نامه ای از لندن: «همه چیز تجارتی شده است!»

Image caption کارگران جهان متّحد شوید! زیرا جُز زنجیرهاتان چیزی ندارید که از دست بدهید

پیش از این دربارۀ عمل ذهنیِ «تداعیِ معانی»، به مناسبت دیگری، صحبت کرده ام. این دفعه فقط می خواهم بگویم که این عمل ذهنی یک چیزی نیست که فقط برای بعضیها پیش بیاید، و آن هم فقط گاهی پیش بیاید. ذهن همه مان، از صبح تا شب، در جریان دیدنها وُ گفتنها وُ شنیدنهامان، در ضمن کارهای دیگر، بارها و بارها، و خیلی وقتها بدون اینکه بگذارد ما بفهمیم، برامان عمل «تداعیِ معانی» انجام می دهد.

یک خصوصیت اساسی و خیلی مهمّ تداعی معانی این است که هر کس با دیدن، شنیدن، یا گفتنِ «ف»، فوراً می رود به «فرح زاد» (۱) خودش، و خدا می داند که «فرح زادها» چه قدر با هم فرق دارند!

خیال کنید باز، از زور پیسیِ روزگار، به قتلِ عامِ لحظه های عزیز عمرتان رضایت داده اید و خودتان را نشانده اید رو به روی تلویزیون. همینکه آگهیهای تجارتی شروع می شود، چشمهاتان را می بندید و گوشهاتان ناچار، برای بیشمارُمین بار، مثلاً می شنود:

«پیشرفت مهمّترین تولید ماست!» (۲)، یا «ما از دنیاتان مواظبت می کنیم!» (۳)، یا «بدون آن پا از خانه بیرون نگذارید!» (۴)، یا «به این می گویند نوشابه!» (۵).

Image caption اریک بنتلی: «در عصر ما همه چیز بدلی شده است!»

هنوز چشمهاتان بسته است، و آگهیها ادامه دارد. امّا حالا شما دیگر گوشهاتان هم آنها را نمی شنود، چون تداعی معانی با «ف»یِ یکی از این «شعار»های تجارتی شما را برده است به «فرح زاد»های تاریخ: «خوشا به حال کسانی که به جُرم عدالت خواهی آزار و شکنجه می بینند، زیرا ملکوتِ آسمان از آن ایشان است!»: عیسی مسیح صَلّی الاَبِه علیه. (۶)

«کارگران جهان متّحد شوید! زیرا جُز زنجیرهاتان چیزی ندارید که از دست بدهید!»: مارکس و اِنگِلس، رَضیَ اللهُ عَنهُما. (۷)

«یک ملّت، یک سرزمین، یک رهبر!»: آدولف هیتلر، لَعنَةُ الجِنّ وَ الاِنس عَلَیهِ إﻟﯽ اﻷﺑﺪ. (۸)

«امروز اعلام می کنم که هرکس در انتخاب مذهب، انتخاب محلّ زندگی، و انتخاب شغل آزاد است، مشروط بر اینکه هرگز به حقوق دیگران تجاوز نکند!»: کوروش، شاه جهان، شاه بزرگ، شاه نیرومند، شاه بابل، شاه سومر و اَکَد، شاه چهار گوشۀ جهان.(۹)

Image caption نقشۀ امپراتوری ایران در عهد کوروش بزرگ، واضع اوّلین منشور حقوق بشر.

«دنبال من بیایید تا خوشبخت و رستگار شوید!»: یکی از بیشمار وعده دهندگان تاریخ، از سیصد هزار سال پیش تا امروز. (۱۰)

امّا دیگر حالا همه فهمیده اند که در عصر ما، مخصوصاً از جنگ جهانی دوّم به بعد، به قول «اریک بنتلی» (۱۱)، نمایشنامه نویس و منتقد ادبی معاصرِ آمریکاییِ انگلیسی تبار، «همه چیز بدلی شده است. به جای زبان، یک مشت کلمه و عبارت من درآوردی و مهمل داریم، به جای اعتقاد به اصول، یک مشت شعار داریم، و به جای اندیشه های اصیل، یک مشت حرفِ پوچ!»

بله، همه چیز، از اخلاق و آیین و سیاست گرفته تا هنر و ادبیات، ظاهر و باطن، تجارتی شده است، و تجارت هم احتیاج به تبلیغ دارد، و تبلیغ هم شعار می خواهد، و انواع شعارها را هم مشاورهای متخصّص (۱۲) خیلی آسان، امّا به قیمتهای گزاف، می سازند.

پخش این فایل در دستگاه شما پشتیبانی نمی شود.

_____________________________________________

۱- ضرب المثل «تا تو بگویی «ف» من می فهمم «فرح زاد» است»، که علی اکبر دهخدا هم آن را در «چرند و پرند» به کار برده است، مفهومی دارد تقریباً مثل ضرب المثل فارسی «تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل!» و ضرب المثل عربی «العاقل یکفیه الإشارة» به معنی «عاقل را اشارتی کافی است).

۲- «پیشرفت مهمّترین تولید ماست!»

“Progress is our most important product” شعار شرکت «جنرال الکتریک».

۳- «ما از دنیاتان مواظبت می کنیم!»

“We Look After Your World” یکی از شعارهای شرکت گاز بریتانیا.

۴- «بدون آن پا از خانه بیرون نگذارید!»

“Don’t leave home without it!” شعار کارت اعتباری «امریکن اکسپرس».

۵- «به این می گویند نوشابه!»

“It is the real thing!” یکی از شعارهای شرکت تولید کوکاکولا.

۶- خیلیها معتقدند که خدا به این دلیل «عادل» است که کسانی را که در این دنیا «ظلم» می کنند در آن دنیا «مجازات» می کند. شما هم همین اعتقاد را دارید؟

۷- این شعار در بیانیۀ حزب کمونیست، نوشتۀ مارکس و انگلس (Karl Marx و Friedrich Engels) به زبان آلمانی به این صورت آمده است: «!Proletarier aller Länder vereinigt Euch» که در انگلیسی می شود «Proletarians of all countries, unite!». بعد جملۀ توضیحی و تفسیری «زیرا جُز زنجیرهاتان چیزی ندارید که از دست بدهید!» ( (You have nothing to lose but your chains!را به آن اضافه کرده اند.

۸- لابد منظور هیتلر از شعار «یک ملّت، یک سرزمین، یک رهبر» این بوده است: «همۀ آریاییهای سفیدپوست موبور چشم آبی جهان بعد از نابودی نژادها و قومهای دیگر دنیا در امپراتوری کرۀ زمین به رهبری شخص هیتلر برای یک دورۀ هزار ساله!»

۹- بخشی از اعلامیۀ کورش بزرگ، شاه شاهان، شاه جهان، بعد از پیروزی در ایجاد امپراتوری پهناور هخامنشی.

۱۰- اگر شعارهای همۀ رهبران بزرگ تاریخ ملّتهای جهان، مخصوصاً مال آن رهبرهایی را که علمدار جنگ و کشتار و غلبه بر ملّتهای دیگر بوده اند، خلاصه کنید، از حوزۀ معنای شعار «دنبال من بیایید تا خوشبخت و رستگار شوید!» بیرون نخواهد بود.

۱۱- اریک بنتلی (Eric Bentley)، منتقد، نمایشنامه نویس، خواننده، و مترجم آمریکاییِ انگلیسی تبار (؟ - ۱۹۱۶). «یک قرن قهرمان پرستی»، «نمایشنامه نویس در مقام متفکّر»، «در جست و جوی تئاتر» (نقد ادبی)، و «زمانی برای زیستن و زمانی برای مردن»، «الآن هستی، یا هرگز بوده ای؟» (عضو حزب کمونیست)، از نوشته های اوست.

۱۲- اگر در یکی از هزاران رشتۀ تجارت عصر حاضر فعالیت دارید و به شعارهای اصیل و بی نظیر و افسون کننده احتیاج پیدا کرده اید، برای خریداری آنها به مؤسّسه های تبلیغات بافی بیشمار در اینترنت مراجعه کنید.

مطالب مرتبط