هفته کتاب: رونق کتاب‌سازی و افول کتاب‌خوانی

حق نشر عکس ISNA

کاهش شدید استقبال از کتاب و ابراز نگرانی از افزایش کتاب سازی و ادامه بحران در کتابخانه های عمومی کشور بر فضای بیست و دومین دوره هفته کتاب و کتابخوانی در ایران سایه افکنده است.

مقام های فرهنگی در دولت محمود احمدی نژاد ادعا می کردند که میزان کتابخوانی در ایران افزایش یافته است اما اکنون مقام های فرهنگی می گویند نگران روند کتابخوانی هستند.

عباس صالحی معاون فرهنگی وزارت ارشاد در نخستین سخنان خود در هفته کتاب گفته است: "گرچه در سال‌ های اخیر در تولید کتاب اعم از کتاب‌ های علمی، فرهنگی و عمومی پیشرفت ‌های خوبی داشته‌ ایم اما روند کتابخوانی ما به اندازه تولید کتاب خوب، پیشرفت نداشته است."

رونق تولید و کاهش تیراژ

بررسی آمارهای خانه کتاب ایران نشان می دهد که در حالی که بر اساس آمار اعلام شده توسط ناشران، میزان تعداد کتاب انتشار یافته در دوره دوم ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد ( ۸۸ تا ۹۱) نسبت به ۴ سال پایانی دولت محمد خاتمی ( ۸۰ تا ۸۳) در حدود ۴۱ درصد افزایش یافته است، میانگین تیراژ کتاب ۳۷ درصد کاهش یافته است.

این بررسی که در چهار حوزه ادبیات، علوم اجتماعی، دین و کودک و نوجوان صورت گرفته، همچنین نشان می دهد که قیمت کتاب ها در این حوزه ها تقریبا ۳ برابر شده است.

این در حالی است که گفته می شود تیراژ واقعی کتاب به مراتب پایین تر از میزان اعلام شده توسط ناشران است. فعالان حوزه نشر می گویند تیراژ متوسط در دو حوزه ادبیات و علوم اجتماعی رقمی بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ نسخه کتاب است.

بنا بر همین آمار رسمی در دوره ریاست جمهوری حسن روحانی طی سال ۱۳۹۲ تا اردیبهشت ماه ۱۳۹۳ در این ۴ حوزه ۲۹ هزار و ۹۹۹ عنوان کتاب منتشر شده است که نسبت به میانگین کتاب های منتشره در این حوزه ها در ۴ سال دوم دولت احمدی نژاد ۳۳ درصد افزایش را نشان می دهد؛ در حالی که بر اساس همین آمار ها متوسط تیراژ کتاب نزدیک ۲۱ درصد کاهش یافته است.

این تحول نشان می دهد که اگرچه کاسته شدن از سختگیری و ممنوعیت ها در صدور مجوز کتاب، به ویژه در ۳ حوزه ادبیات و کودک و نوجوان و علوم اجتماعی تعداد کتاب های منتشره را افزایش داده است اما روند افول کتاب خوانی همچنان ادامه داشته است.

آقای صالحی رواج کتاب‌سازی را یکی از مهم ترین مسایل بازار نشر ایران، دانسته و گفته است: "اگر کتاب‌سازی بد است بدون تردید تولید شبه ‌کتاب ‌ها با آرم دانشگاهی، کار بسیار غلطی است. این کتاب‌سازی ‌ها انواع مختلفی دارند که شامل کپی‌ برداری ‌های بدون اجازه، استفاده از متون بدون ارجاع، عدم رعایت و نگارش زبان فارسی و ... می ‌شود. محیط‌ های علمی باید مواظب این پدیده باشند و توجه داشته باشند که حفظ استانداردهای جهانی از مهم‌ ترین مسائل در حوزه تولید کتاب است."

سخنان آقای صالحی در حالی ابراز شده است که در هفته های گذشته در شبکه های اجتماعی انتقادهایی مبنی بر انتشار بدون مجوز آثار نویسندگان داخلی و خارجی و انتشار آثار دانشجویان به نام استادان توسط برخی از ناشران مطرح شده است.

ویترین های دولتی کتاب

حق نشر عکس ISNA
Image caption عباس صالحی، معاون فرهنگی وزارت ارشاد: نشر روزهای سختی را می‌گذارند

ناظران فرهنگی تداوم آمار بالای انتشار کتاب در ایران در شرایط کاهش فروش کتاب و افول کتابخوانی را نتیجه روند پر سود کتاب سازی متکی بر استفاده از سهمیه کاغذ دولتی توسط ناشران و به ویژه ناشران مورد حمایت دولت دانسته اند.

در چنین شرایطی به نظر می رسد نمایشگاه های کتابی که وزارت ارشاد در هفته کتاب برگزار می کند بیشتر ایجاد فرصتی برای به فروش رسیدن کتاب هایی است که با محدودیت فضای عرضه روبرو است.

آقای صالحی گفته است یکی دیگر از مسایل مهم نشر این است که ویترینی برای عرضه و فروش کتاب وجود ندارد.

گزارش برزین ضرغامی دبیر ستاد هفته کتاب نشان می دهد که بیشترین فعالیت ها با همکاری نهاد ها و سازمان های دولتی و به طور خاص وزادت صنایع، وزارت کشاورزی و معاونت فرهنگی سپاه پاسداران صورت گرفته که تکیه برنامه های هفته کتاب به جلب منابع دیگر دولتی در فروش و توزیع کتاب های چاپ شده را نشان می دهد.

بزرگترین نمایشگاه هفته کتاب امسال در شیراز و با حضور ۷۵۰ ناشر و با کمک معاونت فرهنگی ارشاد برگزار می شود. روندی که فاصله گرفتن بیش از پیش برنامه های هفته کتاب از محوریت فعالیت های غیردولتی و مدنی در ترویج کتاب خوانی را نشان می دهد. اما به هر حال استقبال علاقه مندان کتاب و ناشران از برنامه های هفته کتاب نشان می دهد که با وجود محدودیت بودجه، امسال برگزار کندگان هفته کتاب در برانگیختن توجه ها به مسایل نشر و مساله کتابخوانی موفق بوده اند

بحران در کتابخانه های عمومی

حق نشر عکس mehr
Image caption علیرضا مختارپور

در شرایطی که به نظر می رسد درگیری سخت دولت حسن روحانی و مقام های عالی رتبه نظام با مسایل پر تنش سیاسی داخلی و مذاکرات بر سر برنامه اتمی فرصت اندکی برای توجه آنان به هفته کتاب و مساله کتابخوانی باقی گذاشته باشد، توجه به مشکلات کتابداران و بحرانی که کتابخانه های عمومی ایران با آن روبرو هستند، از حد برنامه ای تشریفاتی در یکی از روزهای هفته کتاب فراتر نرفت. بحرانی که در یک سال گذشته مکررا از سوی کتابداران سراسر کشور طی نامه هایی با علی جنتی وزیر ارشاد در میان نهاده شده است.

در کتابخانه های عمومی ایران نزدیک به ۶۰۰۰ کتابدار کار می کنند که نه فقط با عقب افتادن پرداخت دستمزد روبرو هستند بلکه از این ابراز نگرانی کرده اند که تیم مدیریتی که در دولت پیشین، به تعبیر کتابداران کتابخانه های عمومی را به نابودی کشاند دوباره ( و تحت فشار محافل نزدیک به تندروها و با عقب نشینی آشکار حسن روحانی و وزارت ارشاد) بر سر کار باز گشته است.

در ادریبهشت امسال محمد حسین ملک احمدی که در بهمن ماه سال گذشته بر سر کار آمده بود جای خود را به علیرضا مختارپور داد که از چهره های فرهنگی نزدیک به تندرو هاست تا به گفته شماری از کتابداران و ناشران ایران "سیاست پاکسازی کتاب های کتابخانه های عمومی از کتاب های مورد علاقه خوانندگان و استفاده انحصاری از بودجه و امکانات کتابخانه های عمومی به نفع تبلیغات دینی و سیاسی حکومتی ادامه یابد."

آقای جنتی کوشید با حمایت از روند واگذاری اداره کتابخانه های عممی به شهرداری ها حداقل بار اداره آن و حل مشکلات مالی را از گردن وزارت ارشاد بردارد اما این سیاست هنوز نتوانسته در حل مشکل بدهی شهرداری ها به کتابخانه های عمومی موثر افتد. چند روز پیش مرتضی برق، مدیر امور حقوقی کتابخانه هابی عمومی، اعلام کرد که شهرداری ها همچنان از پرداخت نیم درصد سهم کتابخانه های عمومی از محل درآمدهای شهرداری خودداری می کنند. آقای برق گفته است:‌"در حال حاضر راهی که برای ما باقی مانده این است که دربارهٔ بدهکاری‌های سال ‌های گذشته خود به دادگاه‌ های عمومی شکایت کنیم."

تلاش برای زنده نگاه داشتن امید

با وجود همه ساختارها و نگاه های دولتی که بر هفته کتاب حاکم است همواره در طول هفته کتاب فعالان حوزه کتاب کوشیده اند از این فرصت برای جلب توجه به کتاب استفاده کنند. یکی از نمونه های همزمان با هفته کتاب امسال، پیشنهاد احمد مسجد جامعی وزیر ارشاد دوره اصلاحات است که خواستار حضور در کتابفروشی ها در قالب برنامه ای به نام "پنجشنبه کتاب" شده است.

کتابفروشی هایی مانند نشر چشمه و ثالث و تندیس و لارستان و شماری از نویسندگان و مترجمان از جمله محمود دولت آبادی که کتاب "کلنل" اش همچنان در چمبره سانسور ارشاد مانده است از این پیشنهاد حمایت کرده‌اند. حمایت هایی که در روزهای پایداری سانسور و افول کتابخوانی بیشتر به تلاشی برای زنده نگاه داشتن امید می ماند.