سینما و داعش؛ نگاه فیلمسازان به اسلامگرایی افراطی

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption عکسی از یک ویدئو که گروه دولت اسلامی (داعش) چندی پیش از رژه نیروهای خود در شهر رقه سوریه منتشر کرد و خبرگزاری آسوشیتد پرس صحت آن را تائید کرده است

از خلال گفتگو با فیلمسازان عرب که در جشنواره سینمایی ابوظبی شرکت کرده بودند می توان دریافت که با وجود ارعاب و تهدیدها آنها احساس می کنند که سینمای جهان عرب باید با موضوع حساسی مثل قدرت گرفتن گروه دولت اسلامی (داعش) برخورد کند.

حقیقت این است که سینما نتوانسته است با سرعت پرشتاب حوادثی که اخیرا در خاورمیانه اتفاق می افتند خود را وفق دهد. به عنوان نمونه یک فیلم مستند محصول سوریه با عنوان "بازگشت به حمص" که در جشنواره سینمایی ساندانس سال گذشته جایزه دریافت کرد، امروزه کهنه شده و مثل درس تاریخ از رویدادهای گذشته های دور است.

حتی خود طلال دیرکی، کارگردان این متسند که اهل دمشق است با اظهار تاسف به این واقعیت اعتراف می کند. فیلم "بازگشت به حمص" با استفاده از فیلمهای خام و گزارش گونه ساخته شده و از نگاه عبدالباسط ساروت دروازده بان تیم ملی فوتبال جوانان سوریه به حوادث این کشور در فاصله سالهای ۲۰۱۱ تا ۲۰۱۳ می پردازد و نشان می دهد که چگونه احساس امیدواری در آغاز جنبش اعتراضی مردم علیه حکومت به آشوب و خشونت های جنگ داخلی منتهی شد.

در آن زمان به نظر می رسید که صحنه سیاست سوریه بسیار ساده است و مخالفان زیر پرچم گروه ارتش آزاد سوریه با نیروهای رژیم بشار اسد می جنگیدند.

اما طلال دیرکی می گوید که ظهور و قدرت گیری گروه داعش "شرایط را بدتر کرده و اکنون ۱۰ تا ۱۵ میلیون نفر از جمعیت سوریه بین گروه داعش و رژیم سوریه گرفتار شده و نمی توانند زندگی کنند."

کنترل گروه داعش بر بخشهای گسترده ای از خاک سوریه و عراق از نظر عملی نیز تهیه گزارش و بازگویی حوادث و رویدادها را بسیار دشوار کرده و برای فیلمسازان مصالح و مواد خامی فراهم کرده که آنها هیچگاه آرزوی پرداختن به آن را نداشتند.

چند سال پیش حوادث سیاسی موسوم به بهار عربی و وعده های آن جنبش برای آزادی و دمکراسی بسیاری از فیلمساران را به وجد آورده بود و به موفقیت آثار سینمایی مثل فیلم "میدان" به کارگردانی جیهان نجیم کارگردان مصری - آمریکایی انجامید.

در ابوظبی که در سالهای اخیر به یکی از مراکز سینمایی جهان عرب بدل شده همه به گروه داعش فکر می کنند ولی کمتر کسی آن را به زبان می آورد. برخلاف سالهای بهار عربی کارگردانانی که در جشنواره سینمایی ابوظبی شرکت کردند ممکن است به طور خصوصی بگویند که به ساخت فیلم در مورد گروه داعش فکر می کنند ولی حاضر نیستند نام خود را فاش کنند. برخی از آنها می گویند که به مرگ تهدید شده اند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption فیلم مستند "بازگشت به حمص" به کارگردانی طلال دیرکی در جشنواره سینمایی ساندنس سال ۲۰۱۳ جایزه گرفت ولی اوضاع منطقه از زمان تولید این فیلم تاکنون تغییرات زیادی کرده است

برخی از دست اندرکاران سینمای عرب ترجیح می دهند به خاطر مسائل امنیتی اصلا در مورد این مسئله اظهار نظر نکنند. به عنوان نمونه مروان حامد کارگردان مشهور مصری قصد دارد فیلمی بسازد با عنوان "حشاشین" که موضوع آن پیروان حسن صباح هستند که در قرن پنجم هجری مخالفان خود را ترور می کردند.

مروان حامد در جریان جشنواره سینمایی ابوظبی گفت هرکسی که می خواهد در مورد گروه دولت اسلامی اطلاعات بیشتری کسب کند باید در مورد زندگی و فعالیت حسن صباح مطالعه کند که پیشرو و سرمشق افراطی های خشونت طلب امروزی بوده است.

طلال دیرکی که در تبعید در برلین زندگی می کند ولی هنوز هم به شکل مخفیانه به سوریه سفر می کند، می گوید طرح سینمایی بعدی او تحقیق در مورد "روانشناسی نسلی است که فقط با میراث یک جنگ بزرگ می شود. مثل یک نوع بیماری است ، مثل ابولا است."

دستگاه پروپاگاندا

محمد ترکی تهیه کننده اهل عربستان سعودی که فیلم سال گذشته او با عنوان "۹۹ خانه " به کارگردانی رامین بحرانی و بازی اندرو گارفیلد توجه منتقدان را به خود جلب کرد، می گوید سینمای عرب باید به شکلی کاملا ویژه و محلی با موضوع گروه دولت اسلامی برخورد کند.

او می گوید: "هالیوود به شیوه خاص و مرسوم خودش و مسلما با کلیشه های همیشگی از اوضاع منطقه با این موضوع برخورد خواهد کرد. سینمای عرب باید نگاه، درک و تحلیل ویژه خود را داشته باشد."

اما چگونه می توان به شکلی موثر و کارآمد با دستگاه پروپاگاندای این گروه روی شبکه یوتیوب مقابله کرد؟ گروه دولت اسلامی در تبلیغات تصویری خود از تمام شگردهای تازه ترین فیلمهای هالیوودی و بازیهای کامپیوتری بهره گرفته و حتی برخی از مفسران می گویند که هالیوود را در زمین بازی اش شکست داده است.

روزنامه بریتانیایی گاردین چندی پیش نوشته بود:"گروه دولت اسلامی در مناطق تحت کنترل خود موسیقی، مشروب و سیگار را ممنوع کرده است ولی به بهترین نحوه تمام شگردهای فیلمسازی را برای تبلیغات به خدمت می گیرد."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption عکسی از یک ویدئوی تبلیغاتی گروه دولت اسلامی (داعش) که در مارس ۲۰۱۴ منتشر شد

نادین کیرش مجری برنامه سینمایی شبکه عربی و انگلیسی زبان العربیه می گوید: "سینمای جهان عرب باید با استفاده از همان ابزار با تبلیغات این گروه مقابله کند. امروزه در عالم رسانه تصویر عامل بسیار مهمی است و فیلمسازان عرب به جای فیلمهای بلند و داستانی که بودجه و وقت زیادی می طلبد، باید روی فیلمهای کوتاه و نافذ تمرکز کنند. حوادث موسوم به بهار عربی نشان داد که این روش سریع و ارزان قیمت از فیلمسازی امکان پذیر است و امروزه ساختن فیلم از نگاه شاهدان عینی بسیار فراگیر شده است."

واکنش رسانه ای وزارت خارجه آمریکا به تبلیغات تصویری گروه داعش یک فیلم کوتاه بود به نام "هشدار: به قلمرو دولت اسلامی خوش آمدید" که به همان سبک سریع و نافذ فیلم های تبلیغاتی ساخته شده است. اما به خاطر اینکه یک محصول دولتی است مخاطبان مورد نظرش سوء ظن با آن برخورد کردند.

از دهه چهل میلادی و گرماگرم حوادث جنگ جهانی دوم که هر یک از کشورهای بزرگ درگیر در جنگ آثار سینمایی و تبلیغاتی بزرگ خود را می ساختند مدتهای طولانی گذشته و ساخت فیلم با مضامین سیاسی و تبلیغاتی دستخوش تغییرات بزرگی شده است.

مایکل گارین، مدیر بزرگترین شرکت فیلمسازی ابوظبی به نام "ایمیج نیشن" می گوید که دیگر نمی توان فیلم را به سادگی به یک ابزار تبلیغات سیاسی بدل کرد حتی اگر نیت اصلی تهیه چنین فیلمی واقعا خیر باشد.

او می افزاید: "باید فیلمی ساخت که مردم می خواهند تماشا کنند و نه فیلمی که ما می خواهیم مردم آن را تماشا کنند. صرفا با اتکا به یک نوع پیام سیاسی و یا اجتماعی خاص نمی توان فیلم ساخت. هالیوود بعد از جنگ عراق این روش را در پیش گرفت ولی فیلمهایی که ساخته شد کسالت آور بودند و کسی به تماشای آنها علاقه نداشت."

مسئول بخش مالی جشنواره سینمایی ابوظبی می گوید که تصمیم این بنیاد برای حمایت مالی از پروژه های سینمایی فقط به ارزش هنری این پروژه ها بستگی دارد و نه انگیزه های سیاسی این آثار.

انتیشال تمیمی مدیر بنیاد مالی این جشنواره می گوید: "حوادث سیاسی امروزه در خاورمیانه قبل از آنکه به آثار سینمایی تبدیل شوند باید روند خود را طی کرده و به حدی از قطعیت برسند."

او می افزاید: "تهیه یک فیلم از زمانی که طرح کلی آن ریخته می شود به طور متوسط حدود سه سال طول می کشد. فیلمهای مربوط به حوادث بهار عربی که سه سال پیش ما از آنها حمایت مالی کردیم تازه تولید شده اند. به نظر من بعید است که تا سال ۲۰۱۷ ما فیلمی ببینیم که به طور جدی و عمیق بحران اخیر را بررسی کرده باشد. تا آن زمان مسلما شرایط و حوادث منطقه باز هم دگرگون خواهد شد."

جنبه انسانی

عبدالرحمان سیساکو، کارگردان اهل موریتانی که فیلم او به نام تیمبوکتو امسال در جشنواره سینمایی کن توجه منتقدان را به خود جلب کرد می گوید: "فیلمساز برای خلق تصویر و برداشت خود از هر مسئله ای حتی تروریسم به باید آزاد باشد."

فیلم او که در کن به نمایش درآمد حوادث در چند روستای واقع در شمال آفریقا پس از تسلط گروه‌های تندرو اسلامگرا را بررسی می کند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption فیلم تیمبوکتو به کارگردانی عبدالرحمان سیساکو حوادث در چند روستای شمال آفریقا پس از تصرف آنها توسط گروه تندرو انصارالدین را به تصویر درآورده است

عبدالرحمان سیساکو می افزاید: "ما نباید از نشان دادن جنبه های انسانی حتی در تروریسم غفلت کنیم. به نظر من مرد جوانی که مرتکب این نوع جنایات می شود حتما بعدا در خلوت خود به اعمالش فکر می کند."

عامر شمالی، فیلمساز جوان فلسطینی نیز که اولین اثر بلند او یک فیلم نیمه انیمیشن نیمه مستند به نام "۱۸ تحت تعقیب" و موضوع آن گله گاوی است که در سال ۱۹۸۹ به نماد اولین انتفاضه فلسطینیان بدل شد، بر فقدان این جنبه مشترک انسانی در بسیاری از فیلم های امروزی تاکید می کند.

او می افزاید: "فیلم ها روی رفتار و تصمیم گیری افراد تاثیر می گذارند. شکستن کلیشه ها در سطح بین المللی مهم است ولی شکستن کلیشه ها در جهان عرب نیز به همان اندازه اهمیت دارد. با جلوه دادن تمام اعراب در قالب قربانی و یا تروریست ما به زندگی طیف گسترده ای که بین این دو قطب قرار دارند بی توجهی می کنیم و به زبانی دیگر به آنچه که معنا و مفهوم انسان بودن است نمی پردازیم."

این کارگردان ۳۳ ساله فلسطینی می گوید: "بسیاری از ما اعراب از تاریخ خود بیگانه شده ایم و جوانان امروزی فکر می کنند که فقط دو گزینه دارند: یا قربانی شدن و شهادت و یا پیوستن به گروه دولت اسلامی و آدمکشی. سینما می تواند گزینه سوم را به مردم نشان دهد که تلاش برای جامعه و کشور و احساس مسئولیت در قبال حال و آینده آن است. ما باید وجود این گزینه را برای مخاطبان جوان احیا کنیم و از واکنش لحظه ای به شرایط و پیوستن آنها به گروه اسلامی جلوگیری کنیم."