کنسرت حماسه پارسی در لندن؛ از فانتزی شیدا تا در بازار ایرانی

حق نشر عکس d

یکشنبه شب، ۱۹ اکتبر کدگن هال لندن میزبان کنسرتی با همکاری ارکستر داکلندز با حضور سولیست‌هایی‌ چون نیسان روحانی (نوازنده پیانو) و حانی روحانی (سوپرانو) به منظور اجرای آثاری از آهنگسازان بنام ایرانی‌ بود.

حماسه پارسی به همت نیسان روحانی و در نتیجه تلاش به گفته او حدودا دو ساله اش برای تحقق این اجرا انجام گرفت. کنسرتی که براساس اعلام کدگن هال اولین کنسرت موسیقی کلاسیک در لندن بود که صرفا به اجرای آثار آهنگسازان سرشناس ایرانی‌ اختصاص یافت.

ایده اصلی برنامه کنسرت به اجرای قطعاتی حول محور شاهنامه فردوسی‌ استوار بود با این وجود قطعاتی چون کنسرتو برای پیانو شماره ۳ اثر امین الله حسین و فانتزی شیدا اثر مهران روحانی نیز در برنامه کنسرت گنجانده شده بود.

قطعات نگاشته شده براساس داستان‌های شاهنامه که در این کنسرت اجرا شد را می‌توان‌ متعلق به ژانر موسیقی برنامه ای‌ دانست، ژانری که از قرن نوزدهم به موسیقی رمانتیک راه یافت و تا به امروز جایگاه ویژه خود را حفظ کرده است.

اساس این ژانر آنچنان که از نام آن برمی آید بر تصنیف موسیقی بر اساس یک داستان ادبی‌ یا محوری روایی استوار است که بر حسب مهارت و چیره دستی آهنگساز می‌توان جلو‌ه هایی‌ از داستان یا برنامه اثر را حین اجرای موسیقی شنید. به عبارت دیگر موسیقی برنامه ای‌ بر ترجمه ادبیات و کلام به زبان موسیقی استوار است.

اجرای کنسرت یکشنبه شب به ارکستر داکلندز سپرده شده بود. ارکستر تازه تأسیس داکلندز یکی‌ از بیش از ۵۰ ارکستری است که تنها در لندن مشغول به فعالیت هستند.

با وجود تاسیس در سال ۲۰۰۹ ، اسپنسر داون، رهبر ارکستر و شرایط بسیار دشوار بقا برای ارکستر‌های تازه تاسیس در کنار ارکستر‌ها و سازمان‌های غول آسایی چون ارکستر سمفونیک لندن با سابقه فعالیت بیش از نیم قرن و بیش از یک صد کنسرت در سال، ارکستر داکلندز تا به امروز به رشد و حیات خود ادامه داده است.

در این میان مدیریت ارکستر آقای داون به اجرای آثار آهنگسازان معاصر توجهی در خور توجه نشان داده که کنسرت حماسه پارسی را می‌توان یکی‌ از همین تلاش‌ها دانست.

او قطعات برگزیده برای این اجرا را سمفونیک و در عین حال دارای حال و هوای بزمی می‌داند.

کنسرت یکشنبه شب با اجرای اثر پرتحرک برنده رقابت آهنگسازی ارکستر داکلندز، احسان محمدی آغاز شد.

قطعه محمدی را می‌توان به لحاظ روش آهنگسازی به دو بخش اصلی‌ تقسیم نمود که مطابق برنامه موسیقی از دو بخش رزم و بزم در خوان هفتم شاهنامه فردوسی‌ الهام گرفته شده اند.

تقسیم قطعه به دو بخش متمایز به نوعی یادآور فرم آشنای سونات در موسیقی کلاسیک است که احتمالا به دلیل زمان محدود قطعه (حدود ۷ دقیقه) که از شرایط شرکت در این مسابقه بوده است بدون بسط و توسعه چندانی در قالب این اثر ارائه شده است.

قطعه احسان محمدی ماهیت تونال دارد با این حال پولیفونی و ارکستراسیون می‌توانست غنی تر و صیقل یافته تر باشد. ارکستر داکلندز با وجود مشکل عدم حضور آهنگساز که در نتیجه عدم پذیرش ویزای وی برای سفر به بریتانیا با آن مواجه شد تفسیر و درک قابل توجهی‌ از قطعه ارائه کرد.

کنسرت با اجرای سوییت بیژن و منیژه از حسین دهلوی ادامه یافت. سوییت بیژن و منیژه ابتدا در سال ۱۳۵۶ برای ارکستر زهی نگاشته شد پس از آن در سال ۱۳۷۰ برای ارکستر سمفونیک تنظیم شد. ارکستر داکلندز به جهت محدودیت زمانی‌ در گنجاندن اثر تمامی‌ آهنگسازان در این برنامه تنها به اجرای ۳ موومان اول سوییت پرداخت.

پس از آن کنسرتو برای پیانو شماره ۳ امین الله حسین به همراه نیسان روحانی به عنوان تکنواز پیانو به اجرا در آمد. این کنسرتو اثری کوتاه اما دلنشین است. آنچنان که در نام اثر نیز آمده چه به لحاظ آهنگسازی و فرم، چه به لحاظ ارکستراسیون و استفاده از پیانو بیشتر باید آن را یک فانتزی دانست تا کنسرتو برای پیانو.

آهنگسازی و هارمونی مورد استفاده امین الله حسین در این اثر را باید تماما متعلق به دوره رمانتیک دانست. نیسان روحانی در گفت و گو با بی‌‌بی‌سی فارسی این قطعه را یک فانتزی آزاد می‌داند که در آن از پیانو گاه شبیه به سنتور و گاه شبیه به یک ساز کوبه‌ای استفاده شده است.

پدالینگ سخاوتمندانه به منظور برجسته کردن جنبه‌های رمانتیک اثر، در کنار تاچ دقیق و بی‌ پروا از نقاط جالب توجه تفسیر نیسان روحانی از فانتزی امین الله حسین است.

در بازار ایرانی

قطعه بعدی کنسرت یکشنبه شب، در بازار ایرانی، اثر آهنگساز، پیانیست و رهبر ارکستر انگلیسی آلبرت کتلبی بود. اثری که به ساخته‌های آهنگسازان روسی نزدیک است و از علاقه آقای کتلبی به رنگ و بوی‌ شرقی‌ در اثرش خبر می‌دهد.

کتلبی در زمان حیاتش از شناخته شده‌ترین و محبوب‌ترین آهنگسازان انگلیسی به شمار می رفت با این وجود آثار وی از به لحاظ زیبایی‌ شناسی‌ و ارزش هنری هیچگاه به جایگاهی آهنگسازان طراز اول انگلیسی هم عصرش چون سر ادوارد الگار و یا بنجامین بریتن نرسید.

قطعه کتلبی مانند بسیاری از دیگر قطعات وی به ژانر موسیقی فیلم نزدیک است، ارکستراسیون دقیق و ملودی‌های دلنشین همچون دیگر آثار کتلبی از نقاط برجسته این اثر بود که یکشنبه شب به نحوی هماهنگ و درخشان و در تمپویی جاندار اجرا شد.

پس از فاصله‌ای کوتاه سوئیت رستم و سهراب اثر لوریس چکناواریان، آهنگساز سرشناس ایرانی‌ به اجرا درآمد.

سوئیت رستم و سهراب را می توان دراماتیک و تاثیر گذار توصیف کرد. بهره‌گیری از تمام قابلیت‌های یک ارکستر سمفونیک با اندازه ارکستر داکلندز و توجه به رنگ آمیزی ارکسترال قطعه از دیگر نکات قابل توجه در این اثر است.

ترانه‌های محلی

رضا والی‌، آهنگساز دیگری بود که در کنسرت یکشنبه شب ساخته ای از او به اجرا درآمد. او در کنار مهران روحانی و چکناواریان سه آهنگسازی بودند که هنگام اجرای آثارشان در سالن حضور داشتند.

والی‌ تحصیلات موسیقی اش را در کنسرواتوار تهران آغاز کرد و سپس برای ادامه تحصیلات راهی وین شد و برای تحصیل در مقطع دکترای آهنگسازی به آمریکا رفت.

Image caption حانی روحانی، خواننده سوپرانو

رضا والی‌ در آخرین آثارش از موسیقی آوا‌های محلی ایران بهره گرفته است.

سه ترانه محلی از والی‌ با پیش مایه و رنگ امپرسیونیستی بود که با مهارت مثال زدنی‌ در استفاده از زبان هارمونیک نوشته شده است. تسلط والی بر اصول آهنگسازی و استفاده درست از صدای خواننده سوپرانو (حانی روحانی)، تبحری که بسیاری آهنگسازان معاصر فاقد آن هستند در کل سه نغمه‌ محلی‌ را به اثری کم نظیر در موسیقی کلاسیک ایران بدل می‌کند.

حانی روحانی کار خود را به عنوانه سوپرانو با رپرتوار خواننده‌ سپرنی نوع سوبرت چون نقش سوزانا از اپرای ازدواج فیگارو اثر موتزارت آغاز کرد و بر اساس رویه معمول خواننده‌های اپرا با بلوغ صدا به سمت رپرتوار سنگین تر و دراماتیک تر حرکت کرد. امروز آنچنان که خود نیز می‌گوید صدایش در گستره سوپرانوی لیریک جای می‌گیرد.

جذابیت رنگ صوتی او به همراه توانایی لیریکال بالا که از نقش‌هایی‌ که حانی‌ به عنوان سوپرانوی سوبرت ایفا کرده ناشی‌ می شود، به همراه رنگ آمیزی جذاب ارکسترال والی‌ درخششی دو چندان یافت.

ارکستر داکلندز در لحظاتی به خصوص هنگام حضور خواننده نیاز به بالانس بهتر دارد، تا صدای خواننده زیر حجم بالای صدای ارکستر گم نشود.

فانتزی شیدا

حق نشر عکس s
Image caption از راست: مهران روحانی، لوریس چکناواریان و رضا والی

قطعه مهران روحانی به عنوان پایان بخش کنسرت حماسه پارسی‌ اجرا شد.

مانند چکناواریان، مهران روحانی با سابقه هنری طولانی و آهنگسازی قطعات فراوان برای کمتر کسی‌ در ایران ناشناخته است.

قطعه مهران روحانی همانند قطعه چکناواریان متعلق به موسیقی تونال است. قطعه ای سرشار از تم‌های دلنشین ایرانی‌ که دارای پیوندی عمیق با موسیقی فیلم است.

قطعه فانتزی شیدا با ارکستراسیونی دقیق که برگرفته از امشب شب مهتابه، اثر علی اکبر شیداست، حاوی حسی نوستالژیک برای شنونده ایرانی است که با استقبال تماشاگران در سالن روبه رو شد.

کنسرت حماسه پارسی از معدود نمونه‌های اجرای آثار آهنگسازان ایرانی‌ با نگاهی‌ حرفه‌ای به جنبه‌های اجرایی، برنامه ریزی و شیوه ارائه آثار به مخاطب بود.

به طور کلی ارکستر داکلندز ارکستری یک‌دست، نسبتا منظم و قابل اعتماد به نظر می رسید که از نوازندگانی جوان و با انگیزه تشکیل یافته است.

پشتوانه عظیم فرهنگی‌ ایرانیان از یک سو، پیشرفت‌ها و موفقیت‌های ایرانیان در سال‌های اخیر در زمینه آهنگسازی و اجرای آثار کلاسیک از سوی دیگر زمینه را برای برگزاری چنین کنسرت‌هایی‌ در جهت شناساندن موسیقی دانان ایرانی‌ به جهانیان هموار ساخته است.

در مجموع حماسه پارسی که به پشتوانه پیگیری نیسان روحانی برنامه ریزی و اجرا شد را می‌توان گامی موثر در این خصوص دانست که در صورت ادامه یافتن این قبیل فعالیت‌ها می‌توان به موفقیت روز افزون استعداد‌های موسیقی کلاسیک ایران که تا حد زیادی زیر سایه‌ موسیقی سنتی ایرانی‌ قرار گرفته است امیدوار بود.