مداحی در ایران؛ حرکت از موسیقی سنتی به سوی موسیقی پاپ

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption مداحی محمود کریمی در حضور رهبر ایران

خبرگزاری تسنیم همزمان با روزهای نخست ماه محرم مجموعه‌ای از سخنان آیت‌الله علی خامنه‌ای را به نقل از سایت هئیت (رزمند‌گان اسلام) دربارهمداحی دسته‌‌بندی و منتشر کرده‌ است. آن‌گونه که این خبرگزاری نقل‌ کرده‌است، این سخنان در جمع مداحانی ایراد شده است که همه ساله در روز تولد حضرت فاطمه، به نزد آیت‌الله خامنه‌ای می‌آیند.

رهبر ایران در این سخنان که پیشینه آن به ما‌ه‌های نخست بعد از تصدی رهبری بازمی‌گردد (۲۸ بهمن‌ماه ۱۳۶۸) درباره تمامی‌ ویژگی‌های مداحان سخن گفته است.

این سخنان شاید در سال‌های اولیه دهه هفتاد چندان مورد اعتنا قرار نمی‌گرفت، اما اینک که مداحان خود به طبقه‌ای تاثیرگذار در افکار عمومی و حتی ساختار قدرت تبدیل و مداحی شغل و پیشه‌ای پردرآمد گشته‌ است، سخنان رهبر ایران معنا و مفهوم بیشتری پیدا‌ می‌کند.

آیت‌الله خامنه ای در همان نخستین سخنرانی خود با مداحان بر"ضرورت تاسیس تشکیلاتی برای منصب مداحی" تاکید کرده بود. البته منظور اصلی او از شکل‌گیری چنین مرکزی بیشتر تاکید بر وجوه تکنیکی و فنی کار مداحی و نیز اخلاق حرفه‌ای این پیشه بود که در آن گفته شد" چه کسى مداح است، مقدّمات کار مداحى او چیست، چه قدر شعر مى‌داند، چه قدر حفظ است و چه قدر مى‌تواند بخواند؟"

سنت مداحی و نغمات موسیقی سنتی

نگاهی به خط سیر نغمات و اشعار مداحان معروف دو دهه اخیر و انعکاس آن در صدا و سیما نشان مى‌‌دهد که آنها به مرور به سمت استفاده از نغمات و آثار موسیقی سبک و پاپ کشیده شدند.

بخشی از این رویکرد را باید به ناآشنایی این گروه از مداحان با ساختار و ریشه‌های مداحی در گذشته جست‌وجو کرد.

نگاهی به فهرست شاخص‌ترین مداحان یک سده اخیر نشان می‌دهد که آوازخوانان بزرگی چون ابوالحسن‌خان اقبال آذر و جلال تاج اصفهانی نیز در زمره این گروه بوده‌اند.

حق نشر عکس BBC World Service

حتی پدران دو خواننده نامدار موسیقی سنتی (اکبر گلپایگانی و محمدرضا شجریان) مداحان و خوانندگان مذهبی چیره‌دستی بودند با این تفاوت که آنها با موسیقی ردیفی ایران آشنایی کامل داشتند و از سوی دیگر به مداحی به عنوان یک پیشه و شغل نگاه نمی‌کردند.

بسیاری از آثار مذهبی شاخص نیز به نوعی برخاسته از دانش آوازی یا موسیقایی و شعری آنها از موسیقی سنتی ایران بود که نمونه شاخص آن دو نغمه "اذان موذن‌زاده اردبیلی" در گوشه روح‌الارواح آواز بیات ترک و یا ربنای محمدرضا شجریان است که شروع آن تداعی گر گوشه حصار در دستگاه چهارگاه ست.

حرکت آرام به سمت موسیقی پاپ

این رویکرد اما در سال‌های بعد از انقلاب و به خصوص در دو دهه اخیر برعکس شد،‌ به این معنا که تعدادی از مداحان به دلیل دانش اندک ردیفی و موسیقایی به سمت بهره‌گیری از ترانه‌ها و تصانیف موفق روی آوردند.

نمونه شاخص استفاده از این گونه تصانیف و ترانه‌ها را باید در سه اثر زیر جست و جو کرد. ترانه شبانگاهان باصدای عبدالحسین مختاباد مورد تقلید منصور ارضی ازمداحان معروف قرار گرفت و در همان وزن و ملودی اشعاری درباره حوادث محرم خوانده شد.

چندی بعد ترانه "هوای تو" یا "یارا یارا" با آهنگی از عباس خوشدل و صدای علیرضا افتخاری مورد تقلید وسیع چندین مداح معروف قرار گرفت.

همچنانکه فضای ملودیک تصنیف "یاد ایام" محمدرضا شجریان نیز از جمله آثاری بود که به کرات با اشعاری متناسب با فضای عزاداری‌ها مورد استفاده مداحان قرار گرفت.

برخی از این مداحان حتی همان اشعاری را مورد استفاده قرار دادند که خواننده‌‌ای همانند هایده آن را سال‌ها قبل خوانده بود.

ترانه ساقی از جمله این آثار است. این ترانه را هایده با شعری از اردلان سرافراز روی آهنگی از فرید زلاند خواند و مداحی همین شعر را با کند کردن ریتم آن و در همان مایه دشتی در مراسم نوحه خوانی خواند.

شباهت‌های این دو اجرا به اندازه ای بود که کار به مقایسه بند به بند برخی از این اشعار در شبکه های اجتماعی کشید.

بعدها برخی دیگر از مداحان مثل عبدالرضا هلالی به بهره‌گیری از موسیقی پاپ در مداحی خود روی آوردند که با واکنش تند حتی آیت‌الله خامنه‌ای در یکی از جلسات با مداحان روبرو شد.

آقای خامنه‌ای در یک سخنرانی در سال ۱۳۸۴ با مداحان به چنین استفاده‌هایی واکنش نشان داد و گفت: "من شنیده‌ام در مواردى از آهنگ‌هاى نامناسب استفاده مى‌شود. مثلاً فلان خواننده‌ طاغوتى یا غیرطاغوتى شعر عشقى چرندى را با آهنگى خوانده؛ حالا ما بیاییم در مجلس امام حسین و براى عشاق امام حسین، آیات والاى معرفت را در این آهنگ بریزیم و بنا کنیم آن را خواندن؛ این خیلى بد است."

محتوای شعری نازل

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption برخی از مداحان مثل عبدالرضا هلالی به بهره‌گیری از موسیقی پاپ در مداحی خود روی آوردند

این تحذیرات اما بر روند استفاده مداحان از آثار پاپ تاثیر چندانی نکرد. نگاهی به سایت عبدالرضا هلالی،‌از مداحان معروف و بهره‌گیری او از فضای موسیقی ریتیمک پاپ در اجرای مداحی‌های خود و نیز استقبال مخاطبان نشان می‌دهد که مداحی در سال‌های اخیر عملا تحت تاثیر ملودی‌های عامه‌پسند و پاپ قرار گرفته و روز به روز فاصله خود با موسیقی جدی و سنتی را بیشتر و بیشتر می‌کند.

استفاده از شعرهای نازل که به توصیف‌های زمینی از خط و خال و ابروی قهرمانان دینی مربوط می‌شود از جمله نکته‌هایی ست که مدام مورد انتقاد رهبر ایران و بسیاری از روحانیان بلندپایه ایرانی قرار گرفته است.

برخی از این اجراها حتی در بهره‌گیری از فضای برخی از نغمات مسیری اشتباه را طی‌کرده‌اند. برای نمونه اجرایی از محمود کریمی در سال ۹۱ در مسجد چیذر روی شبکه یوتیوب قرار گرفته است که او را در حال خواندن یک ملودی معروف موسیقی منطقه بوشهر نشان می‌دهد.

نغمه‌ای که او خواند عموما برای روزهای سرور و شادی به کار می‌رود در حالی که کریمی آن را برای یک مراسم سوگواری با شعری درباره حضرت زینب (خواهر امام سوم شیعیان)‌خوانده است.

در فضای موسیقی پاپ نیز به تفاریق از ملودی‌ها و ریتم‌های خوانندگان معروف استفاده شده است که از جمله آنها به کارگیری ترانه‌"رابطه" از شادمهر عقیلی و یا استفاده چندین باره و تکراری از ترانه‌ای از بنیامین است با مطلع "دنیا دیگه مثل تو نداره" که البته خود بنیامین هم در چند گفت و گو اشاره کرده که این ملودی را از موسیقی نوحه گرفته است.

با چنین پیش‌زمینه ذهنی و روند رو به رشد نفوذ موسیقی عامه‌پسند در میان مداحان و نیز تنوع طلبی قشر جوان بعید به نظر‌ می‌رسد دغدغه‌های رهبر ایران درباره تحریفات محتوایی و موسیقایی در مداحی‌ها گوش شنوایی پیدا کند.