باخ در ایران: کیهان کلهر و پروژه مشترک با هنرمندان ایرانی و هلندی

گروه سازهای بادی هلند (NBE) از گروه‌های پرهوادار موسیقی در این کشور به شمار می‌رود. برنامه‌های این گروه، بیشتر ویژه ساخته‌های آهنگسازان اروپایی بوده اما به تازگی نوازندگان، علاقه فراوانی به همکاری با هنرمندان کشور‌های دیگر نشان داده‌اند. پروژه "باخ در ایران" (Bach in Perzië) یکی از همین پروژه‌هاست که اجرای آن از اوایل اکتبر ۲۰۱۴ در شهرهای هلند آغاز شد و به تازگی به پایان رسید.

گروه سازهای بادی هلند برای این برنامه، همکاری با دو نوازنده و آهنگساز ایرانی را تجربه کرد: کیهان کلهر، آهنگساز، تکنواز کمانچه و رضا نام‌آور، آهنگساز ایرانی - هلندی. در این همکاری، رضا ‌نام‌آور بر پایه "واریاسیون‌های گلدبرگ" اثر یوهان سباستین باخ اثری برای گروه سازهای بادی، کمانچه و همچنین دو نوازنده مهمان برای کنترباس و سازهای کوبه‌ای ساخته است.

"واریاسیون‌های گلدبرگ" از مشهورترین ساخته‌های باخ به شمار می‌آید که برای نخستین بار در سال ۱۷۴۱ میلادی در آلمان به چاپ رسید.

این کار در اصل برای ساز هارپیسکورد نوشته شده ولی بعدها در پی محبوبیت اثر، برداشت‌های گوناگونی از آن برای سازها و گروه‌های دیگر نیز تنظیم شد. رضا نام‌آور برای پروژه "باخ در ایران" برداشتی مدرن از این اثر داشته؛ گاه ملودی‌های معروف کار را برای اجرا با فضایی ایرانی به کمانچه سپرده، گاه نغمه‌هایی برگرفته از ردیف موسیقی ایرانی را با همراهی یک یا دو نوازنده گروه به کلهر محول کرده و در بخش‌های دیگر روایت خود از واریاسیون‌ها را برای گروه نوشته است.

بر خلاف دیگر همکاری‌های اخیر کیهان کلهر با نوازندگان خارجی، در این پروژه کمانچه با فاصله از گروه‌ حرکت می‌کند. در کنار نوازندگان هلندی، این ساز بیشتر در همان فضای کهن خود طنین‌انداز می‌شود تا به عنوان عضوی از مجموعه و بخش‌هایی که به آن سپرده شده همگی یادآور بداهه‌نوازی‌های رایج در موسیقی ایرانی هستند.

رضا نام‌آور، آهنگساز و راوی این برداشت، در هلند به دنیا آمده و هیچگاه در ایران زندگی نکرده است. او در اروپا در رشته آهنگسازی آموزش دیده و به گفته خودش از نوجوانی به دلیل ایرانی بودن پدر، موسیقی ایرانی را به عنوان شنونده دنبال کرده است.

آقای نام‌آور البته برای این پروژه، دست به مطالعاتی کلی درباره موسیقی ایرانی زده است ولی به نظر می‌آید در نهایت ترجیح داده که کمانچه را در جزیره‌ای و در همان اتمسفر آشنا و مورد انتظار از موسیقی ایران نگه دارد. کیهان کلهر اما مشکلی با این موضوع ندارد. او به بی بی سی فارسی می‌گوید: "برایم جالب است که در بستر چنین اثری، فضاهای موسیقی ایرانی را هم به گوش شنوندگان برسانم."

"باخ در ایران" در هفت شهر هلند به روی صحنه رفت و تقریبا همه اجراهای آن با چند صد شنونده، پیش فروش شد. در اجراهای آن در آمستردام، شهری پُر برنامه که بیشترین جمعیت ایرانی در هلند را نیز در خود جای داده، شمار ایرانیان شرکت کننده در کنسرت از تعداد انگشتان دست فراتر نمی‌رفت.

کیهان کلهر، همکاری‌های چند سال اخیرش با نوازندگان غربی را بسیار مثبت ارزیابی می‌کند و می‌گوید: "اگر این کنسرت یک برنامه صرفا موسیقی سنتی ایرانی بود این جمعیت به تالار نمی‌آمدند. این همکاری‌ها برای موسیقی ایرانی خوب است و من خوشحال می‌شوم که ضمن همراهی با نوازندگان ایرانی، این برنامه‌ها را هم دنبال کنم. شوندگان تازه‌ای از این راه جذب موسیقی ایران می‌شوند."

بارت اسنیمان، تکنواز اَبوا و سرپرست گروه سازهای بادی هلند پیش از آغاز نخستین اجرا در آمستردام برای مردم سخنان کوتاهی ایراد کرد.

او گفت: "در سده هفدهم میلادی، زمانی که باخ می‌زیست تماس‌ میان کشورها بسیار محدود بود و فرهنگ‌ها به اندازه امروز از یکدیگر آگاه نبودند. موسیقی باروک در اروپای سده هفدهم، در فضایی بسیار دور از ایران در جریان بود ولی نکته جالب این است که علیرغم این دوری و نبود تماس، میان موسیقی باروک و موسیقی ایرانی شباهت‌هایی می‌بینیم. برای نمونه در دوره باروک، نوازندگان نقش مهمی در کاربرد زینت‌ها و ارائه روایت شخصی خود از آثار داشتند چون آهنگسازان به شکل ساده‌ای ساخته‌هایشان را می‌نوشتند. این موضوع بسیار به موضوع بداهه نوازی در موسیقی ایران و نقش نوازنده در زمان اجرای یک کار شباهت دارد. "

اسنیمان همچنین پس از کنسرت در گفتگویی به بی بی سی فارسی گفت: "دلیل اینکه کیهان کلهر برای این پروژه برگزیده شد این بود که علاوه بر استادی در موسیقی ایران، او از معدود هنرمندان سرشناس موسیقی شرق است که توان نُت خوانی بالایی دارد. بدون این داشتن این ویژگی، همکاری با او ممکن نبود."

از میان اجراهای گروه در شهرهای هلند، اجرا در شهر تیلبورخ به ضبط رسیده و گروه در صدد است آنرا در آینده به صورت سی دی منتشر کند.