مردی برای تمام فصول در تهران؛ نخستین تجربه تئاتری فرمان‌آرا

حق نشر عکس 1

بهمن فرما‌ن‌آرا، کارگردان صاحب نام سینمای ایران، در آستانه هفتاد و چهارسالگی، با پیام " تئاتر کلاسیک زنده است و می‌شود به قرن دیگری رفت" برای نخستین بار پا به دنیای نمایش گذاشته است.

او پس از سال‌ها انتظار برای اجرای نمایشنامۀ "مردی برای تمام فصول" اثر رابرت بولت با ترجمه فرزانه طاهری و با در اختیار داشتن گروهی از بهترین عوامل تئاتر ایران، آرزوی چندین سالۀ خود را تحقق بخشیده است.

فرمان آرا پیش‌تر در جایی گفته بود: "تا مردی برای تمام فصول را به نمایش در نیاورم قصد مردن ندارم."

بهمن فرمان آرا و تئاتر

فرنان آرا که با بازی در فیلم "بوی کافور، عطر یاس" از ساخته‌های خودش در نقش یک کارگردان سینما، توانایی خود را در بازیگری به نمایش گذاشته بود، اینک در نمایش مردی برای تمام فصول نیز در نقشی کوتاه ظاهر شده است.

فرمان‌آرا روزگارى در مدرسۀ هنرپیشگى لندن درس تئاتر خوانده و پس از آن نیز ضمن تحصیل در دانشگاه سینمایی کالیفرنیای جنوبی در رشتۀ سینما، تئاتر را به عنوان گرایش دوم برگزیده بود و همان زمان در چند اجرای دانشگاهی از نمایشنامه‌های برشت و شکسپیر، نقش‌هاى کوتاهى ایفا کرده بود.

او دربارۀ بازی‌اش در نقش کاردینال، در نمایشی که خود به روی صحنه برده است چنین می‌گوید: "من براى نقش کاردینال به یک فرد چاق و چله احتیاج داشتم که از خودم بزرگتر پیدا نکردم."

اجرایی فاخر بدون بودجه دولتی

به گفتۀ فرمان آرا، "امروز هملت‌های زیادی در ایران اجرا می‌شود، با این حال شاید مخاطب اصلا متوجه نباشد که در حال تماشای هملت شکسپیر است. مثلا هملتی را می‌بیند که کباده می‌گیرد یا مثلا ریچارد سومی که شلوار جین می پوشد."

فرمان آرا بروز این پدیده را مشکلات اقتصادی و سنگین بودن اجرای آثار کلاسیک می‌داند. به همین دلیل او برای اجرای مردی برای تمام فصول، منتظر بودجه و حمایت دولتی نشده و این نمایش کلاسیک را به گونه ای فاخر و با حفظ تمام ویژگی‌های یک تئاتر کلاسیک از موسیقی گرفته تا لباس و صحنه، بدون حمایت های دولتی و به صورت خصوصی در تالار وحدت تهران به روی صحنه برده است.

حق نشر عکس Mehr
Image caption فرمان آرا پیش‌تر در جایی گفته بود: تا مردی برای تمام فصول را به نمایش در نیاورم قصد مردن ندارم

او در این‌باره می‌گوید: "من از اول گفتم این نمایش باید در تالار وحدت اجرا شود؛ چون این اجرا به درد صحنه ای که عمق ندارد، نمی‌خورد. برای این که بهانه دیگری هم نباشد، از همان اول به مدیران و مسوولان هنری گفتم من از شما هیچ‌گونه کمک مالی نمی‌خواهم."

بسیاری از منتقدان و دست‌اندرکاران تئاتر ایران، معضل کنونی این هنر را دولتی بودن آن و را گریز از این وضعیت را در خصوصی کردن آن می‌دانند. از جمله تلاش‌های هنرمندان برای گام نهادن در راه استقلال تئاتر می‌توان به راه اندازی تماشاخانه‌ها و سالن‌های خصوصی با هزینه‌های شخصی یا با حمایت دیگر ارگان‌ها از جمله شهرداری، اشاره کرد.

اما به گفته بسیاری دیگر خصوصی شدن تئاتر در ایران می‌تواند به سبب اهمیت بازگشت سرمایه، این هنر را به ابتذال بکشاند و باعث ایجاد جذابیت‌های کاذب همچون استفاده از چهره‌ها و ستاره‌های سینما و تلویریون برای جلب مشتری و کسب درآمد بیشتر شود.

با این حال نمی‌توان اجراهای موفق و نیمه خصوصی آثار کارگردانانی چون رضا بابک، امیررضا کوهستانی، آروند دشت آرا، رضا حداد، حسن معجونی و همایون غنی زاده را که سبب جذب طیف جدید و متفاوتی از مخاطبان هنر نمایش شد، نادیده گرفت.

اما واقعیت این است که ایده خصوصی کردن تئاتر به آن شکل که در تئاتر جهان در جریان است، در ایران تحقق پیدا نکرده است چراکه نظارت متن همچنان به عهده شورای نظارت و ارزشیابی مرکز هنرهای نمایشی است.

رابرت بولت و مردی برای تمام فصول

رابرت بولت، نمایشنامه نویس و فیلمنامه نویس انگلیسی و نویسنده فیلمنامه‌هایی چون "دکتر ژیواگو" و "لورنس عربستان"، نسخه اولیۀ مردی برای تمام فصول را در سال ۱۹۵۴ برای رادیو بی بی سی نوشت که به دنبال آن در سال ۱۹۵۷ به صورت زنده با بازی برنارد هپتون در تلویزیون بی بی سی نیز اجرا شد.

پس از آن نسخۀ بازنویسی شدۀ این نمایشنامه برای نخستین بار در تاریخ اول ژوئن ۱۹۶۰ در تئاتر گلوب لندن و پس از آن با بازی پل اسکوفیلد در نقش توماس مور، در تئاتر برادوی به روی صحنه رفت و مورد توجه منتقدان و تماشاگران تئاتر واقع شد.

در سال ۱۹۶۶ "فرد زینه من"، بر اساس فیلمنامه‌ای از رابرت بولت، این درام تاریخی را به فیلم تبدیل کرد و نقش توماس مور را به پل اسکوفیلد سپرد.

حق نشر عکس Mehr

این فیلم برندۀ شش جایزه اسکار از جمله جایزه بهترین فیلم، بهترین کارگردانی، بهترین بازیگر مرد برای پل اسکوفیلد و بهترین فیلمنامۀ اقتباسی برای رابرت بولت شد.

اساس درام کلاسیک "مردی برای تمام فصول" ، بر مبنای کشمکش تاریخی بین هنری هشتم پادشاه انگلستان و سر توماس مور، صدراعظم انگلستان و نمایندۀ کلیساست که در قرن شانزدهم اتفاق می افتد.

پادشاه انگلستان می‌خواهد بر خلاف قوانین کشور و کلیسا، با طلاق دادن همسر خود کاترین، دوباره ازدواج کند اما توماس مور که مردی اصول گرا، باوجدان و پایبند قانون است، حاضر نمی‌شود عدالت و حقیقت را زیر پا گذاشته و تسلیم خواسته‌های غیر قانونی پادشاه شود و برای این کار، جانش را از دست می‌دهد.

این ماجرای تراژیک تاریخی، دستمایۀ رابرت بولت برای نوشتن یکی از مهم‌ترین و دراماتیک‌‍ترین نمایش‌های جهان یعنی "مردی برای تمام فصول" شده است. توماس مور، جانش را از دست می‌دهد اما به ایمانش خیانت نمی‌کند و اجازه نمی‌دهد حقیقت قربانی شود.

نمایشی برای امروز

فرمان آرا، فیلمسازی با حساسیت‌های سیاسی و اجتماعی است و این حساسیت را می‎توان در غالب فیلم‌های او مشاهده کرد. بنابراین انتخاب این نمایشنامه با مضمون سیاسی پر رنگ آن از سوی فرمان‌آرا در شرایط کنونی نمی‌تواند تصادفی باشد.

برخی بر این باورند که فضا و تم نمایشنامۀ رابرت بولت، طنینی معاصر داشته و به نوعی بازتاب فضای سیاسی و اجتماعی ایران امروز است.

قبل از انقلاب، اجرای نمایشنامۀ مردی برای تمام فصول و نمایش عمومی فیلم فرد زینه من، به خاطر شباهت موضوعی آن به زندگی محمدرضا شاه، ممنوع بود اما این فیلم پس از انقلاب بارها از تلویزیون ایران پخش شد.

حق نشر عکس 1

فرمان آرا در این مورد می‌گوید: "چند سال قبل از تولید فیلم، محمد رضا شاه مثل هنری هشتم، همسرش (ثریا) را که بچه‌دار نمی‌شد، طلاق داده بود. علاوه بر این پیش از انقلاب حساسیت بسیار زیادی نسبت به آثار ادبی و هنری که در آن‌ها شاهان نقش منفی داشتند، وجود داشت. یادم می‌آید من حتی می‌خواستم از این فیلم در برنامه تلویزیونی "فانوس خیال" که مجری آن بودم، استفاده کنم اما اجازه ندادند."

با این حال نمایشنامۀ رابرت بولت در دوران بعد از انقلاب نیز تا امروز هرگز به روی صحنه نرفت.

علاوه بر فرمان آرا، کارگردان‌های دیگری از جمله امیر دژاکام و رحمان سیفی آزاد نیز پیش‌تر اعلام کرده بودند که قصد اجرای نمایشنامۀ "مردی برای تمام فصول" را دارند اما این فرمان آرا بود که سرانجام توانست پس از هشت سال دوندگی آن را برای نخستین بار در ایران به روی صحنه ببرد. فرمان آرا دلیل این تاخیر را سنگین بودن هزینه‌های تولید این اثر کلاسیک می‌داند.

رضا کیانیان، بازیگر محبوب فرمان آرا که نقش توماس مور را در این نمایش بازی می‌کند و از یازده سال قبل فرمان آرا را به اجراى این نمایش ترغیب کرده است، دربارۀ نقش‌اش مى‌گوید: "من این فیلمنامه را در دوران جوانى دیده‌ام و همیشه بازیگرانى را که از رویال شکسپیر بیرون آمده بودند دوست داشتم. پل اسکوفیلد نیز از همین نسل است و بازى بسیار خوبى هم در این فیلمنامه البته به شکل کلاسیک ارائه داده اما من قرار است شبیه خودم این نقش را ایفا کنم."

سیامک صفرى، بازیگر تئاتر ایران نیز با تاکید بر این نکته که در این نمایش دارد با بهترین آدم روزگار کار مى‌کند دربارۀ حضورش در این نمایش مى‌گوید: "من نقش مرد عامی را که نه اشراف زاده است و نه صاحب منصب، بازى مى‌کنم. او یک مرد عامى است که اهمیت زیادى در داستان دارد."

هدایت هاشمى که با فیلم "یک بوس کوچولو"ى فرمان آرا، وارد کار سینما شد، در این نمایش به ایفاى نقش ریچارد ریچ مى‌پردازد.

فرمان آرا که به گفته خودش در دوره هشت ساله گذشته حتی یک بار هم به وزارت ارشاد دولت قبلی نرفته، با آمدن دولت جدید امیدوار شده است که با اهالی فرهنگ و هنر با تدبیر برخورد شود.

او می‌گوید: "خوشبختانه با تدبیر هم مواجه شدیم یعنی کاملا در جهت فکری ما عمل شد و دست ما را برای اجرا باز گذاشتند".

این در حالی است که به گفته بسیاری از اهالی تئاتر، سخت‌گیری‌ها و عدم حمایت‌های دولتی همچنان گریبان‌گیر دست‌اندرکاران این حوزه است و گرفتاری‌هایی همچون درجه‌بندی بی‌ضابطه آثار، اعمال سلیقه و نظر شورای حمایت از تئاتر، مشکلات صنفی اعضای خانه تئاتر و نداشتن امنیت شغلی آنان، عدم شفافیت بودجه و تقسیم بندی آن و تعلل در پرداخت دستمزد گروه‌های تئاتری، از جمله آسیب‌هایی‌ست که همچنان پابرجا مانده است.