبير اتحاديه ناشران و كتاب‌فروشان تهران، اذعان دارد که تاکنون نشر ایران در نمايشگاه فرانکفورت با موفقیت زیادی همراه نبوده اما معتقد است که تحولات امیدبخشی در پیش است. به گفته او "نشانه‌های مثبتی از ارتباط با ناشران خارجی دیده می‌شود."

به گفته آقای آموزگار، ایران از نگاه غربی‌ها همچنان "صادرکننده نفت" است و "کشور ما هنوز نتوانسته است کتاب و تولیدات ادبی خود را به مثابه یک کالای صادراتی" به جهان معرفی کند.

او انتقاد می‌کند که نه مسئولان امور فرهنگی و نه ناشران ایرانی به بازارهای بين‌المللی توجه کافی نشان نداده و سعی نکرده‌اند حضور در بازار جهانی را به یک جریان زنده تبدیل کنند.

به عقیده او، ناشران برای رسیدن به هدف اصلی خود، یعنی حضور فعال در بازارهای بین‌المللی، باید به استانداردهای پذیرفته‌شده پایبند باشند و از خود شکیبایی و پی گیری زیادی نشان دهند.

شیوه مشارکت ناشران ایرانی در نمایشگاه

نشر کتاب در ایران با دشواری‌های زیادی روبروست. در سال‌های گذشته بالا رفتن هزینه‌ها و پایین آمدن تیراژ، کار نشر را به بحرانی جدی فرو برده است.

ناشران برای شرکت در نمایشگاه کتاب فرانکفورت باید هزینه‌ای را قبول کنند که در اوضاع کنونی برای بسیاری از آنها سنگین است. ناشرانی که توان مالی کافی داشته باشند می‌توانند برای گرفتن غرفه به طور مستقل با دفتر نمایشگاه به توافق برسند یا هزینه اجاره غرفه را به "مؤسسه نمایشگاه‌ها" وابسته به وزارت ارشاد بپردازند.

ناشرانی که به صورت مستقیم یا غیرمستقیم به دولت وابسته هستند و هیچ مشکل مالی ندارند، با پرداخت هزینه وارد نمایشگاه می‌شوند؛ از این شمارند: "مجمع ناشران دفاع مقدس" یا برخی ناشران کتاب‌های دینی که مرکزیت آنها در شهر قم است. همین دسته از ناشران هستند که، با استفاده از حمایت‌ها و یارانه‌های دولتی، کتاب‌های تبلیغی را با کیفیت خوب و بهای ارزان عرضه می‌کنند.

ناشرانی مانند "انجمن فرهنگی ناشران کتاب کودک و نوجوان" و انجمن ناشران دانشگاهی نیز به صورت مستقل در نمایشگاه غرفه گرفته‌اند.

Image caption محمود آموزگار:‌ کتاب ایران هنوز کالای صادراتی نشده است

اما هدف اصلی نمایشگاه کتاب فرانکفورت حمایت از آزادی نشر و بیان و معرفی ناشران مستقل است و نه کمک به بنیادها و نهادهای وابسته به دولت‌ها.

از بخش خصوصی نشر ایران چند ناشر در نمایشگاه غرفه‌های خود را دارند مانند نشر چکه و نشر سبک نو. این دو انتشاراتی بیشتر به متون ادبی و داستانی گرایش دارند.

غرفه ایران به ویژه از نظر عرضه کتاب‌های "فاخر"، با چاپ نفیس و رنگی، جلوه‌ای خاص دارد. بسیاری از متون کهن ادبی، مانند شاهنامه فردوسی و دیوان حافظ، در قطع‌های بزرگ و کیفیت چاپی مرغوب به نمایشگاه آمده‌اند. برخی از این کتاب‌ها، که طرفداران زیادی هم دارند، توسط انتشارات خانه هنرمندان عرضه شده‌اند.

انتشارات "سفیر اردهال"، ناشر تخصصی کتاب‌های طب سنتی و بازچاپ متن‌های علمی کهن است. این انتشاراتی در نشر کتاب‌های علمی و داستان و ادبیات کودکان نیز فعال است.

"انجمن فرهنگی هنری زنان ناشر" که غرفه خود را در نمایشگاه دارد، با همکاری نزدیک ۶۰ ناشر زن شکل گرفته است. این بنیاد هدف اصلی خود را "رسیدگی به امور زنان ناشر و برطرف کردن پاره‌ای از مشکلات و هم‌اندیشی و همفکری بانوان" دانسته است.

شهلا لاهیجی، یکی از زنان فعال در حوزه نشر و مدیر "انتشارات روشنگران" از شرکت در نمایشگاه کتاب خودداری کرده است. خانم لاهیجی به خبرگزاری ایلنا گفته است: "۵۵ کتاب ما هنوز در وزارت ارشاد مانده است و جوابی نگرفته‌ایم و سرگردان هستیم. پس در این اوضاع چیز تازه‌ای در دست ندارم که بخواهم در نمایشگاه بین‌المللی شرکت کنم."

به همت "اتحاديه ناشران و كتاب‌فروشان تهران" آن دسته از ناشران و مؤسسات انتشاراتی، تشكل‌های نشر و اهل قلم كه خود به صورت مستقل در نمايشگاه شركت نمی‌‌كنند و مايل به عرضه آثارشان در نمايشگاه هستند، به صورت جمعی حضور یافته‌اند.

در این بخش حدود ۲۰۰ عنوان کتاب از آثار ناشران گوناگون روی هشت پنل گردان در فضای میانی نمایشگاه ارائه شده که می‌توان گفت تا حدودی بدنه اصلی نشر مستقل ایران را نمایندگی می‌کند.

نگاهی به غرفه‌ها و فعالیت‌ها

"آژانس ادبی غزال"، بنیادی است که در امر معرفی آثار ادبی نویسندگان ایرانی به ناشران خارجی فعال است. این بنیاد در همکاری با ناشران ایرانی، آن آثار ادبی را که می‌توانند مخاطب بین‌المللی داشته باشند به بازار جهانی عرضه می‌کند. ناشر خارجی می‌تواند در ارتباط با این مؤسسه هم حقوق اثر را برای ترجمه و نشر کسب کند و هم خدماتی در جهت ترجمه هر اثر دریافت کند.

"شبکه مترجمین ایران" نیز از نهادهای مستقلی است که به نمایشگاه آمده. این نهاد نوبنیاد می‌گوید که "با جذب بیش از ۵۰۰۰ مترجم خبره و متخصص در رشته‌های گوناگون" خدمات خود را به صورت آنلاین و حرفه‌ای ارائه می‌دهد.

از ایران چند نویسنده در نمایشگاه حضور دارند که آثار خود را به علاقه‌مندان معرفی می‌کنند؛ در کنار هوشنگ مرادی کرمانی، داستان‌نویس باسابقه، می‌توان از نویسندگان دیگری نام برد: کتایون ریاحی، محبوبه نجف‌خانی، معصومه رامهرمزی، مهدی شجاعی، مجید قیصری، محمد طلوعی و...

فنلاند، مهمان ویژه

در نمایشگاه امسال فرانکفورت بیش از هفت هزار ناشر از بیش از صد کشور جهان به مدت پنج روز تازه‌ترین تلاش‌ها و فعالیت‌های خود را ارائه دادند. حدود یک سوم از غرفه‌های نمایشگاه به ناشران آلمانی تعلق داشتند و دو سوم باقی از سراسر جهان.

کشورهای اروپای غربی و امریکا بیشترین تولیدات چاپی و اینترنتی را به نمایشگاه عرضه کرده‌اند. به گفته دفتر اطلاع‌رسانی نمایشگاه، در چند سال گذشته کشورهای آسیای دور مانند مالزی و اندونزی با علاقه و جدیت بیشتری در نمایشگاه شرکت می‌کنند و این روند رو به افزایش است.

نمایشگاه به معرفی و پخش نشر الکترونیکی نیز توجه ویژه دارد که رشدی روزافزون نشان می‌دهد اما متفاوت. در امریکا هم‌اکنون حدود یک چهارم خوانندگان به کتاب الکترونیکی روی آورده‌اند، در حالی که این میزان در بیشتر کشورهای اروپایی هنوز زیر ده درصد است و در آلمان تنها حدود ۴ درصد.

نمایشگاه فرانکفورت هر سال کشوری را به عنوان مهمان مطرح می‌کند و به شکل ویژه به معرفی نشر آن کشور می‌پردازد و امسال نوبت فنلاند بود. در پایان نمایشگاه ناشران فنلاندی اعلام کردند که امسال با استفاده از این فرصت به موفقیت‌های بزرگی دست یافته‌اند.

نمایشگاه بین‌المللی کتاب از روز هشتم تا دوازدهم اکتبر، برابر ۱۶ تا ۲۰ مهرماه، در فرانکفورت برگزار شد.