کنسرت شجریان؛ ساغر و سبو و صُراحی در فیلارمونی کلن

حق نشر عکس 11

در کنسرت‌های اخیر محمدرضا شجریان در اروپا که از اواخر سپتامبر تا اوایل نوامبر در شهرهای مختلف اروپا برگزار می شود، با شماری نوآوری صوتی روبرو می شویم که بر جذابیت گشت و گذار هنری او افزوده است.

کنسرت های اروپایی او هر سال عرضه کننده کاری نو، سازی نو و یا شیوه ای تازه است که نمی گذارد ملال تکرار بازار گرم او را از رونق بیندازد.

پیش از هر چیز باید از کیفیت برتر ارکستر یاد کرد. ارکستر شهناز در سال های اخیر به یک گروه ممتاز حرفه ای بدل شده است. شجریان که به ابداع ساز گرایش ویژه دارد در کنسرت های اخیر خود سازهای تازه ای را نیز معرفی می کند که رنگ و بوی تازه ای در سونوریته ارکستر پدید می آورد، اگر چه این کار با موافقت همگان روبرو نشده است.

اگر سازهای تازه واقعا گستره پهناورتری برای نواختن و ساختن فراهم می آورند می توان مقدم شان را گرامی داشت. ولی اگر آن طور که مخالفان می گویند، هدف از به کارگیری سازهای اهدایی تنها تشدید صدا دهی باشد دیگر به ساز تازه نیازی نیست و می توان به جای آن بر تعداد سازهای موجود افزود و رنگ و بوی ویژه سازهای موجود را هم مخدوش نساخت.

ترکیب سازهای کهنه و نو را تا آنجا که در کنسرت اخیر شنیده می‌شد، خدشه و آسیبی در رنگ و بوی موسیقی سنتی وارد نکرده و ملودی ها از صلابت و شکوه بیشتری برخوردار شده اند.

سازهای عمده ای که در کنسرت تازه شجریان در اروپا به کار گرفته شده، عبارت است از: ساغر و سبو و صُراحی و... در انواع سوپرانو و آلتو.

وارد تالار فیلارمونی در شهر کلن آلمان که می شویم سازهای تازه هر یک با پُزی پیروزمندانه در کنار هم روی صحنه دراز کشیده اند، تا از پرتو نورافکن های تالار برای جلوه گری بهره بگیرند. همه نگاه ها جلب آن ها شده است. ولی با سربرآوردن تُندرآسای مضراب ها و کمان ها که به یاری همین سازها صلابت بیشتری پیدا کرده اند، اجرای برنامه ای آغاز می شود که فی نفسه نیز خالی از نوآوری نیست.

حق نشر عکس Fars
Image caption ساز صراحی از سازهای ابداعی شجریان

برنامه کنسرت -از محمدرضا شجریان که بگذریم- که ستون اصلی است، بیشتر جاذبه خود را از تنظیم های مجید درخشانی (سرپرست گروه شهناز) به دست آورده است.

در این دست یابی کمانچه سعید فرجپوری نقشی اساسی ایفا می کند. دو سه قطعه از برنامه نیز از آفریده های اوست. یازده نوازنده دیگر گروه نیز که هر یک مجالی برای جلوه گری پیدا می کنند یار و مدد کار درخشانی هستند. از میان آن ها البته دو سه نفری مهارت بیشتری عرضه می کنند. مثلا رامین صفایی نوازنده سنتور سوپرانو.

تشخیص سازهای تازه از یکدیگر هم به سبب شباهت بسیار میان آن ها و هم به علت نام های ویژه ای که بر آن ها نهاده شده، چندان آسان نیست. بعضی از آن ها نام گوشه ای را بر خود دارند، مثل شهر آشوب و کرشمه و برخی دیگر از وسائل میخانه اند، مثل ساغر و سبو و صُراحی. تُندر و باربد و نام های دیگری از این نوع.

برنامه ها در دو بخش اصلی تنظیم شده است. هر بخش در مایه های موسیقی سنتی شکل می گیرد. مایه های خویشاوند را کنار هم گذاشته اند. مثل دشتی و بیات ترک و یا افشاری و ماهور و راست پنجگاه که از طریق کانال های مرکب خوانی به هم راه پیدا می کنند.

حق نشر عکس Fars
Image caption شجریان و درخشانی

برنامه سرشار از شعر است. از مولانای دیروز تا سایه امروز. شعرهایی که شجریان غالبا خود آن ها را انتخاب می کند و حقا ذوقی در این کار دارد. به ویژه مهارتی در انتخاب شعرهای دو وجهی و یا به در می گویم دیوار بشنود. مثل این شعر فریدون مشیری:

در کجای این فضای تنگ بی آواز

من کبوترهای شعرم را دهم پرواز

و یا این شعر هوشنگ ابتهاج:

نمی دانم چه می خواهم بگویم

زبانم در دهان باز بسته است

شجریان در گشت و گذار تازه خود با همین زبان نیم باز خوش می درخشد. به ویژه که او با موفقیت هایی که به دست آورده اعتماد به نفس بیشتری پیدا کرده و سر حال تر از همیشه به نظر می رسد.

همه تصنیف – آوازها، با یک مقدمه ضربی آغاز می شود و پایان می گیرد. ضربی ها بیشتر ساخته درخشانی و فرجپوری است که هر دو در ضربی سازی تجربیاتی به دست آورده اند.

در این میان قطعات شبه چهار مضراب که از زمان پرویز مشکاتیان رواج پیدا کرد، دست بالا را دارد. استفاده از ریتم های لنگ به قطعات ضربی شور و هیجان بیشتری می بخشد. قطعه ای در بیات ترک به نام امید از فرجپوری و چهار مضراب راست پنجگاه از درخشانی به عنوان نمونه های قطعات ضربی در یاد ماندنی است.

گمان می کنیم شجریان بهترین راه را برای معرفی سازهای ابداعی خود انتخاب کرده است: بهره جویی از آن ها در کنسرت های پر مخاطب. از این راه سازهای تازه در عمل و به صورت فراگیر شناسایی می شوند.

البته بهتر آن بود که از طریق جزوه و بروشور کارشناسان آشناتر شوند. به هر حال درجه ماندگاری سازهای تازه را جامعه تعیین می کند.