دو سالگی وزارت ارشاد جنتی و داستان بی‌پایان ممیزی

حق نشر عکس snn.ir

"رمان نیمه غایب در دو دولت آقای خاتمی و احمدی‌نژاد،پانزده بار چاپ شد، اما از سال ۱۳۸۸ این کتاب را لغو مجوز کردند. در آن زمان فهرست بلندی از ایراد به‌ دست ما دادند و تعداد زیادی ایراد گرفتند."

این‌ روایت حسین سناپور داستان نویس است از مشکلات رمانی که ده سال اجازه انتشار داشت اما به ناگاه دچار مشکل شد و این مشکل همچنان ادامه دارد.

علی جنتی، وزیر ارشاد ایران با وعده‌ گشایش فضای کار خود را در وزارت ارشاد آغاز کرد. در آغاز برخی از تابوها را شکست و از سانسور صحبت کرد، بررسی دوباره کتابهای توقیف‌شده دو وزیر پیشین را اعلام کرد و از آغاز فعالیت دوباره نشر چشمه خبر داد.

اما برخی از اهالی قلم و فرهنگ اما می‌گویند آقای جنتی اگر چه خوش درخشید، اما دولت مستعجل بود؛ طرح او در مورد برداشتن ممیزی کتاب با مخالفت ناشران مواجه شد و فشارها به وزارت ارشاد برای سهولت بخشی به انتشار کتاب از سوی محافظه کاران از سر گرفته شد.

عمر وزارت علی جنتی یک ساله نشده بود که برخی از ناشران همچون شهلا لاهیجی، ناشری با قدمت ۳۰، سال فعالیت گفتند که برای آن‌ها چیزی عوض نشده است.

در دو سالگی وزارت آقای جنتی با شماری از ناشران و نویسنده‌ها گفتگو کردم تا ببینم داوری آن‌ها درباره‌ی کارنامه‌ جنتی در حوزه‌ کتاب چیست؟

بیشتر بخوانید: فشارهای مجلس و پاسخگویی مکرر وزیر؛ آیا صندلی علی جنتی لرزان است؟

'متولیان فرهنگی قصد تعامل دارند'

رضا یکرنگیان، مدیر نشر خجسته می‌گوید: "بعد از دوران هشت ساله احمدی نژاد، کسانی در جایگاه متولی گری فرهنگ قرار گرفتند که قصد تعامل دارند و با اهالی فرهنگ با احترام رفتار می کنند. در این مدت دوسال هیچ گونه نقطۀ تاریکی از اینها ندیدم . ولی می دانم فشار زیادی را دارند تحمل می کنند و با این حال به کار خودشان ادامه می دهند. به نظر من، عمل کرد وزارت ارشاد در این مدت دو ساله سرآمد تمام دوران وزارت ارشاد در این سی و هفت سال است."

حق نشر عکس Mehr

وقتی از آقای یکرنگیان در مورد شماره و عناوین کتاب‌هایی که در دوره‌ پیشین اجازه انتشار نگرفته بود ولی در این دولت اجازه نشر یافت، می‌پرسم ترجیح می‌دهد از کتابی نام نبرد و می‌گوید: "چون از پدید آورنده که سهم اصلی را دارد اجازه ندارم . بهتر است قضیه را کلی ببینیم . چون کتاب‌های زیادی در این دو سال مجال انتشار یافته است".

'عمر من در پله‌های وزارت ارشاد سپری شد'

محمدرضا مرزوقی، رمان نویس اما این‌گونه فکر نمی‌کند: "برای من چیزی عوض نشده چون مسئله سانسور به یک حزب سیاسی مربوط نمی‌شود. همیشه کسانی که آمده‌اند دیدگاه مقابل خود را محدود کرده‌اند. چپ‌ها از دوران وزارت ارشاد مهاجرانی به عنوان سیاه‌ترین سال‌ها یاد می‌کنند. کتاب‌های نقد اندیشه چپ مجاز بود ولی به هیچ کتاب چپی مجوز داده نمی‌شد. در دوران مسجدجامعی این شرایط به تعادلی نسبی رسید و کارشناسان سانسور از میان اهل قلم انتخاب می‌شد. پیش از دوره‌ احمدی‌نژاد چهار رمان دست ناشرانی چون چشمه، آهنگ دیگر، کاروان و روشنگران داشتم. به من گفتند: "در این دوره مجوز چاپ به این کتاب‌ها نمی‌دهیم، باید بگذارید برای دوره‌های دیگر" تازه احمدی نژاد رییس جمهور شده بود و خب... فقط خدا می‌دانست کی قرار بود دوره دیگری از راه برسد. این عمر من بود که داشت طی می‌شد در پله‌های عریض و طویل وزارت ارشاد و کوچه‌های خشک و بی‌بار بهارستان".

آقای مرزوقی از تلاش‌هایش برای چاپ کتاب‌های ممنوع شده‌اش در این دوره‌ می‌گوید:"در این دوره هم کتاب‌های من همچنان ممنوع چاپ مانده‌اند. خانم لاهیجی مدیر انتشارات روشنگران بارها برای کتاب من با مدیر و معاون وزیر دیدار کرده اما هنوز آن دوره من نرسیده. وزارت ارشاد برای عمل خود هم سندیت قانونی‌ای قائل نیست که رسما پای آن بایستد؛ برگه‌های سانسور را بدون مهر، امضا و حتی سربرگ می‌دهد و بعدها می‌تواند ادعا کند تمام این‌ها خیالات ما اهل قلم بوده است."

'نیاز به یک گشایش عمده در کشور داریم'

رضا رئیسی نویسنده‌ای است که در حوزه‌ ادبیات انقلاب و جنگ می‌نویسد، کتاب او با عنوان "قطار ۵۷" در دوران وزارت ارشاد پیشین ممنوع اعلام شد و اجازه نشر پیدا نکرد. او درباره شرایط امروز می‌گوید: "متاسفانه وضعیت چندان مطلوب نیست. به واقع با توجه به اوضاع سیاسی، اقتصادی و روحیه مخاطب و نویسندگان ما دچار فقر شده‌ایم دیگر پدیدآورندگان اثر کمتر از حذف و سانسور گلایه می‌کنند زیرا تعداد آثار تولید شده کمتر شده است و دغدغه بخش کنترل کتاب از سوی دولت هم کمتر شده است. به نظر می‌رسد دست نویسندگان را تا حدودی باز گذاشته‌اند زیرا آمار خوانندگان را از روی تیراژ آثار، گرانی کتاب و حساب جیب مردم را در دست دارند".

- شما چه احساسی از عملکرد در دو سال گذشته که آقای جنتی دارید؟

" بسیاری از پدیدآورندگان کنار کشیده‌اند، تعدادی نیز از کسانی که مانده‌اند دست به کاری دیگر خواهند زد و بقیه همچنان باری به هر جهت خود را سرگرم می‌کنند شاید گشایشی صورت بگیرد. اوضاع عمومی انتشار کتاب فارغ از اوضاع سیاسی و اجتماعی و اقتصادی و سیاست‌های کلان امور فرهنگی کشور و جامعه نیست. ما نیازمند یک گشایش اساسی و عمده هستیم."

بیشتر بخوانید: سی سال ممیزی کتاب؛ حرفهای کهنه، حرفهای نو

'دیگر پیگیر انتشار کلنل نیستم'

نویسنده‌ دیگری که برای پرس و جو درباره‌ی ارزیابی‌اش از عملکرد دوساله‌ی علی جنتی، به سراغش می‌روم، محمود دولت آبادی است، او می‌گوید: " آقای جنتی تا آن‌جایی که توانسته حسن نیت نشان داده است منتها یک عواملی وارد حوزه کار وزارت ارشاد می‌شوند که قدرتی برتر از آقای جنتی دارند. استنباط من این است که اگر آقای جنتی حسن نیت هم داشته باشد، درجاهایی قدرت اجرایی ندارد".

- آیا این حسن نیت را در تعامل با نویسنده‌ها هم مشاهده می‌کنید، با شما در مورد مشکل کتاب زوال کلنل وارد گفت و گو شدند؟

" بله، آقای صالحی معاون وزارت ارشاد از من دعوت کردند و اتومبیل فرستادند برای من و رفتم به وزارت ارشاد و در دفتر ایشان نشستیم و مدتی صحبت کردیم و جلسه همراه با احترامی بود. قرار شد من پشت کتاب یادداشتی بنویسم که نوشته بودم و به ایشان هم دادم و قرار شد که این کتاب فرصت انتشار پیدا کند ولی همزمان یک دسیسه‌ای به راه افتاد که اول یک کتاب جعلی را آماده کرده بودند، دادند به بازار هم‌زمان یک خبری زدند که این کتاب از سد سانسور گذشت. آن کتاب هم که به بازار آمد خب آن‌هایی که با اصل قضیه آشنا نبودند اظهار نظرهایی کردند در مورد کتابی که متعلق به من بود و این کتاب جعلی بود و بعد از آن هم که مسائل مبرمی به وجود آمد که لابد خودتان هم شنیده‌اید، و در نتیجه انتشار کتاب به نتیجه نرسید. گفتند که شخص رهبر انقلاب صلاح نمی‌دانند این کتاب منتشر بشود و من هم به اعتبار فرمایش ایشان دیگر درباره‌ی این کتاب حرفی نزدم. اما در مورد بقیه‌ آثارم از سوی وزارت ارشاد مشکلی ندیدم. کتاب‌های دیگرم دارند چاپ می‌شوند و روال منطقی خودشان را طی می‌کنند".

حق نشر عکس ISNA

- این که شخص رهبر جمهوری اسلامی با انتشار این کتاب مخالف هستند را وزارت ارشاد به شما گفت یا از طریق دیگری به شما گفته شد؟

"کانال‌های غیر رسمی این را به من گفتند و البته استنباط دوستان دیگر هم در جاهای مختلف همین بود".

- آیا وزارت ارشاد قولی به شما داده است که اگر کمی فضا بازتر شود ، زوال کلنل را به دست چاپ بسپارید؟

"من اصلا دیگر به آن فکر نمی‌کنم. عوامل بسیار زیادی برای فرسایش من وجود دارد و لازم نمی‌بینم که خودم هم کمک کنم به این فرسایش، مانع از انتشار این کتاب شدند. من هم دیگر انتشار این کتاب را پیگری نمی‌کنم و دیگر فرقی برایم ندارد. می‌خواهد بشود یا نشود".

'کتاب‌هایم در این دوره بدون مشکل چاپ شد'

علی باباچاهی، شاعر و پژوهشگر شعر در مورد عملکرد علی جنتی می‌گوید: "به نسبت دور‌ه‌های پیشین با فضای نسبتا تازه‌ای مواجه هستیم. در این دو سال به هر رو ما احساس دگرگون شدن فضا را داریم، هرچند ممکن است مشکلات انتشار برخی کتاب‌ها همچنان به قوت خود باقی باشد".

- در مورد کتاب‌های خودتان چه مواردی بوده که از دوره‌ی پیشین مجوز نگرفته بود ولی تازگی به آن مجوز دادند؟

"دوره‌ پیش دو کتاب من را بدون این که اصلاحیه‌ای اعلام کنند، تمام کتاب را غیر قابل انتشار دانستند. من به وزارت ارشاد رفتم، نخست که حاضر نبودند با من رو در رو شوند. چون به نظر من کسی را که مسئول ممیزی بود خودش هم دلیلی برای کاری که انجام می‌داد نداشت. سرانجام پس از این که من پیگیری زیادی برای انتشار کتاب کردم و با مسول مربوطه صحبت کردم. نتیجه این شد که با اصلاح چند واژه، کتاب سرانجام چاپ شد."

"ولی در دوره‌ این وزیر ارشاد دو کتاب را برای انتشار به وزارت ارشاد داده‌ایم که هر دو بدون مشکل و در یک زمان منطقی پاسخ گرفت و حتی یک مورد اصلاحیه هم نخورد. یکی از این کتاب‌ها دری به اتاق مناقشه، و دیگری این کشتی پر اسرار، است. اگر نخواهیم مطلق گویی کنیم، شرایط از قبل به هر رو بهتر شده. حتی اگر وزارت ارشاد هم با محدودیت‌های بیرونی روبرو باشد، همین احساس دگرگون شدن فضا برای ما امید بخش است. در دوره‌ پیشین ممیزها با ذائقه‌ی خودشان به سراغ بررسی کتاب می‌رفتند. عدم انسجام قضاوت و معیار دقیق را می‌شد در کارشان دید؛ کتاب عقل عذاب‌ام می‌دهد و پیکاسو در آب‌های خلیج فارس را که کلا ممنوع الانتشار تلقی و قلمداد می‌شود بدون مشکل چاپ می‌شود".