روایت منداییان ایران؛ کم جمعیت اما متحد

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption یک خانواده مندایی در اهواز. عکس از حسن سربخشیان

در میان جمعیتی که به عربی و فارسی حرف می زنند، ظرف های خرما و حلوا که روی میزها چیده شده، چای که بین عزاداران می چرخد، زنان که در کنجی نشسته اند و مردان که در قسمت دیگر خانه گرد هم آمده اند، باور نمی‌کنی در خانه یکی از پیروان کهن‌ترین آیین‌های مذهبی جهان، آیین مندایی (صابئین) که این روزها کمتر از پنجاه هزار نفر جمعیت دارد، در ایالت ویرجینیای امریکا هستی.

هفتم دی ماه، گنزورا جبار طاووسی، شیخ بزرگ منداییان ایران، مرد ۹۱ ساله ای که ۶۰ سال از عمر خود را صرف یادگیری، آموزش، احیا و هدایت منداییان ایران و عراق کرد در اهواز درگذشت.

منداییان ایالت ویرجینیای آمریکا کمتر از ۵۰ خانواده اند. عصر روز شنبه ۱۳ ام دی ماه ۱۳۹۳ در خانه ای در این ایالت جمع شدند برای وفات گنزورا جبار طاووسی شیخ و بزرگ دین مندایی، تا با خواندن بوثه (فاتحه) یادش را گرامی بدارند.

"باید ایران بودیم تا در کنار دیگر منداییان (صابئین) پیکرش را تشییع می کردیم اما حال که اینجاییم دور هم گرد آمدیم تا یادمان نرود شیخ جبار برای احیای دین مندایی چه زحماتی کشید."

نعمت الله عبادی راد جزو آخرین گروه منداییانی است که وارد خاک امریکا شده اند. "ما پیروان سام پسر نوح پیامبر هستیم. ما آیین حضرت آدم پیامبر را اجرا می کنیم و قدیمی ترین دین جهان محسوب می شویم."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption منداییان ایالت ویرجینیا کمتر از ۵۰ خانواده اند

او که نام مندایی اش "امهتمم یهانا بر سیمت" است می گوید بر پایه کتب دینی، منداییان ساکنان ماورالنهر هستند و جزو اولین آریایی های جهان به شمار می روند که بعدها به نقاط مختلف جهان کوچ کردند.

او در حالیکه عاشق ایران است اما مهاجرت دختر و پسرش سبب شد تصمیم بگیرد ایران را ترک کند. "محدودیت هایی که پیش روی آنها بود و خودم هم در طول زندگی سالها با آن روبرو شده بودم، مرا مجبور کرد تصمیمم را نهایی کنم تا مهاجرت کنم. دامادم با وجود آنکه دانشجوی برتر رشته داروسازی بود نتوانست داروخانه اش را ثبت کند و به او اجازه داشتن داروخانه ندادند چون مندایی بود."

هرچند نام دین مندایی (صابئین) در قرآن در آیه ۱۷ سوره حج و ۶۹ سوره مائده آمده است اما در جمهوری اسلامی ایران این اقلیت مذهبی که به اعتقاد پیروان آن قدیمی ترین دین آسمانی در خاورمیانه است، هرگز رسمیت نیافته اند و همین شد که منداییان هیچ نماینده ای در مجلس شورای اسلامی ندارند و به شکل وسیعی حقوق شان نادیده گرفته می شود.

"ما همه جا مجبور بودیم خود را شیعه اثنی عشری معرفی کنیم. در فرم های اداری و کنکور ما یک شیعه دوازده امامی بودیم که گاه قرآن را از مسلمانان بهتر می خواندیم و نمره تعلیمات دینی فرزندان ما از مسلمانان بهتر می شد. کودکان ما مجبور بودند سر کلاس های قرآن و تعلیمات دینی بنشینند و مانند یک مسلمان نمازهای یومیه را بخوانند."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption نعمت الله عبادی راد جزو آخرین گروه منداییانی است که وارد خاک امریکا شده اند

پس از آنکه وزارت خارجه آمریکا در سال ۲۰۰۲ منداییان را به رسمیت شناخت و به آنها پناهندگی اعطا کرد٬ شمار زیادی از آنها در مناطق مختلف آمریکا ساکن شدند.

بین سه ماه تا یک سال طول می کشد تا بتوانند از طریق اتریش وارد آمریکا شوند. ویرجینیا (بیش از ۴۰ خانواده )، شیکاگو ( ۵۰ خانواده)، لس آنجلس (۶۰ خانواده) و تگزاس مناطقی هستند که محل تجمع منداییان ایرانی اند. منداییان سوریه و عراق نیز به تعداد کمتر در آمریکا ساکنند.

هرکس در دین مندایی بتواند به درجه بالای تعلیمات دینی برسد و بر متون دینی تسلط کامل پیدا کند به مقام گنزورا (شیخ) می رسد.

یک گنزورا، با معنی لغوی گنج‌دار بر امور دینی منداییان نظارت دارد و هرگز وارد مسایل عمومی منداییان نمی شود. گنزورا مقام رهبری بر جامعه مندایی ندارد و هرگز هیچ کس در آیین مندایی نمی تواند رهبری دینی جامعه را بر عهده بگیرد. دادن عنوان رهبری به شیخ جبار بعد از انقلاب اسلامی صورت گرفت.

عمران ثبتی٬ می گوید: "از آنجا که در جمهوری اسلامی برای هر گروهی دنبال رهبری می گشتند به شیخ جبار هم عنوان رهبر منداییان داده شد در حالیکه ایشان یک عالم دینی بودند و کسی ایشان را به مقام رهبری انتخاب نکرده بود."

یک گنزورا باید حلالی باشد تا بتواند به مقام گنزورایی برسد. یعنی هم مادر و هم پدرش باید از خانواده دینی باشند. گاه در میان منداییان این کلمه حلالی چون سید در میان عرب ها و شیعیان هم بکار می رود.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption یک گنزورا باید حلالی باشد تا بتواند به مقام گنزورایی برسد. عکس از حسن سربخشیان

عمران ثبتی معتقد است منداییان مردمانی "بغایت صلح طلب، آرامش مدار و محافظه کارند و از هر جنگ و خونریزی پرهیز می کنند".

"وقتی آل مشعشع ما را مجبور کرد تا بزرگان دینی خود را به جای گنزورا، شیخ خطاب کنیم ما به این خواسته به راحتی تن دادیم چون دنبال جنگ و درگیری نبودیم و می خواستیم فقط عبادت پروردگار کنیم."

در دوران امیرکبیر به دلیل یک آشوب محلی مردمان شهر شوشتر که بیش از ۸۰ درصد آنها مندایی بودند برای جلوگیری از خونریزی مجبور شدند اسلام بیاورند. هنوز نیز در میان مسلمانان شوشتر می توان نشانه هایی از آیین مندایی یافت.

یک گنزورا امور اصلی آیین مندایی که از حضرت آدم بر فرزندانش امر شده برپا و نظارت می کند؛ تعمید، ازدواج و مرگ سه رکن اصلی آیین مندایی است که برای اجرای آن به وجود یک گنزورا نیاز است.

یک گنزورا باید نماز های سه گانه و دعاهای روزانه را برپا کند، موی سر و صورت خود را از زمان بلوغ نتراشد، اگر هر مندایی به کمکش احتیاج داشت یاری اش کند. مراسم ازدواج و مرگ و تعمید را برای مومنان برپا کند و از متون دینی محافظت کند.

شیخ جبار، فرزند طاووس و نوه دهدار ملا سعد در ۱۳۰۲ هجری شمسی (۱۹۲۱ میلادی) در اهواز و ودر خیابان قصر که محل سکونت و اجتماع اکثر منداییان است متولد شد.

پدرش در حادثه انفجار انبار باروت قصر شیخ خزعل همراه با چندین تن از منداییان دیگر که آنجا مشغول به کار بودند جان باخت. بعد از مرگ پدر سرپرستی جبار به پدربزرگش دهدار ملا سعد با نام دینی ارواها نهویلی سپرده شد.

پدربزرگ او یکی از معدود منداییانی بود که به خط و زبان مندایی درکنار فارسی و عربی تسلط کامل داشت. ارواها نهویلی یکی از کاتبان گنزربا (کتاب مقدس منداییان به معنای گنج آسمانی) در میان منداییان به شمار می رفت.

شیخ جبار در سال ۱۹۴۷ با شیرین فرزند سلطان سلوم (ارواها نهویلا) و خواهر شیخ طالب ازدواج کرد. ثمره این ازدواج ۴ پسر و ۶ دختر است. صلاح و نجاح٬ پسران شیخ جبار نیز مانند پدر در راه احیا و هدایت منداییان بر آمدند و تلاش کردند تا این آیین را فراگیرند.

شیخ صلاح که در استرالیا ساکن است هر سال برای مراسم مهم منداییان آمریکا به تگزاس سفر می کند. در آغاز سال جدید مندایی در ماه ژوئیه تمام دختران و پسران مندایی که قصد ازدواج دارند در سانتامنیو تگزاس جمع می شوند تا شیخ صلاح خطبه عقد را بین شان جاری کند.

برای آغاز سال نو مندایی، آنها با حضور در کنار آبهای جاری و رودخانه ها به انجام مناسک و مراسم خود می پردازند. به این آب مقدس "یردنه" می گویند.

با مرگ شیخ جبار بسیاری از سران حکومتی و سازمان ها درگذشت او را تسلیت گفتند. مراسم عالم دینی منداییان در فضایی تقریبا آزاد و بدور از بحران در شهر اهواز و با حضور منداییان ساکن این شهر برگزار شد.

مردگان مندایی را روی چوبی می گذارند و در نی می‌پیچند و با هفت بند که از بند درخت خرماست مرده را حفاظت کرده، به خاک می سپارند. تمام آیین دین مندایی برای شیخ جبار به صورت کامل با حضور فرزندانش اجرا شد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption با مرگ شیخ جبار بسیاری از سران حکومتی و سازمان ها درگذشت او را تسلیت گفتند. عکس از حسن سربخشیان

نادیا عزازیل معتقد است در آیین مندایی زنان جایگاه ویژه دارند. "بچه به اسم مادر نامیده می شود، چون معتقدیم زنان اند که فرزندان را ۹ ماه در شکم خود نگهداری می کنند و یک بچه از آن مادر است. "

"خانواده طاووسی حق بسیاری برگردن ما دارند. به دلیل خرافات و امتزاج فرهنگی زیادی که ما با عرب های ساکن خوزستان داشتیم بسیاری از آیین مان را فراموش کرده بودیم و یا درست انجام نمی دادیم. دختران شیخ جبار ما را از پوشیدن لباس سیاه بر حذر داشتند. در دین مندایی باید چون لحظه تولد، ‌ازدواج و وفات سپید بپوشی تا روشنی در تو در جریان باشد. ما تحت تاثیر عرب های خوزستان به عزاداری های طولانی می پرداختیم اما خانواده طاووسی (چحیلی) و دخترانش ما را از این امر بر حذر داشتند."

در میان همهمه خانه ای که ساکنان آن معتقدند قدیمی ترین فرزندان آدم هستند، در میان اسامی مندایی، جملات عربی و تعارف های فارسی، حلوایی که به سبک کاملا ایرانی بین عزاداران پخش می شود و چای که در دست همه هست خورشید غروب می کند و عزاداران با خواندن بوثه خانه را ترک می کنند. فرید خفجی صاحب خانه خوشحال است که توانسته بار دیگر باعث جمع شدن پیروان مندایی شود که ۱۲۰۰۰ کیلومتر از وطن خود دور هستند.

"ما جماعت کوچکی هستیم اما وحدت خوبی با هم داریم و تلاش می کنیم با بقیه ادیان دوستی و معاشرت کنیم."