کشتار ارامنه از نگاه فیلمسازان

کشتار ارامنه به رغم دامنه و ابعاد وسیع و هولناک آن و قربانیان زیادی که داشته است، در مقایسه با کشتارهای دسته جمعی دیگر از جمله هولوکاست، بازتاب زیادی در سینما نداشته و تعداد فیلم های داستانی و مستندی که بر اساس آن ساخته شده اند، به زحمت از تعداد انگشتان دست فراتر می روند.

در اینجا نگاهی داریم به برخی از مهم ترین فیلم هایی که بر اساس این کشتار ساخته شده اند.

ارمنستان تسخیر شده

نخستین فیلمی که در مورد کشتار ارامنه ساخته شد، فیلمی است صامت به نام ارمنستان تسخیر شده که به کارگردانی اسکار آپفل و بر اساس کتابی به نام حراج جان ها در سال ۱۹۱۸ ساخته شد.

حق نشر عکس s

حراج جان ها، اتوبیوگرافی آرشالویس (آرورا) ماردیگانیان معروف به ژاندارک ارمنی هاست و از نخستین زندگی نامه‌های مستند شاهدان عینی کشتار ارمنی ها است که در سال ۱۹۱۸ در نیویورک به چاپ رسیده و در آن آرشالویس، دختری از اهالی چشمکاتزاگ، از شهرهای ارمنی نشین ترکیه عثمانی، به شرح جنایت هایی که در جریان کشتار، شاهد آنها بوده می پردازد.

آرشالویس، در چهارده سالگی در حرمسراهای مقامات ترک و مردان قبایل کُرد مورد آزار و اذیت قرار می‌گیرد و والدین، خواهر و سه برادرش، با بی  رحمی در جلوی چشمانش کشته می‌شوند. دو سال پس از این وقایع، آرشالویس، از حرمسرای کمال افندی، ارباب ترکش، می گریزد و در ارزروم به مبلغان مذهبی آمریکایی پناه برده و از طریق کمیتهٔ امریکایی امداد به ارمنیان و سوری ها، ابتدا به سن پطرزبورگ و از آنجا به نیویورک منتقل و در آنجا ساکن می شود.

ویژگی مهم فیلم ارمنستان تسخیر شده این است که فیلمنامه آن را آرشالویس نوشته و خود نیز در آن بازی کرده است. به گفته کارگردان این فیلم، او مجبور بوده برخی از صحنه‌های فیلم را به خاطر اعمال غیر انسانی عثمانی‌ها، که سبب آزردگی تماشاگران می شده، حذف کند، از جمله صحنه‌ای که در آن ناخن‌های روحانی ای سالخورده کشیده می‌شود.

از نظر او هیچ صحنه‌ای از این فیلم نباید حذف می شده چرا که این فیلم سندی تاریخی است و حذف صحنه‌هایی از آن یعنی تحریف تاریخ. نسخهٔ کامل این فیلم ۸۵ دقیقه بوده که متأسفانه از بین رفته است اما در سال ۱۹۹۴ قسمت هایی از این فیلم با کمک ادوارد گوزانلیان، از ارمنیان ساکن آرژانتین، کشف شد که نسخه ای از آن هم اکنون در موزهٔ کشتار ارمنستان نگه داری می شود.

آمریکا آمریکا

حق نشر عکس s

در سال ۱۹۶۳ الیا کازان، کارگردان یونانی تبار هالیوود، بر اساس رمانی از خودش، فیلم آمریکا آمریکا را ساخت. این فیلم داستان زندگی جوانی به نام استاوروس (عموی کازان) از خانواده ای یونانی است که در منطقه ای روستایی و فقیرنشین در کوهستان آناتولی در کنار ارمنی ها زندگی می کنند. تا اینکه سربازان ترک به ده حمله می کنند و دست به قتل عام ساکنان ارمنی و یونانی از جمله دوست ارمنی استاوروس می زنند.

استاوروس که شاهد این بی رحمی هاست، با حمایت مالی پدرش به قسطنطنیه (استانبول امروز) می گریزد و در کارگاه قالیبافی پسرعموی پدرش به کار مشغول می شود. پسرعموی پدرش او را به عقد دختر یکی از تجار پولدار شهر درمی آورد تا از فقر و بدبختی نجات پیدا کند اما استاوروس که آرزوی رفتن به سرزمین رویایی اش یعنی آمریکا را در سر دارد، عروس را رها کرده و راهی سفری دور و دراز به سمت آمریکا می شود.

بخش های مربوط به کشتار ارامنه، آنقدر خوب ساخته شده اند که به سختی می توان غیرمستند بودن آنها را باور کرد. یکی از تکان دهنده ترین صحنه های این فیلم، صحنه ای است که سربازان ترک، زنان و مردان و کودکان بی گناه ارمنی را در کلیسا محبوس کرده و کلیسا را به آتش می کشند.

آرارات

فیلم آرارات، ساخته اتوم آگویان، فیلمساز ارمنی تبار ساکن کانادا، روایتی چند لایه و تو در تو از کشتار ارامنه در منطقه وان ترکیه در سال ۱۹۱۵ است که از زبان شخصیت های مختلف از نسل های مختلف بازگو می شود.

فیلم از طریق این شخصیت ها و داستان های آنها بین گذشته و حال حرکت می کند. بخشی از فیلم در مورد ادوار سارویان (با بازی شارل آزناوور)، یک فیلم‌ساز ارمنی است که به تورنتو سفر می کند تا فیلمی درباره کشتار ارمنی‌ها در شهر وان بسازد که از دید پزشکی آمریکایی به‌نام کلارنس آشر روایت می شود که در زمان وقوع جنایت در وان بوده و خاطراتش را با عنوان یک پزشک آمریکایی در ترکیه منتشر کرده است.

بخش دیگری از فیلم آگویان، مربوط به زندگی و آثار آرشیل گورگی، نقاش ارمنی تبار آمریکایی و از بنیانگذاران سبک اکسپرسیونیسم و نقاشی آبستره و از بازماندگان کشتار ارامنه است.

زندگی گورگی در فیلم از دید زن نویسنده و مورخی به نام آنی روایت می شود که به عنوان مشاور ادوار سارویان در ساختن فیلم کشتار شهر وان همکاری می‌کند و متخصص آثار آرشیل گورکی است. فیلم با تصاویری از نقاشی های گورگی شروع می‌شود و در لابلای فیلم، صحنه هایی از زندگی او در حال کار در استودیوی شخصی‌اش در نیویورک نشان داده می شود.

اما بخش اصلی و مهم فیلم آرارات، شرح سفر رافی، فرزند جوان آنی به ترکیه و فیلمبرداری اش از برخی مکان‌های قدیمی و تاریخی از جمله کوه آرارات و محل زندگی قربانیان کشتار ارامنه است. در واقع بخش‌هایی از این واقعه، از زبان رافی و در مکالمه اش با مامور بازرسی فرودگاه تورنتو روایت می شود.

مزرعه چکاوک ها

در سال ۲۰۰۷ برادران تاویانی بر اساس رمانی از آنتونیو ارسلان، فیلم مزرعه چکاوک ها را ساختند که داستان خانواده ای ارمنی به نام آواکیان را روایت می کند که در کنار ترک های مسلمان ترکیه، زندگی مسالمت آمیزی دارند و مطلقا احساس خطر نمی کنند.

آنها بدون توجه به هشدارهایی که در مورد کشتار ارامنه به آنها داده می شود، در انتظار بازگشت و دیدار دو فرزندشان هستند که سال ها دور از آنها بوده اند. آرام، ملاکی مرفه است که در ترکیه زندگی می کند و آسادور نیز داروساز و ساکن ونیز است.

با هجوم سربازان ارتش عثمانی به خانه آنها و دستگیری و کشتار مردان و تبعید زنان به سوریه، این خانواده از هم می پاشد. در سوریه، یک افسر ترک عاشق دختر آرام می شود و سعی می کند تا او و خانواده اش را از مرگ نجات دهد. برادران تاویانی بدون افتادن در دام سانتیمانتالیسم، درامی انسانی را در دل فاجعه ای تاریخی و هولناک روایت می کنند و چهرۀ کریه نژادپرستی افراطی و دیگری ستیزی را به نمایش می گذارند.

ناهاپت

فیلم ناهاپت (به معنی سالار در زبان ارمنی) (۱۹۷۷) به کارگردانی هنریک مالیان نیز یکی از نخستین فیلم های داستانی است که دربارۀ کشتار ارامنه ساخته شده است. فیلم داستان یک مبارز ارمنی به نام ناهاپت است که سعی می کند بعد از مرگ همسر و فرزندش به دست سربازان عثمانی با زندگی جدیدش در کنار زنی به نام نوبر کنار بیاید.

حق نشر عکس s

فیلم بر اساس رمانی از هراچیا کوچار ساخته شده و برای نخستین بار در بخش نوعی نگاه فستیوال فیلم کن در سال ۱۹۷۸ نشان داده شد.

مایریگ

آشود ملکیان معروف به هانری ورنوی، از ارمنی هایی بود که بعد از کشتار ارامنه، به همراه پدر و مادرش از ترکیه گریخت و با کشتی به فرانسه مهاجرت کرد و با ساختن فیلم در آنجا به شهرت جهانی رسید.

حق نشر عکس x

فیلم مایریگ (به زبان ارمنی یعنی "مادر")، با بازی کلودیا کاردیناله و عمر شریف، فیلمی نیمه-اتوبیوگرافیک دربارۀ کشمکش‌های یک خانواده ارمنی است که پس از کشتار ارمنی‌ها از ترکیه به فرانسه مهاجرت می کنند.

ورنوی پس از موفقیت این فیلم، آن را به صورت مجموعه تلویزیونی درآورد. واهه کاچا، نویسندۀ ارمنی تبار فرانسوی نیز در نوشتن فیلمنامه این فیلم با هانری ورنوی همکاری کرد.

برش (زخم)

فاتح آکین، در واقع نخستین فیلمساز ترک تبار است که در فیلم برش(زخم) به سراغ موضوع کشتار ارامنه رفته است.

او به سبک الیا کازان، داستان تراژیک و پرماجرای جوان ارمنی آهنگری به نام نازارت مانوگیان را روایت می کند که با همسر و دو دخترش در شهر مردین ترکیه زندگی شاد و آرامی دارد تا اینکه به وسیله سربازان ارتش عثمانی به خدمت فراخوانده شده و به کار اجباری گماشته می شود و بعد از اینکه به نحو معجزه آسایی از کشتاری بی رحمانه نجات پیدا می کند، با مشقت خود را به حَلَب و لبنان می رساند و در آنجا بعد از سقوط امپراتوری عثمانی، می فهمد که همه اعضای خانواده اش از جمله همسرش به دست ترک ها به قتل رسیده و تنها دو دختر دوقلویش زنده مانده اند و در کوبا زندگی می کنند.

نازارت در جریان کشتار، به خاطر بریدگی گلویش با خنجر یک مرد مسلمان اجیر شده به وسیله سربازان عثمانی، صدایش را از دست داده و لال می شود.

صحنه بریدن گلوی اسرای ارمنی به وسیله سربازان ترک و صحنه های مربوط به آوارگان ارمنی در وسط صحرایی بی آب و علف و چاه آبی که پر از اسکلت های قربانیان کشتار است، از صحنه های تکان دهنده و دلخراش فیلم است.

۱۹۱۵

فیلم ۱۹۱۵ (محصول ۲۰۱۵) به کارگردانی گارین هوانیسیان و الک موهیبیان و بازی سیمون آبکاریان و آنجلا سارافیان، درامی روانکاوانه و تریلرگونه در مورد کشتار ارامنه است.

داستان فیلم در سال ۲۰۱۵ و درست یک قرن پس از واقعه کشتار اتفاق می‌افتد و در آن سرپرست یک تئاتر اسرارآمیز در شهر لس آنجلس سعی می‌کند ارواح فراموش شده قربانیان کشتار را به زندگی و دنیای واقعی بازگرداند. این فیلم، اولین فیلم بلند این فیلمسازان محسوب می‌شود.

اوموس پلیتوکوس

در سینمای ترکیه، پرداختن به موضوع کشتار ارامنه ممنوع است و تابو شمرده می شود. به همین دلیل فیلم کوتاه داستانی اوموس پلیتوکوس (انسان سیاسی) ساخته حاجی اورمان، اولین فیلم داستانی تولید شده در ترکیه است که مستقیماً به این موضوع می پردازد.

فیلم دربارۀ گفتگوی بین دو مرد قدرتمند شرقی و غربی، یکی نظامی و دیگری استاد الاهیات است. یوهانس لپسیوس آلمانی که استاد الهیات است سعی دارد به انورپاشا، سردار قدرتمند ارتش عثمانی بقبولاند که عثمانی ها باید سیاست "تبعید اجباری" ارامنه را متوقف کنند.

حاجی اورمان، کارگردان و روزنامه نگار اهل ترکیه، برای ساختن این فیلم، با مشکلات و محدودیت های فراوانی مواجه بوده است. او در مورد این مشکلات می گوید:"یافتن کادر و عوامل تهیه فیلم کار بسیار مشکلی بود، زیرا مردم به محض این که می شنیدند موضوع فیلم چیست، می ترسیدند و کنار می کشیدند. "

فیلمساز با این فیلم کوتاه، علاوه بر طرح مسئله آزار ارامنه به وسیله ترک های عثمانی، قصد دارد نشان دهد که انسانگرایی و اخلاق در مواجهه با ناسیونالیسم افراطی و سیاست تا چه اندازه ناتوان است.

میراث سکوت

علاوه بر فیلم های داستانی، چند فیلم مستند نیز در مورد کشتار ارامنه ساخته شده که مستند میراث سکوت ساخته آنا بنجامن و گیوم کلر، فیلمسازان فرانسوی، یکی از جدیدترین کارها در این زمینه است.

این فیلم که نمایش آن در جشنواره استانبول امسال جنجال زیادی به پا کرد، روایت آن دسته از ارمنی های بازمانده از این کشتار است که برای نجات جان خود، هویت ارمنی خود را پاک کردند و حالا، پس از گذشت صد سال، نوادگان آنها پس از کشف حقیقت دربارۀ ریشه های خود، زندگی شان زیر و رو شده و احساس بحران هویت می کنند.

آنا بنجامن می گوید: "برای ما مهم بود که تاریخ کشتار ارامنه را بازگو کنیم، اما تاریخی که به زمان حال متصل است. ترک بودن امروز در ترکیه به چه معناست و کرد بودن چه معنایی دارد؟ از میراث ارامنه در ترکیه چه بر جای مانده است؟ چگونه صد سال ترکیه درباره این موضوع سکوت اختیار کرد و چگونه پس از صد سال سکوت هنوز هم درباره این موضوع صحبت می شود؟ اینها سوالاتی است که فیلم ما مطرح می کند."

به گفته گیوم کلر، حدود صد تا دویست هزار نفر از ارامنه توانستند از این فاجعه بگریزند. این افراد به وسیلۀ خانواده های ترک و کرد نجات یافتند و در کوه های آناتولی پنهان شدند. به گفته این فیلمساز، فیلم آنها مضمونی سیاسی ندارد و در آن صحبت از اعتراف به جنایات، پرداخت غرامت، یا بازگرداندن سرزمین به صاحبان اصلیش نیست بلکه موضوع اصلی آن این است که "می خواهیم بدانیم چه بر سر پدربزرگ ها و مادربزرگ هایمان آمد."