نمایشگاه کتاب لندن و تهران؛ تفاوت‌ها و شباهت‌ها

حق نشر عکس Getty

نمایشگاه کتاب لندن از ۱۴ آوریل (۲۵ فروردین) به روی بازدید کنندگان گشوده شد. این نمایشگاه به مدت سه روز برپا می شود. امسال چهل و چهارمین دوره نمایشگاه لندن است که از سال ۱۹۷۵ به شکل فعلی آن برگزار می شود.

در نمایشگاه امسال بیش از ۲۵ هزار بازدید کننده و شرکت کننده حضور دارند. بازدیدکنندگان از بیش از ۱۱۰ کشور دنیا ثبت نام کرده اند و فعالان حوزه نشر از بیش از ۶۰ کشور دنیا در نمایشگاه غرفه یا میز دارند. ۶۰۲ میز نیز به مراکز دارای حقوق نشر آثار اختصاص داده شده است که از سراسر دنیا به کار مبادله حق نشر و حق ترجمه می پردازند.

نمایشگاه کتاب لندن امسال همراه است با برگزاری "هفته کتاب و صحنه لندن" که به رابطه میان کتاب و روایت های صحنه ای مانند سینما، تئاتر و انواع بازی های رایانه ای می پردازد.

مراسم افتتاحیه نمایشگاه با حضور نمایندگانی از بازارهای مختلف نشر دنیا برگزار شد. اما افتتاح رسمی با سخنان مری بری نویسنده بریتانیایی اعلام شد که نویسنده کتاب های آشپزی است. خانم بری بیش از ۸۰ کتاب نوشته است و ۳ و نیم میلیون نسخه از آخرین کتاب او در ۸۹ کشور دنیا به فروش رفته است. در هر یک از روزهای نمایشگاه یکی از نویسندگان پروفروش و مطرح بریتانیا به عنوان نویسنده روز در نمایشگاه حضور دارند و در نشست هایی با خوانندگان خود شرکت می کنند.

پیام رییس نمایشگاه کتاب لندن به ناشران ایرانی

جکس توماس، رییس نمایشگاه کتاب لندن، در گفت و گو با بی بی سی فارسی گفت که از حضور ناشران ایرانی در نمایشگاه استقبال می کند و فعالانه از آن حمایت می کند.

خانم توماس در آنچه خود پیامی به ناشران و فعالان صنعت نشر ایران توصیف کرد گفت: "بیش از ۱۶۰ کشور در نمایشگاه کتاب لندن حضور دارند. کتاب های زیادی به زبان های گوناگون به نمایش گذاشته شده اند و بسیاری علاقمند به ترجمه این کتاب ها هستند. در مرکز مبادله حق نشر و مرکز ترجمه آثار ادبی میزها پر از کسانی است که برای مبادله حق نشر و حق ترجمه گفت و گو می کنند. همچنین کشورهای دیگری مانند مکزیک در نمایشگاه هستند که فرصت ها و حمایت هایی برای ترجمه آثار در اختیار ناشران و مترجمان قرار می دهند. روشن است که هنر و دانش ترجمه در مرکز فعالیت های نمایشگاه قرار دارد."

خانم توماس همچنین گفت: "نمایشگاه کتاب لندن از حضور همه فعالان صنعت نشر از همه کشورها در نمایشگاه استقبال می کند و فعالانه از حضور آنان حمایت می کند."

سخنان خانم توماس در حالی ابراز شده است که ناشران ایرانی امسال در نمایشگاه کتاب لندن حضور ندارند. در سال های گذشته ناشران ایرانی گفت بودند که با مشکل صدور ویزا و انتقال محموله های خود برای حضور در نمایشگاه روبرو بوده اند.

بیل کندی مدیر انتشاراتی اوسینا (ابوعلی سینا) که ناشر کتاب های علمی و عضو اتحادیه ناشران بریتانیاست گفت که بخش زیادی از غیبت ناشران ایرانی ناشی از مقررات حاکم بر تحریم ایران بر سر برنامه هسته ای ایران است.

آقای کندی که از جانب مرکز رسانه ای نمایشگاه کتاب لندن با بی بی سی فارسی گفت و گو می کرد گفت: "مجری نمایشگاه بسیار علاقمند به حضور ناشران ایرانی است اما این سازمان ناگزیر است از مقرراتی که برای صدور ویزا و انتقال محموله ها تبعیت کند که تحت تاثیر مقررات تحریم است و این امر کار را هم برای نمایشگاه و هم برای ناشران ایرانی مشکل می کند."

آقای کندی که در نمایشگاه بین المللی کتاب تهران نیز شرکت کرده است گفت: "با توجه به این که مبنای مبادله در نمایشگاه کتاب لندن حقوق نشر است تصویب مقررات مربوط به مالکیت معنوی تاثیر زیادی در امکان بهره بردن ناشران و نویسندگان و مترجمان ایرانی از نمایشگاه هایی مانند نمایشگاه کتاب لندن دارد."

نمایشگاه فعالان صنعت

نمایشگاه کتاب لندن برخلاف نمایشگاه هایی مانند نمایشگاه بین المللی کتاب تهران بیش از آن که برای خریداران نسخه های معدود کتاب و کتاب دوستان غیر حرفه ای باشد برای فعالان بازار نشر است.

آقای کندی می گوید در نمایشگاه هایی مانند نمایشگاه تهران پیکر فیزیکی کتاب بیشتر اهمیت دارد و اما در نمایشگاه هایی مانند نمایشگاه فرانکفورت و لندن حقوق کتاب اهمیت دارد؛ برای این که این نمایشگاه ها به جای فروش تکفروشی کتاب، بر فروش حق انتشار یا ترجمه و یا قرارداد با توزیع کنندگان در کشورهای مختلف استوار است.

بازتاب این تفاوت را می توان در تعداد بازدید کنندگان دید. در حالی که بر اساس آمار های رسمی در حدود دو میلیون نفر هر ساله از نمایشگاه کتاب بازدید می کنند، این تفاوت نه فقط در تعداد بازدیدکنندگان بلکه تا حد زیادی در نوع افراد بازدید کننده نیز دیده می شود. بازدید کنندگان از نمایشگاه در لندن حداقل ۳۵ پوند برای بازدید از نمایشگاه می پردازند و هزینه متوسط شرکت در کنفرانس ها به طور متوسط ۳۰۰ پوند است.

بنا بر این فقط کسانی در نمایشگاه شرکت می کنند که به دلایل حرفه ای می توانند از آن استفاده کنند. ناشران، توزیع کنندگان کتاب، کتابفروشان، نویسندگان حرفه ای و آماتوری که در جست و جوی ناشر هستند و آژانس های مبادله حق نشر و موسسات علمی و فرهنگی بازدید کنندگان اصلی نمایشگاه کتاب لندنند.

نمایشگاه بخش خصوصی

در حالی که هزینه برگزاری نمایشگاه تهران را دولت تامین می کند و سود بخش بین المللی آن برای برگزار کنندگان از محل تفاوت قیمت ارز دولتی و ارز آزاد تامین می شود، نمایشگاه کتاب لندن نمایشگاهی با مالکیت بخش خصوصی و بدون مداخله دولت است.

جکس توماس، رییس نمایشگاه کتاب لندن به بی بی سی فارسی، گفت که در حالی که برخی از نمایشگاه های فرهنگی از کمک دولت استفاده می کنند، نمایشگاه کتاب لندن از هیچ کمک دولتی استفاده نمی کند.

این نمایشگاه درآمد اصلی خود را از محل فروش بلیت بازدید و شرکت در کنفرانس ها که به بیش از یک میلیون پوند تخمین زده می شود و اجاره فضای نمایشگاهی و گرفتن درصدی از قراردادهای بسته شده در نمایشگاه، تامین می کند.

نمایشگاهی برای فروش بیشتر

برخلاف نمایشگاه هایی مانند نمایشگاه کتاب تهران که بیشتر مباحث مطرح در آن موضوعات سیاسی و فرهنگی مورد توجه برگزار کنندگان است، موضوع اصلی نمایشگاه کتاب لندن فروش و میزان فروش کتاب است.

از انتخاب افتتاح کننده رسمی نمایشگاه تا انتخاب نویسنده روز تا برگزاری سمینار ها همه چیز در اختیار پرفروش ها یا یافتن راه هایی برای فروش بیشتر است. از این نظر نمایشگاه کتاب لندن حتی کمتر از نمایشگاه هایی مانند نمایشگاه کتاب فرانکفورت به مباحث روشنفکرانه و بحث های جدی تر حوزه فرهنگ و اندیشه می پردازد.

نمایشگاهی بدون سانسور

در نمایشگاه کتاب لندن هیچ قانونی که نوع کتاب حاضر در نمایشکاه را محدود یا کنترل کند وجود ندارد. همچنین هیچ نظارتی بر مباحث کنفرانس ها و نشست های نقد و بررسی نیست.

صرف نظر از پیامدهای فرهنگی این تفاوت که نمایشگاه را بیشتر به بازار شبیه می کند تا یک رویداد فرهنگی دارای هویت مشخص تبلیغاتی، این ویژگی سبب می شود که در فضای نمایشگاه، برگزارکننده های نمایشگاه فقط به عنوان راهنما یا تامین کننده نیازهای لجستیکی دیده می شوند و نشانه ایی از نظارت آنان در نمایشگاه به چشم نمی آید.

آرامش در جهان کتاب

برخلاف نمایشگاه کتاب تهران که سبک زندگی روزمره مردم به دلیل کثرت بازدید کننده غیر حرفه ای، خود را بر فضای نمایشگاه تحمیل می کند، فضای نمایشکاه در نمایشگاه کتاب لندن فضایی چند فرهنگی و جهانی است. هیچ کس با هیچ زبان و فرهنگ و ملیت و نژادی در این نمایشگاه غریبه نیست.

تعداد بازدید کنندگان غیر بریتانیایی به وضوح بیش از بازدید کنندگان بریتانیایی است. نظم و آرامش فضای نمایشگاه میزان بهره گیری از وقت را هم برای بازدیدکنندگان و هم برای صاحبان غرفه ها و میزها افزایش می دهد و به برقراری رابطه راحت تر و مفید تری میان برگزار کنندگان نمایشگاه و بازدید کنندگان کمک می کند.

جوایز

روز آغاز نمایشگاه با معرفی برندگان دو جایزه بین المللی حوزه نشر همراه بود. در روز نخست برندگان جایزه ادبی اتحادیه اروپا معرفی شدند. این جایزه که از سوی کمیسیون فرهنگ، رسانه و امور جوانان اتحادیه اروپا اعطا می شود امسال به ۱۲ نویسنده از ۱۲ کشور اروپایی با زبان های مختلف تعلق گرفت.

همچنین جایزه ویژه نمایشگاه کتاب لندن و اتحادیه ناشران بریتانیا در ۱۸ رشته مختلف نشر به فعالان صنعت نشر در سطح بین المللی تعلق گرفت که برندگان آن در پایان روز نخست نمایشگاه معرفی شدند. در مراسم اعطای این جایزه شماری از چهره های سرشناس حوزه کتاب در بریتانیا و مقام های فرهنگی شورای فرهنگی بریتانیا و وزارت فرهنگ و رسانه و امور جوانان بریتانیا حضور داشتند.